રસરત્નાકર · અધ્યાય 1.4

ર્રા, 1, 4
{મૂર્છન}
અથાતઃ શુદ્ધસૂતસ્ય મૂર્ચ્છના વિધિરુચ્યતે ।
મેઘનાદો વચા હિંગુ શૂરણૈર્મર્દયેદ્રસમ્

નષ્ટપિષ્ટં તુ તદ્ગોલં હિઙ્ગુના વેષ્ટયેદ્ બહિઃ ।
પચેલ્લવણયન્ત્રસ્થં દિનૈકં ચણ્ડવહ્નિના

ઊર્ધ્વલગ્નં સમારુહ્ય દૃઢં વસ્ત્રેણ બન્ધયેત્ ।
ઊર્ધ્વાધો ગન્ધકં તુલ્યં દત્ત્વા સૌમ્યાનલે પચેત્

જીર્ણે ગન્ધે પુનર્ દેયં ષડ્ભિર્ વારૈઃ સમં સમમ્ ।
ષડ્ગુણે ગન્ધકે જીર્ણે મૂર્છિતો રોગહા ભવેત્

{મેર્ચુર્ય્:: મૂર્છન}
ગન્ધકં મધુસારં ચ શુદ્ધસૂતં સમં સમમ્ ।
યામૈકં પાચયેત્ ખલ્વે કાચકુપ્યાં નિવેશયેત્

રુદ્ધ્વા દ્વાદશયામં તં વાલુકાયન્ત્રગં પચેત્ ।
સ્ફોટયેત્સ્વાંગશીતં તં તદૂર્ધ્વં ગન્ધકં ત્યજેત્

અધઃસ્થં રસમાદાય સર્વરોગેષુ યોજયેત્ ।
{મેર્ચુર્ય્:: fઓર્મુલતિઓન્}
શુદ્ધં સૂતં દ્વિધા ગન્ધં સૂતાર્દ્ધં સૈન્ધવં ક્ષિપેત્

દ્રવૈઃ સિતજયન્ત્યાશ્ચ મર્દયેદ્દિવસત્રયમ્ ।
કૃત્વા ગોલં ચ સંશોષ્ય ક્ષિપ્ત્વા મૂષાં નિરુન્ધયેત્

શોષયિત્વા ધમેત્ કિંચિત્ સુતપ્તાં તાં જલે ક્ષિપેત્ ।
તસ્માદ્રસં સમુદ્ધૃત્ય ત્રિકણ્ટરસભાવિતમ્

યોજયેત્સર્વરોગેષુ ધમેદ્વા ભૂધરે પચેત્ ।
{મેર્ચુર્ય્:: fઓર્મુલતિઓન્}
રસાર્ધં ગન્ધકં મર્દ્યં ઘૃતૈર્યુક્તં તુ ગોલકમ્

કૃત્વા તં બન્ધયેદ્વસ્ત્રે દોલાયન્ત્રગતં પચેત્ ।
ગોમૂત્રાન્તઃ કૃતં યામં નરમૂત્રૈર્દિનત્રયમ્

શોષયેચ્ચ પુનર્વસ્ત્રે બદ્ધ્વાવેષ્ટ્ય સદા દૃઢમ્ ।
શુષ્કં નિરુધ્ય મૂષાયાં તતસ્તુષાગ્નિના પચેત્

ઊર્ધ્વભાગમધઃ કૃત્વા અધોભાગં ચ ઊર્ધ્વગમ્ ।
ઇત્યાદિપરિવર્તેન સ્વેદયેદ્દિવસત્રયમ્

પશ્ચાદ્ ઉદ્ધૃત્ય તં સૂતં યોગવાહં રુજાપહમ્

{મેર્ચુર્ય્:: fઓર્મુલતિઓન્}
સદ્યોજાતસ્ય બાલસ્ય વિષ્ઠાં પાલાશબીજકમ્ ।
ચાણ્ડાલી રુધિરં સૂતં સૂતપાદં ચ ટઙ્કણમ્

જયન્ત્યા મર્દયેદ્ દ્રાવૈર્ દિનૈકં તત્તુ ગોલકમ્ ।
પેષયેત્સહદેવ્યાથ લેપયેત્ તામ્રસંપુટમ્

તન્મધ્યે ગોલકં ક્ષિપ્ત્વા દ્વિયામં સ્વેદયેલ્લઘુ ।
વાલુકાયન્ત્રમધ્યે તુ સમુદ્ધૃત્ય તતઃ પુનઃ

ચિત્રકૈઃ સહદેવ્યા ચ ગન્ધકૈર્ લેપયેદ્ બહિઃ ।
સમ્પુટં બન્ધયેદ્વસ્ત્રે મૃદાલેપ્ય ચ શોષયેત્

તં રુદ્ધ્વાન્ધમૂષાયાં ધ્માતે સમ્પુટમાહરેત્ ।
સૂક્ષ્મચૂર્ણં હરેદ્રોગાન્ યોગવાહો મહારસઃ

સમ્પુટં સૂતતુલ્યં સ્યાચ્છાસ્ત્રદૃષ્ટેન કર્મણા

{મેર્ચુર્ય્:: fઓર્મુલતિઓન્}
ધત્તૂરકદ્રવૈર્ મર્દ્યં દિનં ગન્ધં સસૂતકમ્ ।
અન્ધમૂષે દિનં સ્વેદ્યં ભૂધરે મૂર્છિતો ભવેત્

કૃત્વા ષડઙ્ગુલાં મૂષાં સુપક્વાં મૃન્મયીં દૃઢામ્ ।
મૂષાગર્ભં વિલેપ્યાથ મૂલૈર્બહુલપત્રકૈઃ

તન્મધ્યે સૂતકં ક્ષિપ્ત્વા મૂષાં પૂર્યાત્તુ તદ્દ્રવૈઃ ।
રુદ્ધ્વા સલવણૈર્યન્ત્રૈશ્ચુલ્યાં દીપ્તાગ્નિના પચેત્

સપ્તાહાન્તે સમુદ્ધૃત્ય યવમાનં જ્વરાપહમ્ ।
{મેર્ચુર્ય્:: મૂર્છન}
કાશીશં સૈન્ધવં સૂતં તુલ્યં તુલ્યં વિમર્દયેત્

કાશીશસ્યાસ્ય ભાગેન દાતવ્યા ફુલ્લતૂરિકા ।
સ્તોકસ્તોકં ક્ષિપેત્ ખલ્વે ત્રિયામં ચૈવ મૂર્છયેત્

પ્રત્યેકં શતનિષ્કં સ્યાદૂનં નૈવાધિકં ભવેત્ ।
સ્થાલીસમ્પુટયન્ત્રેણ દિનં ચણ્ડાગ્નિના પચેત્

ઊર્ધ્વલગ્નં તતશ્ચુલ્લ્યાં મૂર્છિતં ચાહરેત્ સૂતમ્ ।
{મેર્ચુર્ય્:: મૂર્છન}
કુરણ્ટકરસૈર્ભાવ્યમ્ આતપે મર્દયેદ્રસમ્

લતાકરઞ્જપત્રૈર્વાઙ્ગુષ્ઠાગ્રેન વિમર્દયેત્ ।
દિનૈકં મૂર્છિતં સમ્યક્ સર્વરોગેષુ યોજયેત્

{હૈરણ્યગર્ભક}
અથ સૂતસ્ય શુદ્ધસ્ય મૂર્છિતસ્યાપ્યયં વિધિઃ ।
સૂતતુલ્યં ઘૃતં જીર્ણં દ્વાભ્યાં તુલ્યં ચ ગન્ધકમ્

રવિક્ષીરૈર્દિનં મર્દ્યમ્ અન્ધયિત્વા ચ ભૂધરે ।
પુટકેન ભવેત્સિદ્ધો રસો હૈરણ્યગર્ભકઃ

{વૈક્રાન્તબદ્ધરસ}
કટુતુમ્બ્યુદ્ભવે કન્દે વન્ધ્યાયાઃ ક્ષીરકન્દકે ।
અપક્વૈકં સમાદાય તદ્ગર્ભે પિણ્ડિકા તતઃ

દશનિષ્કં શુદ્ધસૂતં નિષ્કૈકં શુદ્ધગન્ધકમ્ ।
સ્તોકં સ્તોકં ક્ષિપેદ્ ગન્ધં પાષાણે તં તુ કુટ્ટયેત્

યામમાત્રે ભવેત્ પિણ્ડી રસં કન્દે વિનિક્ષિપેત્ ।
અધ ઊર્ધ્વં ભસ્મ વૈક્રાન્તં દત્ત્વા નિષ્કાર્દ્ધમાત્રકમ્

તતઃ કન્દસ્ય મજ્જાભિર્મુખં બદ્ધ્વા મૃદા દૃઢમ્ ।
લિપ્તમ્ અઙ્ગુલમાનેન સર્વતઃ શોષ્ય ગોલકમ્

પાચયેદ્ ભૂધરે યન્ત્રે તત ઉદ્ધૃત્ય પુનઃ પચેત્ ।
ઊર્ધ્વભાગમધઃ કુર્યાદિત્યેવં પરિવર્તયેત્

ક્રમેણ ચાલયેદૂર્ધ્વં બહિર્યુગ્મોપલૈઃ પચેત્ ।
તતો ભિન્નસ્તુ સંગ્રાહ્યો બદ્ધઃ સ્યાદ્દાડિમોપમમ્ ।
નામ્ના વૈક્રાન્તબદ્ધોઽયં સર્વરોગેષુ યોજયેત્

{ગન્ધબદ્ધપારદ}
અથવા ગન્ધપીઠીનાં વસ્ત્રે બદ્ધ્વા તુ ગન્ધકમ્ ।
તુલ્યં દત્ત્વા નિરુન્ધ્યાથ સમ્પુટે લોહજે દૃઢે

પુટયેદ્ભૂધરે તાવદ્યાવજ્જીર્યતિ ગન્ધકમ્ ।
એવં પુનઃ પુનર્દેયં યાવદ્ગન્ધસ્તુ ષડ્ગુણમ્

ઇત્યેવં ગન્ધકે બદ્ધઃ સૂતઃ સ્યાત્સર્વરોગહૃત્ ।
{ગન્ધબદ્ધપારદ (2)}
મૂષા જમ્બીરવિસ્તારા દૈર્ઘ્યેણ ષોડશાઙ્ગુલા ।
અપક્વા સુદૃઢા કાર્યા સિકતાભાણ્ડમધ્યગા

ત્રિભાગં વાલુકા લગ્ના પાદાંશેન બહિઃ સ્થિતાઃ ।
પલૈકં ચૂર્ણિતં ગન્ધં મૂષામધ્યે વિનિક્ષિપેત્

શુદ્ધસૂતં સમં પશ્ચાત્ ક્ષિપેદ્ગન્ધપલં તતઃ ।
ભાણ્ડમ્ આરોપયેચ્ચુલ્લ્યાં મૂષામાચ્છાદ્ય યત્નતઃ

મન્દાગ્નિના પચેત્તાવદ્યાવન્નિર્ધૂમતાં વ્રજેત્ ।
ગન્ધધૂમે ગતે પૂર્યા કાકમાચીદ્રવૈસ્તુ સા

દ્રવે જીર્ણે પુનઃ પૂર્યા નાગવલ્લીદલદ્રવૈઃ ।
જીર્ણે ધુસ્તૂરકદ્રાવૈઃ પૂરયિત્વા પુનઃ પચેત્

યાવજ્જીર્યતિ તદ્ગન્ધં કાકમાચ્યાદિભિઃ પુનઃ ।
દત્ત્વા દત્ત્વા પચેત્તદ્વદ્ ધુસ્તુરાદિક્રમાદ્ રસમ્

ભિત્ત્વા મૂષાં સમાદાય જરાવ્યાધિહરો રસઃ ।
યોજયેદ્ ગન્ધબદ્ધોઽયં યોગવાહેષુ સર્વતઃ

{મેર્ચુર્ય્:: મૂર્છન:: તેસ્ત્}
કજ્જલાભો યદા સૂતો વિહાય ઘનચાપલમ્ ।
મૂર્છિતઃ સ તદા જ્ઞેયો નાનારસગતઃ ક્વચિત્

માધુર્યગૌરવોપેતઃ તેજસા ભાસ્કરોપમઃ ।
વહ્નિમધ્યે યદા તિષ્ઠેત્તદા વૃક્ષસ્ય લક્ષણમ્

સ જયતિ રસરાજો મૃત્યુશઙ્કાપહારી સકલગુણનિધાનઃ કાયકલ્પાધિકારી ।
વલિપલિતવિનાશં સેવનાદ્વીર્યવૃદ્ધિં સ્થિરમપિ કુરુતે યઃ કામિનીનાં પ્રસઙ્ગે

ઇત્યેતા મારિતાઃ સૂતા મૂર્છિતા બદ્ધમ્ આગતાઃ ।
પ્રત્યેકં યોગવાહઃ સ્યાત્તત્તદ્યોગેષુ યોજયેત્

મારિતં દેહસિદ્ધ્યર્થં મૂર્છિતં વ્યાધિનાશનમ્ ।
રસભસ્મ ક્વચિદ્રોગે દેહાર્થે મૂર્છિતં ક્વચિત્

બદ્ધં દ્વાભ્યાં પ્રયુઞ્જીત શાસ્ત્રદૃષ્ટેન કર્મણા ।
{મેર્ચુર્ય્:: સ્તોરગે}
દન્તે શૃઙ્ગેઽથવા વંશે રક્ષયેત્સાધિતં રસમ્

{મેર્ચુર્ય્:: મેદિચ્. પ્રોપેર્તિએસ્}
પારદં ક્રિમિકુષ્ઠઘ્નં બલ્યમાયુષ્યદૃષ્ટિદમ્ ।
સેવનાત્સર્વરોગઘ્નં રુચ્યં ગુરુકષાયકમ્

સૂતે ગુણાનાં શતકોટિર્ વજ્રે ચાભ્રે સહસ્રં કનકે શતૈકમ્ ।
તારે ગુણાશીતિસ્ તદર્ધં કાન્તે તીક્ષ્ણે ચતુઃષષ્ટિઃ રવૌ તદર્ધમ્

રસાદિભિર્યા ક્રિયતે ચિકિત્સા દૈવીતિ સદ્ભિઃ પરિકીર્તિતા સા ।
સા માનુષી મન્ત્રકૃતા શિફાદ્યૈઃ સા રાક્ષસી શસ્ત્રકૃતાદિભિર્યા