રસરત્નાકર · અધ્યાય 1.2

ર્રા, 1, 2
નિઃસારં વીક્ષ્ય વિશ્વં ગદવિકલવપુર્ વ્યાપ્તમ્ એવાતિતપ્તમ્ ।
ભૂયઃ કારુણ્યસિન્ધોઃ સકલગુણનિધેઃ સૂતરાજસ્ય યુક્તિમ્

દૃષ્ટ્વા સૂતસ્ય શાસ્ત્રાણ્યવહિતમનસા પ્રાણિનામ્ ઇષ્ટસિદ્ધ્યૈ ।
શૃણ્વન્તૂચ્ચૈર્ મયોક્તં સુવિપુલમતયો ભોગિકેન્દ્રાઃ સરેન્દ્રાઃ ।
યાવત્સૂતં ન શુદ્ધં ન ચ મૃતમથ નો મૂર્છિતં ગન્ધબન્ધં ।
નો વજ્રં મારિતં વા ન ચ ગગનવધો નાપસૂતાશ્ચ શુદ્ધાઃ ।
સ્વર્ણાદ્યં સર્વલોહં વિષમપિ ન મૃતં તૈલપાતો ન યાવત્ ।
તાવદ્વૈદ્યઃ ક્વ સિદ્ધો ભવતિ વસુભુજાં મણ્ડલે શ્લાઘ્યયોગ્યઃ

{અષ્ટદોષનિવારણ}
અથાતઃ સમ્પ્રવક્ષ્યામિ દોષાષ્ટકનિવારણમ્ ।
ઇષ્ટકારજનીચૂર્ણૈઃ ષોડશાંશૈઃ રસસ્ય તુ

મર્દયેત્તપ્તખલ્વે તં જમ્બીરોત્થદ્રવૈર્દિનમ્ ।
ખલ્વં લોહમયં વાથ પાષાણાશ્મમથાપિ વા

કાઞ્જિકૈઃ ક્ષાલયેત્સૂતં નાગદોષસ્ય શાન્તયે ।
વિશાલાઙ્કોલચૂર્ણેન વઙ્ગદોષં વિનાશયેત્

રાજવૃક્ષો મલં હન્તિ ચિત્રકં હન્તિ વહ્નિજમ્ ।
ચાઞ્ચલ્યં કૃષ્ણધત્તૂરૈસ્ત્રૈફલૈર્વિષનાશનમ્

કટુત્રયં ગિરિં હન્તિ અસહ્યાગ્નિં ત્રિકણ્ટકઃ ।
{(2)}
પ્રતિદોષં કલાંશેન તત્ર ચૂર્ણં સકન્યકમ્

સુવસ્ત્રગાલિતં સૂતં ખલ્વે ક્ષિપ્ત્વા યથાક્રમમ્ ।
પ્રત્યેકં પ્રત્યહં યત્નાત્સપ્તરાત્રં વિમર્દયેત્

ઉદ્ધૃત્યોષ્ણારનાલેન મૃદ્ભાણ્ડે ક્ષાલયેત્સુધીઃ ।
સર્વદોષવિનિર્મુક્તઃ સપ્તકઞ્ચુકવર્જિતઃ

જાયતે શુદ્ધઃ સૂતોઽયં યુજ્યતે વૈદ્યકર્મણિ ।
{પારદશોધન}
અજાશકૃત્તુષાગ્નિં ચ જ્વાલયિત્વા ભુવિ ક્ષિપેત્ ।
તસ્યોપરિ સ્થિતં ખલ્વં તત્રોક્તં મર્દયેદ્રસમ્

શ્રીખણ્ડં દેવદારુ ચ કાકતુણ્ડીં જયાદ્રવૈઃ ।
કર્કોટીમૂષલીકન્યાદ્રવે દત્ત્વા વિમર્દયેત્ ।
દિનૈકં પાતનાયન્ત્રે શુદ્ધં ચ વિનિયોજયેત્

કુમાર્યાશ્ચ નિશાચૂર્ણે દિનં સૂતં વિમર્દયેત્ ।
પાતયેત્ પાતનાયન્ત્રે સમ્યક્ શુદ્ધો ભવેદ્રસઃ

{હિંગુલોત્થપારદશોધન}
પારિભદ્રરસૈઃ પેષ્યં હિંગુલં યામમાત્રકમ્ ।
જમ્બીરાણાં દ્રવૈર્વાથ પાત્યં પાતાલયન્ત્રકે

તં સૂતં યોજયેદ્યોગે સપ્તકઞ્ચુકવર્જિતમ્ ।
ઇત્યેવં શુદ્ધયઃ ખ્યાતા યથેષ્ટૈકા પ્રકારયેત્

{શુદ્ધસૂતમારણૌષધયઃ}
અથૈતાં મૂલિકાં વક્ષ્યે શુદ્ધસૂતસ્ય મારણે ।
બ્રહ્મદણ્ડી મેઘનાદા ચિત્રકં તૃણમુસ્તિકા

વજ્રવલ્લી બલા શુણ્ઠી કટુતુમ્બ્યર્ધચન્દ્રિકા ।
વિષમુષ્ટ્યર્કલાક્ષાશ્ચ ગોક્ષુરઃ કાકતુણ્ડિકા

કન્યા ચણ્ડાલિનીકન્દં સર્પાક્ષી સરપુઙ્ખિકા ।
વસ્તા રક્તાગ્રનિર્ગુણ્ડી લજ્જાલી દેવદાલિકા

જાતી જયન્તી વારાહી ભૂકદમ્બં કુરણ્ટકમ્ ।
કોષાતકી નીરકણા લાઙ્ગલી સહદેવિકાઃ

ચક્રમર્દોઽમૃતાકન્દં કાકમાચી રવિપ્રિયા ।
વિષ્ણુક્રાન્તા હસ્તિશુણ્ડી સ્નુક્પયો ભૃઙ્ગરાટ્ પટુઃ

ઇત્યેતાઃ મૂલિકા આખ્યાતા યોજ્યા પારદમારિકાઃ ।
એતાઃ સમસ્તા વ્યસ્તા વા દેયા હ્યષ્ટાદશાધિકાઃ

{પારદભસ્મનિર્માણ}
અપ્રસૂતગવાં મૂત્રે પેષયેદ્ રક્તમૂલિકામ્ ।
તદ્દ્રવૈઃ શોધિતં સૂતં તુલ્યં ગન્ધકસંયુતમ્

તપ્તખલ્વે ચતુર્યામમ્ અવિચ્છિન્નં વિમર્દયેત્ ।
તત્પિણ્ડં પાતયેદ્યન્ત્રે ત્રિંશદ્ધટ્ટમહાપુટે

એવં દશપુટૈર્ માર્યં મર્દ્યં પાત્યં પુનઃ પુનઃ ।
તદુદ્ધૃત્ય પુનર્મર્દ્યં વજ્રમૂષાન્તરે ક્ષિપેત્

ભૂધરાખ્યે પુટે પચ્યાદ્દશધા ભસ્મતાં વ્રજેત્ ।
દ્રવૈર્દ્રવૈઃ પુનર્મર્દ્યં સિદ્ધોઽયં વજ્રસૂતકઃ

મૂલિકામારિતઃ સૂતો જારણક્રમવર્જિતઃ ।
ન ક્રમેદ્દેહલોહાભ્યાં રોગહર્તા ભવેદ્ધ્રુવમ્

{પારદભસ્મનિર્માણ (2)}
રસં ગન્ધકતૈલેન દ્વિગુણેન વિમર્દયેત્ ।
દિનૈકં વાથ સર્પાક્ષીવિષ્ણુક્રાન્તાહ્વભૃઙ્ગજૈઃ

ત્ર્યહં વિમર્દયેદ્ દ્રાવૈસ્ ત્રિંશદ્ધટ્ટમહાપુટે ।
ઇત્યેવમષ્ટધા પાચ્યં રસો ભસ્મીભવેદ્ ધ્રુવમ્

{રસભસ્મનિર્માણ (3)}
શ્વેતાઙ્કોટજટાવારિ સૂતં મર્દ્યં દિનત્રયમ્ ।
પુટયેદ્ભૂધરે યન્ત્રે મૂષાયાં ભસ્મતાં વ્રજેત્

દેવદાલીં હરિક્રાન્તામારનાલેન પેષયેત્ ।
સપ્તધા સૂતકં તેન કુર્યાદ્ધમનમ્ ઉત્થિતમ્

તં સૂતં ખર્પરે કુર્યાદ્દત્ત્વા દત્ત્વા ચતુર્દ્રવમ્ ।
ચુલ્લ્યોપરિ પચેદ્ વહ્નૌ ભસ્મ સ્યાદરુણોપમમ્

{પારદમારણ (4)}
કાષ્ઠોદુમ્બરજૈઃ ક્ષીરૈઃ સિતાં હિંગુ વિભાવયેત્ ।
સપ્તવારં પ્રયત્નેન શોધ્યં પેષ્યં પુનઃ પુનઃ

કાષ્ઠોદુમ્બરપઞ્ચાઙ્ગૈઃ કષાયં ષોડશાંશકમ્ ।
દત્ત્વા તેન પુનર્ મર્દ્યં હિંગુ વઙ્ગરસેશ્વરમ્

ક્ષિપ્ત્વા નિરુધ્ય મૂષાયાં ભૂધરાખ્યે પુટે પચેત્ ।
અષ્ટધા મ્રિયતે સૂતો દેયં હિંગુ પુટે પુટે

{પારદમારણ (5)}
અપામાર્ગસ્ય બીજાનિ તથૈરણ્ડસ્ય ચૂર્ણયેત્ ।
તચ્ચૂર્ણં પારદે દેયં મૂષાયામેવ રોધયેત્

રુદ્ધ્વા લઘુપુટે પચ્યાચ્ચતુર્ભિર્ભસ્મતાં વ્રજેત્ ।
{પારદમારણ (6)}
કટુતુમ્બ્યુદ્ભવે કન્દે ગર્ભે નારીપયઃસુ વૈ

સપ્તધા મ્રિયતે સૂતઃ સ્વેદયેદ્ ગોમયાગ્નિના ।
{પારદમારણ (7)}
અઙ્કોલસ્ય જટાતોયૈઃ પિષ્ટ્વા ખલ્વે વિમર્દયેત્

સૂતં ગન્ધકસંયુક્તં દિનાન્તે તં નિરોધયેત્ ।
પુટયેદ્ભૂધરે યન્ત્રે દિનાન્તે તં સમુદ્ધરેત્

{પારદમારણ (8)}
ધાન્યાભ્રં સૂતકં તુલ્યં મર્દયેન્મારકદ્રવૈઃ ।
દિનૈકં તેન કલ્કેન વસ્ત્રે લિપ્ત્વા ચ વર્તિકામ્

વિલિપ્ય તૈલૈર્વર્તિં તામ્ એરણ્ડોત્થૈઃ પુનઃ પુનઃ ।
પ્રજ્વાલ્ય તદ્ધૃતં ભાણ્ડે ગ્રાહયેત્પતિતામધઃ

કૃષ્ણભસ્મ ભવેત્તચ્ચ પુનર્મર્દ્યં ત્રિયામકૈઃ ।
દિનૈકં તત્પચેદ્યન્ત્રે કચ્છપાખ્યે ન સંશયઃ

મૃતઃ સૂતો ભવેત્સદ્યસ્તત્તદ્યોગેષુ યોજયેત્ ।
{પારદમારણ (9)}
દ્વિપલં શુદ્ધસૂતં તુ સૂતાર્ધશુદ્ધગન્ધકમ્

મર્દયેન્મારકદ્રાવૈર્ દિનમેકં નિરન્તરમ્ ।
બદ્ધ્વા તુ ભૂધરે યન્ત્રે દિનૈકં મારયેત્ પુટાત્

{વજ્રમૂષા}
તુષદગ્ધસ્ય ભાગૌ દ્વાવેકો વલ્મીકમૃત્તિકા ।
લોહકિટ્ટસ્ય ભાગૈકં શ્વેતપાષાણભાગકમ્

નરકેશસમં કિંચિચ્છાગીક્ષીરેણ પેષયેત્ ।
યામદ્વયં દૃઢં મર્દ્યં તેન મૂષાન્ધસંપુટામ્

શોષયિત્વાથ સંલિપ્ય તત્કલ્કૈઃ સંનિરુધ્ય ચ ।
વજ્રમૂષા સમાખ્યાતા સમ્યક્ પારદમારિકા

{ભસ્મસૂતવર્ણાઃ}
શ્વેતં પીતં તથા રક્તં કૃષ્ણં ચેતિ ચતુર્વિધમ્ ।
લક્ષણં ભસ્મસૂતસ્ય શ્રેષ્ઠં સ્યાદુત્તરોત્તરમ્