રસરત્નાકર · અધ્યાય 1.6

ર્રા, 1, 6
{અભ્ર:: અશુદ્ધ:: મેદિચ્. પ્રોપેર્તિએસ્}
અશુદ્ધાભ્રં નિહન્ત્યાયુર્ વર્ધયેન્મારુતં કફમ્ ।
અહતં છેદયેદ્દેહં મન્દાગ્નિક્રિમિદાયકમ્

{અભ્ર:: સુબ્ત્ય્પેસ્}
કૃષ્ણં પીતં સિતં રક્તં યોજ્યં યોગે રસાયને ।
પિનાકં દર્દુરં નાગં વજ્રં ચેતિ ચતુર્વિધમ્

પિનાકાદ્યાસ્ત્રયો વર્જ્યા વજ્રં યત્નાત્સમાહરેત્ ।
{પિનાક:: પરીક્ષા}
મુઞ્ચત્યગ્નૌ વિનિક્ષિપ્તે પિનાકો દલસંચયમ્

અજ્ઞાનાદ્ભક્ષણં તસ્ય મહાકુષ્ઠપ્રદાયકમ્ ।
{દર્દુર}
દર્દુરો નિહિતો હ્યગ્નૌ કુરુતે દર્દુરધ્વનિમ્

{નાગ}
નાગશ્ચાગ્નિગતઃ શબ્દં ફૂત્કારં ચ વિમુઞ્ચતિ ।
સ ચ દેહગતો નિત્યં વ્યાધિં કુર્યાદ્ભગન્દરમ્

{વજ્રાભ્ર}
વજ્રાભ્રકં વહ્નિસંસ્થં ન કિંચિદ્ વિકૃતિં વ્રજેત્ ।
તસ્માદ્વજ્રાભ્રકં યોજ્યં વ્યાધિવાર્દ્ધક્યમૃત્યુજિત્

{ધાન્યાભ્રક:: પ્રોદુચ્તિઓન્}
ધમેદ્વજ્રાભ્રકં વહ્નૌ તતઃ ક્ષીરે નિષેચયેત્ ।
ભિન્નપત્રં તુ તં જ્ઞાત્વા મેઘનાદદ્રવામ્લયોઃ

ભાવયેદષ્ટયામં તદ્ધાન્યાભ્રં કારયેત્સુધીઃ ।
{ધાન્યાભ્રક:: પ્રોદુચ્તિઓન્}
અથવાભ્રસ્ય ભાગૌ દ્વૌ ટઙ્કશ્ચૈકં જલૈઃ સહ

દ્વિદિનં સ્થાપયેત્પાત્રે સૂક્ષ્મં કૃત્વા પ્રપેષયેત્ ।
બદ્ધ્વા ધાન્યયુતં વસ્ત્રે મર્દયેત્કાઞ્જિકૈઃ સહ

અધો યદ્ગાલિતં સૂક્ષ્મં શુદ્ધં ધાન્યાભ્રકં ભવેત્

{અભ્ર:: મારણ:: નિશ્ચન્દ્ર}
પુનર્નવામેઘનાદદ્રવૈર્ ધાન્યાભ્રકં દિનમ્ ।
મર્દ્યં ગજપુટે પચ્યાત્પુનશ્ચિઞ્ચાથ સૂરણૈઃ

દ્રવૈર્મુસ્તભવૈર્મર્દ્યં પૃથગ્દેયં પુટત્રયમ્ ।
એવં મર્કદલૈર્ વેષ્ટ્યં દેયં વા મોચસમ્પુટે

નિશ્ચન્દ્રં જાયતે હ્યભ્રં યથા દોષેષુ યોજયેત્ ।
{અભ્ર:: મારણ:: નિશ્ચન્દ્ર}
ગોઘૃતૈસ્ત્રિફલાં ક્વાથૈઃ પક્ત્વા ચ પૂર્વવત્ પચેત્

પઞ્ચવિંશત્પુટૈરેવ કાસમર્દ્યાઃ દ્રવૈઃ પચેત્ ।
દેયં પુટત્રયં ક્ષીરૈર્ મર્દયેચ્ચ પુટે પુટે

નિશ્ચન્દ્રં જાયતે હ્યભ્રં જરામૃત્યુરુજાપહમ્ ।
{અભ્ર:: મારણ}
ધાન્યાભ્રકસ્ય ભાગૈકં દ્વૌ ભાગૌ ટંકણસ્ય ચ

પિષ્ટ્વા તદન્ધમૂષાયાં રુદ્ધ્વા તીવ્રાગ્નિના પચેત્ ।
સ્વભાવશીતલં ચૂર્ણં સર્વરોગેષુ યોજયેત્

{ધાન્યાભ્રક:: મારણ}
ધાન્યાભ્રકમમ્લંપિષ્ટં પુટે તપ્તેઽમ્લસેચનમ્ ।
તત્ પિષ્ટ્વા ધારયેત્ ખલ્વે ભાવ્યમમ્લારનાલકૈઃ

તપ્તં તપ્તં ચારનાલૈઃ પાચ્યં શોધ્યં પુનઃ પુનઃ ।
પુટે વા ધમને પાચ્યં વિંશદ્વારં પુનઃ પુનઃ

તપ્તં તપ્તં ક્ષિપેદ્દુગ્ધે પિષ્ટ્વાથ શોષયેત્પુનઃ ।
દુગ્ધતપ્તં પુટં પચ્યાત્તપ્તં દુગ્ધેન સેચયેત્

એવં ત્રિસપ્તવારાણિ શોષ્યં પેષ્યં પુટે પચેત્ ।
પેષયિત્વા પચેત્સ્થાલ્યાં લૌહદર્વ્યા વિચાલયેત્

દુગ્ધસ્થં ચ તતો દુગ્ધૈઃ પુટે પચ્યાત્પુનઃ પુનઃ ।
એવં સપ્તદિનં પચ્યાદ્દિવા ચૈકં પુટે નિશિ

તણ્ડુલી વજ્રવલ્લી ચ તાલમૂલી પુનર્નવા ।
ચાઙ્ગેરી મરિચં ચૈવ બલાયાઃ પયસા સહ

એભિશ્ચ પેષયેચ્ચાભ્રં પ્રત્યેકં તં ત્ર્યહં ત્ર્યહમ્ ।
સ્થિત્વા તપ્તે પુટે પશ્ચાત્પ્રત્યેકેન પુનઃ પુનઃ

પિષ્ટ્વા પુનઃ પુટે ઘૃષ્ટં કજ્જલાભં મૃતં ભવેત્

{અભ્ર:: મારણ:: નિશ્ચન્દ્ર}
ધાન્યાભ્રકસ્ય શુદ્ધસ્ય દશાંશં મરિચં ક્ષિપેત્ ।
પેષયેદમ્લવર્ગેણ ચામ્લે ભાવ્યં દિનત્રયમ્

તં શુષ્કં સમ્પુટે ધામ્યં ખદિરાઙ્ગારકૈર્ દૃઢમ્ ।
ઊર્ધ્વપાત્રં નિરૂપ્યાથ સેચયેદમ્લકેન તત્

અગસ્ત્યશિગ્રુવર્ષાભૂમૂલૈસ્તં પત્રજૈ રસૈઃ ।
પિષ્ટ્વાભ્રં સેચયેત્તેન યદ્ વાન્યામ્લરસેન ચ

સિતામધ્વાજ્યગોક્ષીરૈર્ દધ્નામ્લં પેષ્યમ્ અભ્રકમ્ ।
મત્સ્યાક્ષ્યાઃ કરવીરાયાઃ દ્રવૈઃ પિષ્ટ્વા ત્રિધા પચેત્

તતો ગજપુરે પાચ્યં નિશ્ચન્દ્રં જાયતેઽભ્રકમ્ ।
{અભ્ર:: મારણ:: નિશ્ચન્દ્ર}
ધાન્યાભ્રકં દ્રવૈર્મર્દ્યં મત્સ્યાક્ષીતુલસીદ્રવૈઃ

મૂલજૈઃ કોકિલાક્ષસ્ય કુમારીશ્વેતદૂર્વયોઃ ।
વ્યાઘ્રીકન્દપુનર્નવયા દિનમ્ એતૈર્ વિમર્દયેત્

કુઞ્જરાખ્યૈઃ પુટૈઃ સપ્ત પિષ્ટ્વા પિષ્ટ્વા પચેત્ પુનઃ ।
તદ્વત્પઞ્ચામૃતૈઃ પાચ્યં પિષ્ટ્વા પિષ્ટ્વા તુ સપ્તધા

એવં નિશ્ચન્દ્રતાં યાતિ સર્વરોગેષુ યોજયેત્

{અભ્ર:: મારણ:: નિશ્ચન્દ્ર}
ધાન્યાભ્રં ટંકણં તુલ્યં ગોમૂત્રૈસ્તુલસીદલૈઃ ।
વાકુચ્યાઃ સૂરણૈર્ અલ્પૈર્ દિનં પિષ્ટ્વા પુટે પચેત્

જયન્ત્યાશ્ચ દ્રવૈઃ પશ્ચાન્મર્દ્યં મર્દ્ય ત્રિધા પુટેત્ ।
ચતુર્ગજપુટેનૈવં નિશ્ચન્દ્રં સર્વરોગજિત્

{અભ્ર:: મારણ}
ધાન્યાભ્રકં રવિક્ષીરૈઃ રવિમૂલદ્રવૈશ્ચ વા ।
મર્દ્યં મર્દ્યં પુટે પચ્યાત્સપ્તધા મ્રિયતે ધ્રુવમ્

{અભ્ર:: મારણ}
ધાન્યાભ્રકં તુષામ્લામ્લૈરાતપે સ્થાપયેદ્દિનમ્ ।
યામં મર્દ્યં ચતુર્ગોલં રુદ્ધ્વા ગજપુટે પચેત્

એવં ગોક્ષીરમધ્યસ્થં સ્થાપ્યં મર્દ્ય પુટે પચેત્ ।
એવં કાર્પાસતોયેન સ્થાપ્યં પેષ્યં પુટે પચેત્

તતોઽમ્લૈશ્ચૈવ કાર્પાસૈર્ ગવાં ક્ષીરૈઃ પુનઃ પુનઃ ।
ઘર્મપાકં મર્દનં ચ પુટં ચૈવમ્ અનુક્રમાત્

એવં વિંશત્પુટે પ્રાપ્તે મૃતો ભવતિ નિશ્ચિતમ્

{અભ્ર:: મૃત:: અમૃતીકરણ}
સર્વેષાં ઘાતિતાભ્રાણામમૃતીકરણં શૃણુ ।
ત્રિફલોત્થકષાયસ્ય પલાન્યાદાય ષોડશ

ગોમૂત્રસ્ય પલાન્યષ્ટૌ મૃતાભ્રસ્ય પલાન્દશ ।
એકીકૃત્ય લૌહપાત્રે પાચયેન્મૃદુવહ્નિના

દ્રવે જીર્ણે સમાદાય સર્વં રોગેષુ યોજયેત્ ।
{અભ્ર:: મેદિચ્. પ્રોપેર્તિએસ્}
અનુપાનં વિના હ્યભ્રં જરામૃત્યુરુજાપહમ્

યોજયેદનુપાનૈર્વા તત્તદ્રોગહરં ક્ષણાત્ ।
મૃતં ચાભ્રં હરેદ્ રોગાન્ જરામૃત્યુમનેકધા

સેવિતં દેહદાર્ઢ્યં ચ રૂપવીર્યં વિવર્ધયેત્