રસપ્રકાશસુધાકર · અધ્યાય 7

માણિક્યં મૌક્તિકં ચૈવ વિદ્રુમં તાર્ક્ષ્યં પુષ્પકમ્
વજ્રં નીલં ચ ગોમેદં વૈડૂર્યં ચ ક્રમેણ હિ ॥

સુજાતિગુણસમ્પન્નં રત્નં સર્વાર્થસિદ્ધિદમ્
દાને રસાયને ચૈવ ધારણે દેવતાર્ચને ॥

પદ્મરાગાભિધં શ્રેષ્ઠં પ્રથમં તદુદીરિતમ્
દ્વિતીયં નીલગન્ધિ સ્યાદ્ ઘનં રક્તં સુશોભનમ્ ॥

મહચ્ચ કમલચ્છાયં સ્નિગ્ધં સ્વચ્છં ગુરુ સ્ફુટમ્
સમં વૃત્તાયતં ગાત્રે માણિક્યં ચોત્તમં મતમ્ ॥

ગંગોદકસમુદ્ભૂતં નીલગર્ભારુણચ્છવિ
માણિક્યં પૂર્વવચ્છાયં નીલગન્ધિ તદુચ્યતે ॥

માણિક્યં ચાષ્ટધા નેષ્ટં સચ્છિદ્રં મલિનં લઘુ
કર્કશં ચિપિટં વક્રં સૂક્ષ્મં ચાવિશદં તથા ॥

સંદીપનં વૃષ્યતમં હિ રૂક્ષં વાતાપહં કર્મરુજાપહં ચ
ભૂતાદિદોષત્રયનાશનં પરં રાજ્ઞાં સદા યોગ્યતમં પ્રશસ્તમ્ ॥

હ્લાદિ શ્વેતં રશ્મિમન્નિર્મલં ચ વૃત્તં ખ્યાતં મૌક્તિકં તોયભાસમ્
સ્નિગ્ધં તૌલ્યે ગૌરવં ચેન્મહત્તલ્ લિંગૈરેતૈર્ લક્ષિતં તચ્ચ શુદ્ધમ્ ॥

રૂક્ષાઙ્ગં ચેન્નિષ્પ્રભં શ્યાવતામ્રં ચાર્ધં શુભ્રં ગ્રંથિલં મૌક્તિકં ચ
ક્ષારાભાસં વૈકટં યુગ્મકં ચ દોષૈર્યુક્તં સર્વથા ત્યાજ્યમેભિઃ ॥

કાસં શ્વાસં વહ્નિમાંદ્યં ક્ષયં ચ હન્યાદ્ વૃષ્યં બૃંહણં પિત્તહારિ
દાહશ્લેષ્મોન્માદવાતાદિરોગાન્ હન્યાદેવં સેવિતં સર્વકાલે ॥

સ્નિગ્ધં સ્થૂલં પક્વબિમ્બીફલાભં વૃત્તં દીર્ઘં નિર્વ્રણં ચાપ્યદીર્ઘમ્
ખ્યાતં સદ્ભિઃ સપ્તધા વિદ્રુમં ચ દોષૈર્મુક્તં સર્વકાર્યેષુ શસ્તમ્ ॥

રૂક્ષં શ્વેતં સવ્રણં ધૂસરં ચ નિર્ભારં ચેચ્છુલ્બવર્ણં પ્રવાલમ્
દોષૈર્યુક્તં કોટરૈરાવૃતં ચ નેષ્ટં સદ્ભિર્ ભક્ષણે ધારણે ચ ॥

પિત્તાસ્રઘ્નં શ્વાસકાસાદિરોગાન્ હન્યાદ્ એવં દુર્નિવારં વિષં ચ
ભૂતોન્માદાન્ નેત્રરોગાન્ નિહન્યાત્ સદ્યઃ કુર્યાદ્દીપનં પાચનં ચ ॥

તાર્ક્ષ્યં સ્નિગ્ધં ભાસુરં શષ્પવર્ણં ગાત્રૈઃ શુદ્ધં ભારવદ્રશ્મિયુક્તમ્
એતે પ્રોક્તા સપ્તસંખ્યા ગુણા વૈ દાને શસ્તં ભક્ષણે ધારણે ચ ॥

નીલં શ્વેતં કર્કશં શ્યાવરૂક્ષં વક્રં કૃષ્ણં ચિપ્પટં ભારહીનમ્
દુષ્ટં તાર્ક્ષ્યં ચૌષધેનોપયોજ્યં કાસં શ્વાસં સન્નિપાતાગ્નિમાંદ્યમ્ ॥

શોફં શૂલં જૂર્તિરોગં વિષં ચ દુર્નામાનં પાણ્ડુરોગં નિહન્યાત્ ॥

સ્વચ્છં સ્થૂલં પુષ્પરાગં ગુરુ સ્યાત્ સ્નિગ્ધં વર્ણે કર્ણિકારપ્રસૂનમ્
તચ્ચાવક્રં મસૃણં કોમલં ચ લિંગૈરેતૈઃ શોભનં પુષ્પરાગમ્ ॥

રૂક્ષં પીતં કર્કશં શ્યામલં ચ પાણ્ડુ સ્યાદ્વા કાપિલં તોયહીનમ્
દોષૈર્યુક્તં નિષ્પ્રભં પુષ્પરાગં નો સેવ્યં તન્નૈવ દેયં દ્વિજેભ્યઃ ॥

કુષ્ઠં છર્દિં શ્લેષ્મવાતૌ નિહન્તિ મંદાગ્નીનામેતદેવ પ્રશસ્તમ્
દાહે કૃચ્છ્રે દીપનં પાચનં ચ તસ્માત્સેવ્યં સર્વકાલં મનુષ્યૈઃ ॥

સર્વેષુ રત્નેષુ સદા વરિષ્ઠં મૂલ્યૈર્ગરિષ્ઠં વિવિધં હિ વજ્રમ્
નરશ્ચ નારી ચ તથા તૃતીયં તેષાં ગુણાન્વચ્મિ સમાસતો હિ ॥

પૂર્વં પૂર્વં શ્રેષ્ઠમેતત્પ્રદિષ્ટં દ્રવ્યાદ્ વીર્યાત્ પાકતશ્ચ પ્રભાવાત્
તેષાં વર્ણા જાતયશ્ચ પ્રભેદાઃ કથ્યન્તેઽષ્ટૌ શાસ્ત્રતશ્ચાપકર્ષાત્ ॥

શ્વેતાદિકં વર્ણચતુષ્ટયં હિ સર્વેષુ રત્નેષુ ચ કથ્યતે બુધૈઃ ।
સ્યુર્બ્રાહ્મણક્ષત્રિયવૈશ્યશૂદ્રાસ્તે જાતયો વૈ ક્રમશશ્ચ વર્ણાઃ ॥

પુંવજ્રં યત્પ્રોચ્યતે ચાષ્ટધારં ષટ્કોણં ચેદ્ ઇન્દ્રચાપેન તુલ્યમ્
અષ્ટૌ ચેત્સ્યુઃ ફાલકા ભાસુરં વૈ પૂર્વં શ્રેષ્ઠં સર્વદોષાપહં સ્યાત્ ॥

સ્ત્રીવજ્રં ચેત્તાદૃશં વર્તુલં હિ કિંચિચ્ચૈવં ચિપ્પટં કર્કશં ચ
કોણાગ્રં વૈ કુણ્ઠિતં વર્તુલં ચ કિંચિદ્ધીનં પ્રોચ્યતે તત્તૃતીયમ્ ॥

સ્ત્રી પુમાન્ નો સ્ત્રી પુમાન્ યચ્ચ વજ્રં યોજ્યં તચ્ચ સ્ત્રીષુ પુંસ્વેવ ષણ્ઢે
વ્યત્યાસાદ્વૈ નૈવ દત્તં ફલં તદ્ દદ્યાદ્ વજ્રં વા વિના તત્પુમાંસમ્ ॥

વર્ણેઽપ્યેવં યસ્ય વર્ણસ્ય વજ્રં તત્તદ્વર્ણે શોભનીયં પ્રદિષ્ટમ્
ન્યાયશ્ચાયં ભૈરવેણ પ્રદિષ્ટઃ સર્વેષ્વેવ રત્નવર્ગેષુ સમ્યક્ ॥

યામાવધિ સ્વેદિતમેવ વજ્રં શુદ્ધિં પ્રયાતીહ કુલત્થતોયે
સિદ્ધં તથા કોદ્રવજે શૃતે વા વજ્રં વિશુધ્યેદ્ધિ વિનિશ્ચિતેન ॥

સુભાવિતં મત્કુણશોણિતેન વજ્રં ચતુર્વારવિશોષિતં ચ
છુચ્છુંદરીસ્થં હિ વિપાચિતં પુટે પુટેદ્વરાહેણ ચ ત્રિંશદેવમ્ ॥

ધ્માતં પુનર્ધ્માય શતં હિ વારાન્ ક્વાથે કુલત્થસ્ય હિ નિક્ષિપેચ્ચ ।
સંપેષયેત્તં હિ શિલાતલેન મનઃશિલાભિઃ સહ કારયેદ્વટીમ્ ॥

ક્ષિપ્ત્વા નિરુન્ધ્યાપિ ચ મૂષિકાયાં પુટાન્યથાષ્ટૌ ચ વનોપલૈર્દદેત્ ।
વારાન્ શતં ચાપિ તતો ધમેત્તં સંમર્દિતં શોધિતપારદેન ॥

વજ્રાણિ સર્વાણિ મૃતીભવન્તિ તદ્ભસ્મકં વારિતરં ભવેચ્ચ ।
શ્રીસોમદેવેન ચ સત્યવાચા વજ્રસ્ય મૃત્યુઃ કથિતો હિ સમ્યક્ ॥

કાસમર્દરસપૂર્ણલોહજે મત્કુણસ્ય રુધિરૈર્ વિલેપિતમ્ ।
સ્વેદિતં ચ ભિદુરં હિ સપ્તભિર્વાસરૈઃ પરિનિષેચ્ય મૂત્રકે ॥

ધ્માપિતં હિ ખલુ વજ્રસંજ્ઞકં મારયેદિતિ વદન્તિ તદ્વિદઃ ।
નીલજ્વાલાવીરુધઃ કન્દકેષુ ઘૃષ્ટં ઘર્મે શોષિતં ભસ્મભાવમ્ ॥

વજ્રં યાતિ સ્વૈરવહ્નિપ્રદાનાત્ પિષ્ટૈશ્ચાપિ ક્ષોણિનાગૈઃ પ્રલિપ્તમ્
વિંશદ્વારાન્ સંપુટેચ્ચ પ્રયત્નાદ્ આરણ્યૈર્વા ગોમયૈસ્તદ્ધઠાગ્નૌ
વજ્રં ચૈવં ભસ્મસાદ્વીર્યયુક્તં સર્વસ્મિન્વૈ યોજનીયં રસાદૌ ॥

આયુઃપ્રદં વૃષ્યતમં પ્રદિષ્ટં દોષત્રયોન્મૂલનકં તથૈવ
રસેન્દ્રકસ્યાપિ હિ બંધકૃત્સદા સુધાસમં ચાપમૃતિં ચ હન્યાત્ ॥

ભૂનાગસત્વેન સમં વિમર્દ્ય વજ્રસ્ય ભૂતિં ચ સમાનહેમ્ના
ધ્માતં રસાદાવપિ યોજનીયં રસાયનં તદ્ભવતીહ સમ્યક્ ॥

ભાગાસ્ત્રયશ્ચૈવ હિ સૂતકસ્ય ભાગં વિમર્દ્યાથ મૃતં હિ વજ્રમ્
વજ્રસ્ય ભૂતિઃ કિલ પોટલીકૃતા મુખે ધૃતા દાર્ઢ્યકરી દ્વિજાનામ્ ॥

વજ્રભસ્મ કિલ ભાગત્રિંશકં સ્વર્ણમેવ કથિતં કલાંશકમ્
અષ્ટભાગમિહ તારકં કુરુ સૂતમત્ર સમભાગકં સદા ॥

અભ્રસત્વભસિતં સમાંશકં તુર્યભાગમિહ તાપ્યકં ભવેત્
વૈક્રાંતભસ્માત્ર તથાષ્ટભાગકં ષડેવ ભાગા હિ બલેર્વિધેયાઃ ॥

ષાડ્ગુણ્યસંસિદ્ધિમ્ ઉપૈતિ સર્વદા સર્વાર્થસંસિદ્ધિમુપૈતિ સેવિતે ॥

ઇન્દ્રનીલમથ વારિનીલકં શ્વૈત્યગર્ભિતમથાપિ નીલકમ્
કથ્યતે હિ લઘુ વારિનીલકં તુચ્છમેવ કથિતં ભિષગ્વરૈઃ
કાન્ત્યા યુક્તં કાર્ષ્ણ્યગર્ભં ચ નીલં તચ્ચાપ્યુક્તં શક્રનીલાભિધાનમ્ ॥

એકચ્છાયં સ્નિગ્ધવર્ણં ગુરુ સ્યાત્ સ્વચ્છં મધ્યે ચોલ્લસત્કાંતિયુક્તમ્
નીલં પ્રોક્તં પિણ્ડિતં સપ્તસંજ્ઞૈર્ એતૈર્ લિઙ્ગૈર્ લક્ષિતં ચોત્તમં હિ ॥

નિર્ભારં ચેત્કોમલં ચાસ્રગન્ધિ રૂક્ષં વર્ણે સૂક્ષ્મકં ચિપ્પિટં ચ
પ્રોક્તં વૈ તદ્વારિનીલં ભિષગ્ભિર્ એતૈર્લિંગૈઃ સપ્તભિઃ ક્ષેપણીયમ્ ॥

સંદીપનં શ્વાસહરં ચ વૃષ્યં દોષત્રયોન્મૂલનકં વિષઘ્નમ્
દુર્નામપાંડુઘ્નમતીવ બલ્યં જૂર્તિં જયેન્નીલમિદં પ્રશસ્તમ્ ॥

ગોમેદકં રત્નવરં પ્રશસ્તં ગોમેદવદ્ રાગયુતં પ્રચક્ષતે
સુસ્વચ્છગોમૂત્રસમાનવર્ણં ગોમેદકં શુદ્ધમિહોચ્યતે ખલુ ॥

દીપ્તં સ્નિગ્ધં નિર્દલં મસૃણં વૈ મૂત્રચ્છાયં સ્વચ્છમેતત્સમં ચ
એભિર્ લિઙ્ગૈર્લક્ષિતં વૈ ગરીયઃ સર્વાસ્વેતદ્યોજનીયં ક્રિયાસુ ॥

વિચ્છાયં વા ચિપ્પિટં નિષ્પ્રભં ચ રૂક્ષં ચાલ્પં ચાવૃતં પાટલેન
નિર્ભારં વા પીતકાચાભયુક્તં ગોમેદં ચેદીદૃશં નો વરિષ્ઠમ્ ॥

ગોમેદકં પિત્તહરં પ્રદિષ્ટં પાણ્ડુક્ષયઘ્નં કફનાશનં ચ
સંદીપનં પાચનમેવ રુચ્યમ્ અત્યંતબુદ્ધિપ્રવિબોધનં ચ ॥

સ્વચ્છં સમં ચાપિ વિડૂર્યકં હિ શ્યામાભશુભ્રં ચ ગુરુ સ્ફુટં વા
યજ્ઞોપવીતોપમશુદ્ધરેષાસ્ તિસ્રશ્ચ સંદર્શયતીહ શુભ્રાઃ ॥

કર્કશં ચ લઘુ ચિપ્પટં સદા શ્યામતોયમિવ દૃશ્યતે છવિઃ
રક્તગર્ભસમમુત્તરીયકં નૈવ શોભનમિદં વિડૂર્યકમ્ ॥

રક્તપિત્તશમનં વિડૂર્યકં બુદ્ધિવર્ધનકરં ચ દીપનમ્
પિત્તરોગમલમોચનં સદા ધારયેચ્ચ મતિમાન્ સુખાવહમ્ ॥

ઘર્ષશ્ચ બિંદુશ્ચ તથૈવ રેષા ત્રાસશ્ચ પાનીયકૃતા સગર્ભતા
સર્વેષુ રત્નેષુ ચ પઞ્ચદોષાઃ સાધારણાસ્તે કથિતા મુનીન્દ્રૈઃ ॥

યે ક્ષેત્રતોયપ્રભવાશ્ચ દોષાઃ સર્વેષુ રત્નેષુ ગલન્તિ સમ્યક્ ॥

તેષાં ચ શુદ્ધિં શૃણુ ભૈરવોક્તાં યથા હિ દોષસ્ય વિનાશનં સ્યાત્
અમ્લેન વૈ શુધ્યતિ માણિક્યાખ્યં જયન્તિકાયાઃ સ્વરસેન મૌક્તિકમ્ ॥

ક્ષારેણ સર્વેણ હિ વિદ્રુમં ચ ગોદુગ્ધતસ્ તાર્ક્ષ્યમુપૈતિ શુદ્ધિમ્
ધાન્યસ્યામ્લૈઃ પુષ્પરાગસ્ય શુદ્ધિં કૌલત્થે વૈ ક્વાથ્યમાનં હિ વજ્રમ્ ॥

નીલં નીલીપત્રજાતૈ રસૈશ્ચ ગોમેદં વૈ રોચનાયા રસેન
વૈડૂર્યં ચેદુત્તમાક્વાથયુક્તં યામૈકૈકં સ્વેદિતં શુદ્ધિમેતિ ॥

તાલગંધકશિલાસમન્વિતં મર્દયેલ્લકુચવારિણા ખલુ
વજ્રવર્જ્યમપિ ચાષ્ટભિઃ પુટૈ રત્નભસ્મ ભવતીતિ નિશ્ચિતમ્ ॥

રામઠં લવણપંચકં સદા ક્ષારયુગ્મમપિ ચેત્સુપેષિતમ્
ચૂલિકાલવણમમ્લવેતસં પક્વકુમ્ભિકફલં તથૈવ ચ ॥

ચિત્રમૂલકરુદન્તિકે શુભા જમ્બુકી જલયુતા દ્રવન્તિકા
અર્કદુગ્ધસમસૌધદુગ્ધકં સર્વમેવ મૃદિતં શિલાતલે ॥

ગોલમસ્ય ચ વિધાય નિક્ષિપેદ્ રત્નજાતિષુ વરાણિ પેષયેત્
ભૂર્જપત્રમભિવેષ્ટ્ય ગોલકે ગોલકોપરિ નિવેષ્ટ્ય મૂત્રતઃ ॥

વસ્ત્રેણ સંવેષ્ટ્ય તતઃ પ્રયત્નાદ્ દોલાખ્યયંત્રેઽથ નિવેશ્ય ગોલકમ્ ।
સર્વામ્લયુક્તે તુષવારિપૂરિતે પાત્રં દૃઢે મૃણ્મયસંજ્ઞકે હિ ॥

દિનત્રયં સ્વેદનકં વિધેયમ્ આહૃત્ય તસ્માદ્વરગોલકં હિ
સંક્ષાલયેચ્ચામ્લજલેન ચાપિ સંજાયતે રત્નભવા દ્રુતિશ્ચ ॥

વર્ણેન સા રત્નનિભા ચ કાન્ત્યા લઘ્વી ભવેદ્દેહકરી ચ સમ્યક્
લોહસ્ય વેધં પ્રકરોતિ સમ્યક્ સૂતેન સમ્યઙ્મિલનં પ્રયાતિ ॥

તદા ભવેયુઃ ખલુ સિદ્ધતા યદા હિંગ્વાદિવર્ગેણ મિલન્તિ સમ્યક્
યામદ્વયં કાંસ્યવિમર્દિતા વૈ ચાતિપ્રયત્નેન તુ વૈદ્યવર્યૈઃ ॥

કસ્યાપિ નુઃ સિધ્યતિ વૈ દ્રુતિશ્ચ યદા પ્રસન્નઃ ખલુ પાર્વતીશઃ
ન સ્યાદ્યાવદ્ ભૈરવસ્ય પ્રસાદસ્ તાવત્સૂતે બન્ધનં દુર્લભં હિ
તાસાં મધ્યે દુર્લભાભ્રદ્રુતિશ્ચ સ્વલ્પં ભાગ્યં ભૂરિદૌર્ભાગ્યભાજામ્ ॥

રત્નાનાં ક્રમતો ગુણાશ્ચ કથિતાસ્તચ્છોધનં મારણં તેભ્યશ્ચૈવ હિ સત્વપાતનમથો સમ્યગ્દ્રુતેઃ પાતનમ્
સર્વેષાં હિ પરીક્ષણં ચ દ્રુતયઃ સમ્મેલનં વૈ રસે અધ્યાયેઽત્ર નિદર્શિતાનિ સકલાન્યેવં હિ કર્માણિ વૈ ॥