રસપ્રકાશસુધાકર · અધ્યાય 8

ભવતિ ગદગણાનાં નાશનં યેન સદ્યો વિવિધરસવિધાનં કથ્યતે ઽત્રૈવ સમ્યક્
રસનિગમસુધાબ્ધૌ મથ્યમાને મયૈવ ગણિતરસશતાનાં સંગ્રહઃ પ્રોચ્યતે વૈ ॥

સુખણ્ડિતં હારિણજં વિષાણં રસેન પાચ્યં જલજંબુકસ્ય
રુદ્ધ્વાથ ભાણ્ડે વિપચેચ્ચ ચુલ્લ્યાં યામદ્વયં શીતગતં સમુદ્ધરેત્ ॥

તતોઽષ્ટભાગં ત્રિકટું નિયોજ્ય નિષ્કપ્રમાણં ચ ભજેત્પ્રભાતે
તં નાગવલ્લીદલજેન સાર્ધં નિહન્તિ વાતોદ્ભવકં જ્વરં ચ ॥

સૂતગંધવિષકારવીકણા દન્તિબીજમિતિ વર્ધિતૈઃ ક્રમાત્
મર્દિતૈશ્ચ દશનિંબુકદ્રવૈ રક્તિકાર્ધતુલિતા વટી કૃતા
ભક્ષિતા જ્વરગણાન્ નિહન્ત્યયં રેચનો જ્વરહરોઽયમ્ અઙ્કુશઃ ॥

એક એવ કથિતસ્તુ સોઽમલઃ સ્વેદિતોઽપિ સહ ચૂર્ણજલેન ।
યામપૂર્વમપિ રક્તિકામિતો ભક્ષિતઃ સકલશીતજૂર્તિહૃત્ ॥

પારદં રસકગંધતાલકં તુત્થટંકણયુતં સુશોધિતમ્
મર્દયેચ્ચ સમમાત્રમેકતઃ કારવેલ્લજરસૈર્દિનં તથા ॥

લેપયેચ્ચ રવિભાજનોદરે ચાંગુલાર્ધમપિ માનમેવ હિ
તામ્રભાજનમુખં નિરુધ્ય વૈ તં પચેત્સિકતયંત્રમધ્યતઃ ॥

ધાન્યકાન્યુપરિ મુઞ્ચિતાનિ ચેત્ સંસ્ફુટન્તિ યદિ શુદ્ધમુચ્યતે
જાયતેઽતિરુચિરો જ્વરારિકઃ સેવિતો જ્વરગણાપહારકઃ ॥

માષમાત્રમુષણૈઃ સમૈઃ સદા પર્ણખણ્ડસહિતૈશ્ચ ભક્ષિતઃ
નાશયેદ્ધિ વિષમોદ્ભવાન્ જ્વરાન્ અન્ધકારમિવ ભાસ્કરોદયઃ ॥

તાલતામ્રરસગંધતુત્થકાન્ શાણમાત્રતુલિતાન્ સમસ્તકાન્
નિષ્કમાત્રરુચિરાં મનઃશિલાં મર્દયેત્ ત્રિફલકામ્બુભિર્દૃઢમ્ ॥

ગોલમસ્ય ચ વિધાય સંપુટે પાચયેચ્ચ પુટપાકયોગતઃ
અર્કવજ્રિપયસા સુભાવયેત્ સપ્તવારમથ દન્તિકાશૃતૈઃ ॥

માષમાત્રરસ એષ ભક્ષિતઃ શાણમાનમરિચૈર્યુતો યદા
સાર્ધનિષ્કકગુડેન યોજિતઃ સૌરસૈર્દ્વિદશપત્રકૈર્યુતઃ ॥

શીતપૂર્વમથ દાહપૂર્વકં દ્વ્યાહિકં ચ સકલાન્ જ્વરાનપિ
નાશયેદ્ધિ તરુણજ્વરારિકઃ સર્વદોષશમનઃ સુખાવહઃ ॥

ભાગૈકઃ સ્યાત્પારદઃ શોધિતશ્ચ એલીયઃ સ્યાત્પિપ્પલી શ્રેયસી ચ
આકલ્લો વૈ ગંધકઃ સાર્ષપેણ તૈલેનાથો શોધિતો બુદ્ધિમદ્ભિઃ ॥

તુર્યાન્ભાગાનિન્દ્રવલ્લીફલાનાં કૃત્વા ચૂર્ણં શોષયેત્સૂર્યતાપે
ચૂર્ણં ચૈતદ્ ભાવયેત્તદ્રસેન માષૈસ્તુલ્યાં કારયેત્તદ્વટીં ચ ॥

દત્ત્વા ચૈકાં જાતસદ્યોજ્વરાય છિન્નાઙ્ગાયાઃ ક્વાથપાનં વિધેયમ્
દોષોદ્ભૂતં સન્નિપાતોદ્ભવાં ચ જૂર્તિં સમ્યઙ્ નાશયત્યાશુ તીવ્રામ્ ॥

શુદ્ધઃ સૂતો ગંધકો વત્સનાભઃ પ્રત્યેકં વૈ શાણમાત્રા વિધેયા
ધૂર્તાદ્બીજં કારયેદ્વૈ ત્રિશણં સર્વેભ્યો વૈ દ્વૈગુણા હેમદુગ્ધા ॥

સૂક્ષ્મં ચૂર્ણં કારયેત્તત્પ્રયત્નાદ્ દેયં ગુંજાયુગ્મમાનં ચ સમ્યક્
ખાદેદાર્દ્રં ચાનુપાને જ્વરાર્તઃ સદ્યો હન્યાત્સર્વદોષોત્થજૂર્તિમ્ ॥

સૂતં ગંધં હિઙ્ગુલં દંતિબીજં ભાગૈર્વૃદ્ધં કારયેચ્ચ ક્રમેણ
ચૂર્ણં કૃત્વા મર્દિતં દંતિતોયૈર્ ગુંજામાત્રો ભક્ષિતશ્ચેજ્જ્વરારિઃ ॥

એકં ભાગં વત્સનાભં ચ કુર્યાદ્ દ્વૌ ભાગૌ ચેટ્ ટઙ્કણં દંતિબીજમ્
ત્રીણ્યેવૈતે હિંગુલસ્યાપિ તુર્યઃ સદ્યો જૂર્તિં નાશયત્યેવ સૂર્યઃ ॥

શુદ્ધં સૂતં ભાગમેકં તુ તાલાદ્ દ્વૌ ભાગૌ ચેદ્વેદસંખ્યાઃ શિલાયાઃ
તામ્રસ્યૈવં ભાગયુગ્મં પ્રકુર્યાદ્ ભલ્લાતં વા વેદભાગં તથૈવ ॥

અર્કક્ષીરૈર્ભાવયેચ્ચ ત્રિવારં કૃત્વા ચૂર્ણં કારયેદ્ગોલકં તત્
સ્થાલીમધ્યે સ્થાપિતં તચ્ચ ગોલં દત્ત્વા મુદ્રાં ભસ્મના સૈંધવેન ॥

ધૂમ્રસ્યૈવં રોધનં ચ પ્રકુર્યાચ્ છાણૈર્દદ્યાત્સ્વેદનં મન્દવહ્નૌ
પશ્ચાત્તોયેનૈવ ભાવ્યં ચ ચૂર્ણં ગોલં કૃત્વા મંદવહ્નૌ વિપાચ્ય ॥

પશ્ચાદેનં ભક્ષયેદ્વૈ રસેન્દ્રં વલ્લં ચૈકં શર્કરાચૂર્ણમિશ્રમ્ ॥

તદ્વત્કૃષ્ણામાક્ષિકેણૈવ જૂર્તિં હન્યાદેતત્સર્વદોષોત્થિતાં વૈ ॥

અથાતીસારશમનાન્ રસાન્ સંકથયામિ વૈ
ભક્ષિતાશ્ચૈવ યે નિત્યં સદ્યઃ પ્રત્યયકારકાઃ ॥

શુદ્ધં સૂતં ગંધકં વૈ સમાંશં ચિત્રોન્મત્તૈર્ મર્દયેદ્વાસરૈકમ્
ચૂર્ણૈરેતૈઃ શંખમાપૂરિતં વૈ ભાણ્ડે સ્થાપ્યં મુદ્રિતવ્યં પ્રયત્નાત્ ॥

તસ્યાધસ્તાદ્ અષ્ટયામં પ્રકુર્યાદ્ વહ્નિં શીતે કર્ષમાત્રં વિષં હિ
દત્ત્વા ઘર્મે ત્રીણિ ચાથો પુટાનિ દદ્યાત્તદ્વત્ કન્યકાયા રસેન ॥

વલ્લં યોજ્યં જીરકેણાથ ભૃંગ્યા ક્ષૌદ્રૈર્યુક્તં ભક્ષિતં સંગ્રહણ્યામ્
શ્વાસે શૂલે ચાનિલે શ્લેષ્મજે વા કાસેઽર્શઃસુ વિડ્ગ્રહે ચાતિસારે ॥

સૌભાગ્યં વૈ હિંગુલં વત્સનાભં મારીચં વૈ હેમબીજેન યુક્તમ્
કૃત્વા ચૂર્ણં સર્વમેતત્સમાંશં જમ્બીરૈસ્ તન્મર્દિતં યામયુગ્મમ્
ગુંજામાત્રા નિર્મિતા ભક્ષિતા હિ ગુટ્યો હન્યુઃ સન્નિપાતાતિસારાન્ ॥

જાતીપત્ત્રી દેવપુષ્પં ચ શુણ્ઠી કઙ્કોલ્લં ચેચ્ ચંદનં કુંકુમં ચ
કૃષ્ણાયુક્તં શુદ્ધમાકલ્લકં સ્યાત્ સર્વાણ્યેવં ચૂર્ણયેદ્વૈ સમાનિ ॥

સૂતસ્યૈવં ભસ્મ મિશ્રં પ્રકુર્યાદ્ ભાગં ચૈકં મિશ્રયેન્નાગફેનમ્
ખલ્વે સર્વં મર્દિતં ચૈકયામં કાર્યા ગોલી વલ્લમાત્રા જલેન ॥

ભક્ષેદ્રાત્રૌ પાયયેત્તંડુલોદં હન્યાત્ સર્વાન્ સર્વદોષાતિસારાન્ ॥

મારીચં ચેટ્ ટંકણં હિંગુલં ચ ગંધાશ્મા વૈ પિપ્પલી વત્સનાભમ્
ધૂર્તસ્યૈવં બીજકાનીહ શુદ્ધાન્ય્ એવં કૃત્વા તચ્ચ ચૂર્ણં વિધેયમ્ ॥

પ્રાતઃ સાયં ભક્ષિતં વલ્લમાત્રં જૂર્તિં રક્તં નાશયેચ્ચાતિસારમ્
દધ્યન્નં વા ભોજયેત્તક્રયુક્તં હન્યાદ્ એવં ચાગ્નિમાન્દ્યં સુતીવ્રમ્ ॥