રસરત્નાકર · અધ્યાય 1.3

ર્રા, 1, 3
{જારણપૂર્વં મારણમ્}
અથાતો જારણાપૂર્વં બીજં મારણમુચ્યતે ।
અજીર્ણં ચાપ્યબીજં ચ સૂતકં યસ્તુ મારયેત્

બ્રહ્મહા સ દુરાચારો મમ દ્રોહી મહેશ્વરિ ।
તસ્માત્સર્વપ્રયત્નેન જારિતં મારયેદ્રસમ્

{રસસ્ય સમુખકરણમ્}
સંસ્થાપ્ય ગોમયં ભૂમૌ પક્વમૂષાં તતઃ પરમ્ ।
તન્મધ્યે કટુતુમ્બ્યુત્થં તૈલં દત્ત્વા રસં ક્ષિપેત્

કાકમાચીરસં દેયં તૈલં તુલ્યં તતઃ પુનઃ ।
ગન્ધકં વ્રીહિમાત્રં ચ ક્ષિપ્ત્વા તં ચ નિરોધયેત્

તત્પૃષ્ઠે પાવકો દેયઃ પૂર્ણં વા વહ્નિખર્પરમ્ ।
સ્વાઙ્ગશીતલતાં જ્ઞાત્વા જીર્ણે તૈલે ચ ગન્ધકમ્

કાકમાચીદ્રવં ચાગ્નૌ દત્ત્વા દત્ત્વા ચ જારયેત્ ।
મૂષાધો ગોમયં ચાત્ર દત્ત્વા ચોદધર્વં ચ પાવકમ્

ષડ્ગુણં ગન્ધકં જાર્યં સૂતસ્યૈવં મુખં ભવેત્ ।
{સમુખપારદસ્ય જારણાપૂર્વકો મારણવિધિઃ}
તં સૂતં મર્દયેન્નીરૈર્જમ્બીરોત્થૈઃ પુનઃ પુનઃ

ચતુઃષષ્ટ્યંશકૈઃ પૂર્વૈર્ દ્વાત્રિંશાંશં તતઃ પુનઃ ।
ષોડશાંશં શુદ્ધહેમપત્રં સૂતેષુ નિક્ષિપેત્

શિખિપિત્તેન સમ્પિષ્ટં તૈલૈશ્ચ સર્ષપોદ્ભવૈઃ ।
લિપ્ત્વા હેમં ક્ષિપેત્સૂતં યામં જમ્બીરજૈર્દ્રવૈઃ

મર્દ્યં તં પૂર્વવત્ પચ્યાન્મૂષાયાં જમ્બીરદ્રવૈઃ ।
પૂરયેદ્ રોધયેચ્ચાગ્નિં દત્ત્વા યત્નેન જારયેત્

ગ્રાસે ગ્રાસે ચ તન્મર્દ્યં જમ્બીરાણાં દ્રવૈઃ દૃઢમ્ ।
મૂલિકા લવણં ગન્ધમભાવે પિત્તતૈલયોઃ

પિષ્ટ્વા જમ્બીરનીરેણ હેમપત્રં પ્રલેપયેત્ ।
ઇત્યેવં જારણા કાર્યા તતઃ સૂતં ચ મારયેત્

અથવા નિર્મુખં સૂતં વિડયોગેન મારયેત્ ।
{વિડનિર્માણવિધિ}
વિડમત્ર પ્રવક્ષ્યામિ સાધયેદ્ભિષજાં વરઃ

શંખચૂર્ણં રવિક્ષીરૈશ્ચાતપે ભાવયેદ્દિનમ્ ।
તદ્વજ્જમ્બીરજૈર્દ્રાવૈર્ દિનૈકં ધૂમસારકમ્

સુવર્ચલમજામૂત્રૈઃ ક્વાથ્યં યામચતુષ્ટયમ્ ।
કણ્ટકારીં ચ સંક્વાથ્યં દિનૈકં નરમૂત્રકૈઃ

સજ્જીક્ષારં તિન્તિડીકં કાશીશં ચ શિલાજતુમ્ ।
જમ્બીરોત્થૈર્ દ્રવૈર્ ભાવ્યં પૃથગ્યામં ચતુષ્ટયમ્

જયપાલબીજં ત્વગ્ઘીનં મૂલકાનાં દ્રવૈર્ દિનમ્ ।
સૈન્ધવં ટઙ્કણં ગુઞ્જાં શિગ્રુમૂલદ્રવૈર્દિનમ્

એતત્સર્વં સમાંશં તુ મર્દ્યં જમ્બીરજૈર્દ્રવૈઃ ।
તદ્ગોલં રક્ષયેદ્યત્નાદ્વિડોઽયં વાડવાનલઃ ।
અનેન મર્દયેત્સૂતં ગ્રસતે તપ્તખલ્વકે

{વિડયોગેન પારદાદિમારણપ્રકારઃ}
સ્વર્ણાભ્રકસર્વલોહાનિ યથેષ્ટાનિ ચ જારયેત્ ।
મારયેત્ પૂર્વયોગેન મારણં ચાત્ર કથ્યતે

{પારદમારણ (1)}
કુમ્ભીં સમૂલામ્ ઉદ્ધૃત્ય ગોમૂત્રેણ સુપેષયેત્ ।
તદ્દ્રવૈર્ મર્દયેત્સૂતં દિનૈકં કાન્તસમ્પુટે

લિપ્ત્વા નિયામકા દેયા ઊર્ધ્વશ્ચાધસ્ તદન્વયેત્ ।
મૃદ્વગ્નિના દિનૈકં તુ પચેચ્ચુલ્યાં મૃતો ભવેત્

{પારદમારણ (2)}
ગોઘૃતં ગન્ધકં સૂતં પિષ્ટ્વા પિણ્ડીં પ્રકલ્પયેત્ ।
કુમારીદલમધ્યસ્થં કૃત્વા સૂત્રેણ વેષ્ટયેત્

તં કાન્તસમ્પુટે રુદ્ધ્વા ત્રિભિર્ લઘુપુટૈઃ પચેત્ ।
તતો ધ્માતે ભવેદ્ભસ્મ ચાન્ધમૂષે ક્ષયં ધ્રુવમ્

{પારદમારણ (3)}
શાકવૃક્ષસ્ય પક્વાનિ ફલાન્યાદાય શોધયેત્ ।
પેષયેદ્રવિદુગ્ધેન તેન મૂષાં પ્રલેપયેત્

આદિપ્રસૂતગોર્ જાતજરાયોશ્ચૂર્ણપૂરિતઃ ।
તન્મધ્યે સૂતકં રુદ્ધ્વા ધ્માતો ભસ્મત્વમાપ્નુયાત્

{પારદમારણ (4)}
કર્કોટકીં કાકમાચીં ચ કઞ્ચુકીં કટુતુમ્બિકામ્ ।
કાકજઙ્ઘાં કાકતુણ્ડીં કાકિનીં કાકમઞ્જરીઃ

પિષ્ટ્વૈતાન્ વજ્રમૂષાસ્તૈર્લેપં કૃત્વા રસં ક્ષિપેત્ ।
મર્દિતં દિનમેકં તુ તૈરેવાર્દ્રોત્થિતૈ રસૈઃ

રુદ્ધ્વાથ ભૂધરે પચ્યાદ્ અષ્ટવારં પુનઃ પુનઃ ।
મર્દયેલ્લિપ્તમૂષાસ્તા રુદ્ધ્વા ધ્માતો મૃતો ભવેત્

{પારદમારણ (5)}
રસૈર્નિયામકૈર્ મર્દ્યો દૃઢં યામચતુષ્ટયમ્ ।
દ્વિગુણૈર્ગન્ધતૈલૈશ્ચ પચેન્મૃદ્વગ્નિના શનૈઃ

યાવત્ ખોટો ભવેત્તત્તદ્રોધયેલ્લૌહસમ્પુટે ।
હરીતકીં જલે પિષ્ટ્વા લૌહકિટ્ટેન મૂષિકામ્

કૃત્વા તન્મધ્યતઃ ક્ષિપ્ત્વા સમ્પુટં ચાન્ધયેત્પુનઃ ।
તસ્યોર્ધ્વં સ્રાવકાકારં હૃત્વા નાગદ્રુતં ક્ષિપેત્

કઠિનેન ધમેત્તાવદ્યાવન્નાગો દ્રુતો ભવેત્ ।
ન ધમેચ્ચ પુનસ્તાવદ્યાવત્ કઠિનતાં વ્રજેત્

એવં પુનઃ પુનર્ધ્માતસ્ત્રિયામૈર્ મ્રિયતે રસઃ ।
{નિયામકૌષધ્યઃ}
નિયામકાસ્તતો વક્ષ્યે સૂતસ્ય મારકર્મણિ

સર્પાક્ષી ક્ષીરિણી વન્ધ્યા મત્સ્યાક્ષી શરપુઙ્ખિકા ।
કાકજઙ્ઘા શિખિશિખા બ્રહ્મદણ્ડ્ય્ આખુપર્ણિકા

વર્ષાભૂઃ કઞ્ચુકી મૂર્વા પદ્મકોત્પલચિઞ્ચિકા ।
શતાવરી વજ્રલતા વજ્રકન્દા ત્રિપર્ણિકા

મણ્ડૂકપર્ણી પાટલી ચિત્રકો ગ્રીષ્મસુન્દરઃ ।
કાકમાચી મહારાષ્ટ્રી હરિદ્રા તિલકર્ણિકા

શ્વેતાર્કશિગ્રુધત્તૂરમૃગદૂર્વાહરીતકી ।
ગુડૂચી મૂષલી પુઙ્ખા ભૃઙ્ગરાડ્રક્તચિત્રકમ્

તગરં શૂરણં મુણ્ડી મયઙ્કા પોતકોકિલમ્ ।
સૈન્ધવં શ્વેતવર્ષાભૂઃ સામ્ભરં હિંગુ માક્ષિકમ્

વિષ્ણુકાન્તા સોમવલ્લી વ્રણઘ્ની યક્ષલોચનમ્ ।
વ્યાઘ્રપાદી હંસપદી વૃશ્ચિકાલી કુરણ્ટકમ્

સ્વયમ્ભૂકુસુમં કુઞ્ચી હસ્તિશુણ્ડીન્દ્રવારુણી ।
બીજાન્યહસ્કરસ્યાપિ સર્વત્રૈતે નિયામકાઃ

એતાઃ સમસ્તા વ્યસ્તા વા દેયા હ્યષ્ટાદશાધિકાઃ ।
મારણે મૂર્ચ્છને બન્ધે રસસ્યૈતાનિ યોજયેત્

{રસસ્ય જારણમારણવિધિઃ}
અપ્રસૂતગવાં મૂત્રૈઃ પિષ્ટ્વા પૂર્વનિયામિકાઃ ।
તદ્દ્રવૈર્મર્દયેત્ સૂતં યથા પૂર્વોદિતં ક્રમાત્

ઇત્યેવં જારણં પ્રોક્તં મારણં પરિકીર્તિતમ્ ।
{રસભસ્મપરીક્ષા}
પરીક્ષા મારિતે સૂતે કર્તવ્યા ચ યથોદિતા

અધસ્તુષાગ્નિના તપ્તો હ્યક્ષીણસ્તિષ્ઠતે યદા ।
તદા ભસ્મ વિજાનીયાચ્ચુલ્લ્યાં યામં નિરીક્ષયેત્

મૂલિકામારિતં સૂતં સર્વયોગેષુ યોજયેત્ ।
જારિતો યાતિ સૂતોઽસૌ જરાદારિદ્ર્યરોગનુત્

મૂર્છિતો વ્યાધિનાશાય બદ્ધઃ સર્વત્ર યોજયેત્