રસરત્નાકર · અધ્યાય 1.1

ર્રા, 1,1
સ્વર્ગાપવર્ગવિસ્ફારૌ ભુવનસ્યોદયે યથા ।
ભવરોગહરૌ વન્દે ચણ્ડિકાચન્દ્રશેખરૌ

રસોપરસલોહાનાં તૈલમૂલફલૈઃ સહ ।
અસાધ્યં પ્રત્યયોપેતં કથ્યતે રસસાધનમ્

વૈદ્યાનાં યશસેઽર્થાય વ્યાધિતાનાં હિતાય ચ ।
વાદિનાં કૌતુકાર્થાય વૃદ્ધાનાં દેહસિદ્ધયે

મન્ત્રિણાં મન્ત્રસિદ્ધ્યર્થં વિવિધાશ્ચર્યકારણમ્ ।
પઞ્ચખણ્ડમ્ ઇદં શાસ્ત્રં સાધકાનાં હિતપ્રદમ્

રસખણ્ડે તુ વૈદ્યાનાં વ્યાધિતાનાં રસેન્દ્રકે ।
વાદિનાં વાદખણ્ડે ચ વૃદ્ધાનાં ચ રસાયને

મન્ત્રિણાં મન્ત્રખણ્ડે ચ રસસિદ્ધિઃ પ્રજાયતે ।
સુતરાં નાસ્તિ સંદેહઃ તત્તત્ખણ્ડવિલોકિનામ્

હતો હન્તિ જરામૃત્યું મૂર્છિતો વ્યાધિઘાતકઃ ।
ધત્તે ચ ખેગતિં બદ્ધઃ કોઽન્યઃ સૂતાત્કૃપાકરઃ

જરામરણદારિદ્ર્યરોગનાશકરોમતઃ ।
મૂર્છિતો હરતે વ્યાધીન્ નસો દેહે ચરન્નપિ

મોહયેદ્યઃ પરાન્બદ્ધો જીવયેચ્ચ મૃતઃ પરાન્ ।
મૂર્છિતો બોધયેદન્યાંસ્તં સૂતં કો ન સેવતે

આયુર્દ્રવિણમારોગ્યં વહ્નિર્ મેધા મહદ્ બલમ્ ।
રૂપયૌવનલાવણ્યં રસોપાસનયા ભવેત્

મારયેજ્જારિતં સૂતં ગન્ધકેનૈવ મૂર્છયેત્ ।
બદ્ધઃ સ્યાદ્ દ્રુતિસત્વાભ્યાં રસસ્યૈવં ત્રિધા ગતિઃ

દોષહીનો રસો બ્રહ્મા મૂર્છિતસ્તુ જનાર્દનઃ ।
મારિતો રુદ્રરૂપઃ સ્યાદ્બદ્ધઃ સાક્ષાન્મહેશ્વરઃ

વેધકો દેહલોહાભ્યાં સૂતો દેવિ સદાશિવઃ ।
દર્શનાદ્રસરાજસ્ય બ્રહ્મહત્યાં વ્યપોહતિ

સ્પર્શનાન્નાશયેદ્દેવિ ગોહત્યાં નાત્ર સંશયઃ ।
કિં પુનર્ભક્ષણાદ્દેવિ પ્રાપ્યતે પરમં પદમ્

અલ્પમાત્રોપયોગિત્વાદ્ અરુચેર્ અપ્રપ્સઙ્ગતઃ ।
ક્ષિપ્રમારોગ્યદાયિત્વાદ્ભેષજેભ્યો રસોઽધિકઃ

યદુક્તં શમ્ભુના પૂર્વં રસખણ્ડે રસાયને ।
રસસ્ય વન્દનાર્થે ચ દીપિકા રસમઙ્ગલે

વ્યાધિતાનાં હિતાર્થાય પ્રોક્તં નાગાર્જુનેન યત્ ।
ઉક્તં ચર્પટિસિદ્ધેન સ્વર્ગવૈદ્યકપાલિકે

અનેકરસશાસ્ત્રેષુ સંહિતાસ્વાગમેષુ ચ ।
યદુક્તં વાગ્ભટે તન્ત્રે સુશ્રુતે વૈદ્યસાગરે

અન્યૈશ્ચ બહુભિઃ સિદ્ધૈર્ યદ્ ઉક્તં ચ વિલોક્ય તત્ ।
તત્ર યદ્યદસાધ્યં સ્યાદ્યદ્યદ્દુર્લભમૌષધમ્

તત્તત્સર્વં પરિત્યજ્ય સારભૂતં સમુદ્ધૃતમ્ ।
ક્વચિચ્છાસ્ત્રે ક્રિયા નાસ્તિ ક્રમસંખ્યા ન ચ ક્વચિત્

માત્રા યુક્તિઃ ક્વચિન્નાસ્તિ સમ્પ્રદાયો ન ચ ક્વચિત્ ।
તેન સિદ્ધિર્ન તત્રાસ્તિ રસે વાથ રસાયને

વૈદ્યે વાદે પ્રયોગે ચ યસ્માદ્યત્નો મયા કૃતઃ ।
યદ્યદ્ગુરુમુખાજ્જ્ઞાતં સ્વાનુભૂતં ચ યન્મયા ।
તત્તલ્લોકહિતાર્થાય પ્રકટીક્રિયતે ઽધુના

શ્રીમાન્ સૂતનૃપો દદાતિ વિલસંલ્લક્ષ્મીં વપુઃ શાશ્વતંસ્વાનાં પ્રીતિકરીમ્ અચઞ્ચલમનો માતેવ પુંસાં યથા ।
અન્યો નાસ્તિ શરીરનાશકગદપ્રધ્વંસકારી તતઃ કાર્યં નિત્યમહોત્સવૈઃ પ્રથમતઃ સૂતાદ્ વપુઃસાધનમ્

સાક્ષાદક્ષયદાયકો ભુવિ નૃણાં પઞ્ચત્વમુચ્ચૈઃ કુતો મૂર્ચ્છાં મૂર્છિતવિગ્રહો ગદભૃતાં હન્ત્યુઞ્ચકૈઃ પ્રાણિનામ્ ।
બદ્ધં પ્રાપ્ય સુરાસુરેન્દ્રચરિતાં તાં તાં ગતિં પ્રાપયેત્ ।
સોઽયં પાતુ પરોપકારચતુરઃ શ્રીસૂતરાજો જગત્

યદન્યત્ર તદત્રાસ્તિ યદત્રાસ્તિ ન તત્ક્વચિત્ ।
રસરત્નાકરઃ સોઽયં નિત્યનાથેન નિર્મિતઃ ।
તતઃ કુર્યાત્ પ્રયત્નેન રસસંસ્કારમ્ ઉત્તમમ્

અવિજ્ઞાત્યા ચ શાસ્ત્રાર્થં પ્રયોગકુશલો ભિષક્ ।
યમ એવ સ વિજ્ઞેયઃ મર્ત્યાનાં મૃત્યુરૂપધૃક્

{રસસ્ય મહાદોષાઃ}
નાગો વઙ્ગો મલો વહ્નિશ્ચાંચલ્યં ચ વિષં ગિરિઃ ।
અસહ્યાગ્નિર્મહાદોષા નિષિદ્ધાઃ પારદે સ્થિતાઃ

જાયં ગણ્ડસ્તનૌ નાગાત્કુષ્ઠં વઙ્ગાદ્રુજા મલાત્ ।
વહ્નેર્ દાહો બીજનાશશ્ચાઞ્ચલ્યાન્મરણં વિષાત્

ગિરેઃ સ્ફોટો હ્યસહ્યાગ્નેર્ દોષાન્મોહ ઉપજાયતે ।
{નિર્દોષપારદસ્ય ગુણાઃ}
દોષહીનો યદા સૂતસ્તદા મૃત્યુજરાપહઃ

સાક્ષાદમૃતમપ્યેષ દોષયુક્તો રસો વિષમ્ ।
તસ્માદ્દોષવિશુદ્ધ્યર્થં રસશુદ્ધિર્વિધીયતે

રસો ગ્રાહ્યઃ સુનક્ષત્રે પલાનાં શતમાત્રકમ્ ।
પઞ્ચાશતં પઞ્ચવિંશદ્વા દ્વાદશં ચૈકમેવ વા

પલાદૂનં ન કર્તવ્યં રસસંસ્કારમ્ ઉત્તમમ્ ।
અઘોરેણ ચ મન્ત્રેણ રસસંસ્કારપૂજનમ્

અઘોરેભ્યોઽથ ઘોરેભ્યો ઘોરઘોરતરેભ્યઃ ।
સર્વેભ્યઃ સર્વસર્વેભ્યો નમસ્તેઽસ્તુ રુદ્રરૂપેભ્યઃ