રસપ્રકાશસુધાકર · અધ્યાય 3

અથ મયા રસભસ્મ નિગદ્યતે સકલપારદશાસ્ત્રનિયોગતઃ
સસિતકૃષ્ણસુપીતકલોહિતં ભવતિ વર્ણચતુષ્ટયભૂષિતમ્ ॥

હંસપાકદરદઃ સુશોભિતો નિખિલનિમ્બરસેન વિમર્દિતઃ
નિયતયામચતુષ્ટયમમ્લકે ઘનરસે સમભાગવિલોડિતઃ ॥

ડમરુકાભિધયંત્રનિવેશિતસ્ તદનુ લોહરજઃ ખટિકાસમમ્
સુપયસા લવણેન વિમર્દિતં કુરુ ભિષગ્વર યન્ત્રસુરોધનમ્ ॥

નિયતયામચતુષ્ટયવહ્નિના મૃદુ સમં રસમત્ર વિપાચયેત્
ઉપરિ તત્ર જલેન નિષિઞ્ચયેદ્ ઇતિ ભવેદ્દરદાદ્ વરસૂતકઃ ॥

અખિલશોધવરેણ ચ વૈ યથા સકલકઞ્ચુકદોષવિવર્જિતઃ
બહુલદોષહરોઽપિ ભવેત્તથા ભવતિ શુદ્ધતમો દરદોદ્ભવઃ ॥

વિમલસૂતવરો હિ પલાષ્ટકં તદનુ ધાતુખટીપટુકાંક્ષિકાઃ
પૃથગિમાશ્ચ ચતુષ્પલભાગિકાઃ સ્ફટિકશુદ્ધપલાષ્ટકસંમિતાઃ ॥

સહ જલેન વિમૃદ્ય ચ યામકં લવણકામ્લજલેન વિમિશ્રિતાઃ
ઉદિતધાતુગણસ્ય ચ મૂષિકાં કુરુ વિષં વિનિવેશય તત્ર વૈ ॥

ડમરૂકાભિધયંત્રવરેણ તં દ્વિદશયામમમું પચ વહ્નિના
પવનપિત્તકફક્ષયહારકઃ સકલરોગહરઃ પરમઃ સદા ॥

ગજપતેર્ બલવદ્ બલદો નૃણાં દ્વિજપતીક્ષણવન્નયનપ્રદઃ
યુવતિકામવિલાસવિધાયકો ભવતિ સૂતવરઃ સુખદઃ સદા
સઘનસારરસઃ કિલ કાન્તિદસ્ ત્વ્ અખિલકુષ્ઠહરઃ કથિતો મયા ॥

વિગતદોષકૃતૌ રસગંધકૌ તદનુ લુઙ્ગરસેન પરિપ્લુતૌ
પ્રહરયુગ્મમિતં ચ શિલાતલે રવિકરેણ વિમર્દ્ય વિચૂર્ણિતૌ ॥

રુચિરકાચઘટીવિનિવેશિતૌ સિકતયંત્રવરેણ દિનત્રયમ્
કુરુ ભિષગ્વર વહ્નિમ્ અધસ્તતઃ સ ચ ભવેદરુણઃ કમલચ્છવિઃ ॥

ઉદયભાસ્કરનામરસો હ્યયં ભવતિ રોગવિઘાતકરઃ સ્વયમ્
મગધજામધુના સહ ગુઞ્જિકા ત્રયમિતશ્ચ સદા પરિસેવિતઃ ॥

લલિતકામવિધાવભિલાષુકઃ સ્થવિરકોઽપિ રતૌ તરુણાયતે
ગદહરો બલદોઽપિ હિ વર્ણદો ભવતિ કર્મવિપાકજરોગહા
સકલસૂતકશાસ્ત્રવિમર્શનાદ્ દ્વિજવરેણ મયા પ્રકટીકૃતઃ ॥

રસવિદાપિ રસઃ પરિશોધિતો વિગતદોષકૃતોઽપિ હિ ગંધકઃ
વિમલલોહમયે કૃતખર્પરે હ્ય્ અમલસારરજઃ પરિમુચ્યતામ્ ॥

અતિકુશાગ્નિયુતે દ્રવતિ સ્વયં તદનુ તત્ર રસઃ પરિમુચ્યતામ્
વિશદલોહમયેન ચ દર્વિણા વિઘટયેત્પ્રહરત્રયસંમિતમ્ ॥

તદનુ કાચઘટીં વિનિવેશ્ય વૈ સિકતયન્ત્રવરેણ હિ પાચિતઃ
દ્વિદશયામમધઃકૃતવહ્નિના ભવતિ રક્તરસસ્તલભસ્મસાત્ ॥

ગતબલેન નરેણ સુસેવિતો ભવતિ વાજિકરઃ સુખદઃ સદા ॥

સ ચ વલીપલિતાનિ વિનાશયેચ્ છતશરત્સુ નિરામયકૃત્પરમ્ ॥

વિમલનાગવરૈકવિભાગિકં હરજભાગચતુષ્ટયમિશ્રિતમ્
સતતમેવ વિમર્દ્ય શિલાતલે બલિવસાં ચ સમાં કુરુ તદ્ભિષક્ ॥

દિનમિતં સુવિમર્દ્ય ચ કન્યકા સ્વરસ ઐનકરેણ વિશોષયેત્
તદનુ સૂતવરસ્ય તુ કજ્જલીં રુચિરકાચઘટે વિનિવેશય ॥

દિવસયુગ્મમધઃ કૃતવહ્નિના સ ચ ભવેદરુણઃ કમલચ્છવિઃ
સકલરોગવિનાશનવહ્નિકૃત્ બલકરઃ પરમોઽપિ હિ કાન્તિકૃત્ ॥

નયનરોગવિનાશકરો ભવેત્ સકલકામુકવિભ્રમકારકઃ
સ ખલુ કર્મવિપાકજરોગહા વિશદનાગયુતઃ ખલુ પારદઃ ॥

મૃદુમૃદા રચિતા મસૃણેષ્ટિકા ઉપરિ ગર્તવરેણ ચ સંયુતા
રસવરં દશશાણમિતં હિ તત્ સશુકપિચ્છવરેણ નિધાપયેત્ ॥

સકલપૂર્ણકૃતં ચ સુગર્તકં ગલિતનિમ્બુફલોદ્ભવકેન વૈ
સ્થગય તં ચ પિધાનવરેણ વૈ મૃદિતયા સુમૃદા પરિમુદ્રિતમ્ ॥

તદનુ કુક્કુટાનાં પુટે શૃતો હુપલકેન વનોદ્ભવકેન વૈ
વિધિવિદા ભિષજા હ્યમુના કૃતો વિમલષડ્ગુણગન્ધકમ્ અશ્નુતે ॥

સ ચ શરીરકરોઽપ્યથ લોહકૃત્ સકલસિદ્ધિકરઃ પરમો ભવેત્
શતગુણં હિ યદા પરિજીર્યતે રસવરઃ ખલુ હેમકરો ભવેત્ ॥

સશુકપિચ્છસમોઽપિ હિ પારદો ભવતિ ખલ્વતલેન ચ કુટ્ટિતઃ
દૃઢતરામુપકલ્પય પર્પટીં વસનબદ્ધકૃતામપિ પોટલીમ્ ॥

ઉપરિ નાગરસેન વિલેપિતા રવિકરેણ સદા પરિશોષિતામ્
કનકપત્રરસેન ચ સપ્તધાપ્ય્ અવનિગર્તતલે વિનિવેશય ॥

અવનિગર્તમ્ અરત્નિકમ્ આયતં દ્વિદશમઙ્ગુલમેવ સુનિમ્નકમ્
સિકતયા પરિપૂર્ય તદર્ધકં તદનુ તત્ર નિવેશય પોટ્ટલીમ્ ॥

ઉપરિ વાલુકયા પરિપૂર્ય તચ્ છગણકૈશ્ચ પુટં પરિદીયતામ્
દ્વિદશયામમ્ અથાગ્નિમહો કુરુ ભવતિ તેન મહારસપોટલી
ઇતિ મયા કથિતા રસપોટલી બલકરા સુકરા સુખસિદ્ધિદા ॥

વિશદસૂતસમોઽપિ હિ ગંધકસ્ તદનુ ખલ્વતલે સુવિમર્દિતઃ
ત્રિદિનમેવ હિ હંસપદીરસે દિનકરસ્ય કરેણ સુશોષિતઃ ॥

વિમલલોહમયે દૃઢખર્પરે તદનુ કજ્જલિકાં પ્રતિમુચ્ય વૈ
કરમિતા સુકૃતાપિ હિ ચુહ્લિકા હ્ય્ ઉપરિ તત્ર નિવેશય ચ ભાજનં ॥

અમલલોહમયેન ચ દર્વિણા રસવરં નિયતં પરિમર્દયેત્
તદનુ વહ્નિમધઃ કુરુ વૈ દૃઢં સતતમેવ હિ યામચતુષ્ટયમ્ ॥

સુપચ એષ રસો જલદોપમો ભવતિ વલ્લમિતો મધુના યુતઃ
કવલિતઃ ક્ષયરોગગણાપહો મદનવૃદ્ધિકરઃ પરમો નૃણામ્ ॥

સ ચ વલીપલિતાનિ વિનાશયેત્ સકલકુષ્ઠવિનાશકરઃ પરઃ ॥

મૃદુમૃદા પરિકલ્પિતમૂષિકાં રસમિતાઙ્ગુલિકાં ભુવિ સંન્યસેત્
રસવરં વિમલં ચ સુશોભિતં સશુકપિચ્છસમં પરિમર્દિતમ્ ॥

રસસમાનમિતં ધૃતમૂષયા દ્વિતયયુગ્મકૃતં પરિમુદ્રિતમ્
કનકમૂલરસેન ચ પાચિતં તદનુ સપ્તદિનં કૃશવહ્નિના ॥

રસવરસ્ય શુભં હિ વિપાચનં યવમિતો રસરાજવરસ્ તદા
દિનમુખે પ્રતિહન્તિ સુભક્ષિતઃ સકલદોષકૃતાં વિકૃતિં જયેત્ ॥

રસવરં પલયુગ્મમિતં શુભં રુચિરતામ્રમયઃ સમભાગિકમ્
બલિવસાં ચ ઘૃતેન વિમર્દયેદ્ અતિકૃશાગ્નિકૃતે દ્રવતિ સ્વયમ્ ॥

તદનુ તામ્રરસૌ વિનિવેશ્યતાં ત્રયમિદં સરસં ચ વિમર્દિતમ્
દ્રુતમયં ચ સદાયસભાજને તદનુ સૂતકૃતાં વરકજ્જલીમ્ ॥

વિઘટયેદથ લોહસુદર્વિણા તદનુ મોચદલોપરિ ઢાલ્યતે
ભવતિ સારતમા રસપર્પટી સકલરોગવિઘાતકરી હિ સા ॥

કુરુ સમાનકટુત્રયસંયુતાં મરિચયુગ્મમિતાં સુખદાં સદા ॥

અનુપાને પ્રયોક્તવ્યા ત્રિફલાક્ષૌદ્રસંયુતા
પર્પટીં ભક્ષયેત્પ્રાતસ્ તથા ત્ર્યૂષણસંયુતામ્ ॥

સન્નિપાતહરા સા તુ પઞ્ચકોલેન સંયુતા
ભક્ષિતા મધુના સાર્ધં સર્વજ્વરવિનાશિની ॥

કણાક્ષૌદ્રેણ સહિતા સર્વશોફાન્નિકૃન્તતિ
શ્યામાત્રિકટુકેનાપિ વાતજાં ગ્રહણીં જયેત્ ॥

ગુગ્ગુલુત્રિફલાસાર્ધં વાતરક્તં વિનાશયેત્
વાતશૂલહરા સમ્યક્ હિંગુપુષ્કરસંયુતા ॥

વ્યોષૈઃ કન્યારસૈર્વાપિ કફામયવિનાશિની
દશમૂલશૃતેનાપિ વાતજ્વરનિબર્હણી ॥

વાકુચીબીજકલ્કેન કણ્ડૂપામે વિનાશયેત્
આરુષ્કરેણ સહિતા સા તુ સિધ્મવિનાશિની ॥

ગોમૂત્રેણાનુપાનેન ચાર્શોરોગવિનાશિની
નવમાલ્યર્જુનશ્ચૈવ ચિત્રકો ભૃઙ્ગરાજકઃ ॥

શાલ્મલી નિમ્બપંચાંગં કલ્હારશ્ચ ગુડૂચિકા
નિર્ગુંડી ચ સમાંશાનિ કારયેદ્ભિષગુત્તમઃ ॥

ચૂર્ણીકૃત્ય ચ તત્સર્વં પર્પટ્યાશ્ચાનુપાનકમ્
અષ્ટાદશ ચ કુષ્ઠાનિ નિહન્ત્યેવ ન સંશયઃ ॥

પર્પટી રસરાજશ્ચ રોગાન્હન્ત્યનુપાનતઃ
અપથ્યં નૈવ ભુઞ્જીયાદ્ દોષદૂષ્યાદ્યપેક્ષયા ॥

શુદ્ધં રસં ગંધકમેવ શુદ્ધં પૃથક્ સમાંશં કુરુ યત્નતસ્તતઃ
એરંડમૂલસ્ય રસેન સૂતં તથાદ્રિકર્ણ્યા સ્વરસેન મર્દયેત્ ॥

તં કાકમાચ્યાઃ સ્વરસેન પિષ્ટ્વા તથા ચ તં દાડિમબીજતોયૈઃ
ક્રમેણ સૂતં હિ દિનૈશ્ચતુર્ભિઃ શુદ્ધત્વમાયાતિ હિ નિશ્ચયેન ॥

તતસ્તુ ગંધં ખલુ માર્કવદ્રવૈર્ વિભાવ્યમાનં કુરુ લોહપાત્રે
પ્રદ્રાવયેત્તં બદરસ્ય ચાગ્નિના પ્રઢાલયેદ્ ભૃંગરસે ત્રિવારમ્ ॥

કાર્યા તતઃ કજ્જલિકા વિમર્દ્ય તાં દ્રાવયેલ્લોહમયે સુપાત્રે
પ્રઢાલયેત્તાં કદલીદલે હિ સંછાદ્ય ચાન્યેન દલેન પશ્ચાત્ ॥

તસ્યાસ્ ત્વ્ અધોર્ધ્વં પ્રદદીત ગોમયં શીતીકૃતા ગવ્યઘૃતેન ભર્જિતા ।
રોગાનશેષાન્મલદોષજાતાન્ હિનસ્તિ ચૈષા રસપર્પટી હિ ॥

સા જીરકેણૈવ તુ રામઠેન વાતામશૂલં ગૃહણીં સકામલામ્
ગુલ્માનિ ચાષ્ટાવુદરાણિ હન્યાત્ સંસેવિતા શુદ્ધરસસ્ય પર્પટી ॥

મયાપિ સદ્વૈદ્યહિતાય નૂનં પ્રદર્શિતેયં ખલુ રોગનાશિની ॥

સૂતં સુશુદ્ધં લવણૈશ્ચતુર્ભિઃ ક્ષારૈસ્ત્રિભિશ્ચાપિ વિમર્દયેચ્ચ
સંશોષ્ય પશ્ચાદપિ હિંગુરાજિકા શુંઠીભિરેભિશ્ચ સમં વિમર્દ્ય ॥

રસેન સાર્ધં હિ કુમારિકાયા મૂષાં વિદધ્યાદ્રવિઘર્મશોષિતામ્
તસ્યાં નિધાયાથ રસસ્ય ગોલકં તં સ્વેદિતં ચામ્લરસેન સમ્યક્ ॥

યામાષ્ટકેનાગ્નિકૃતેન દોલયા પશ્ચાદ્ રસેનાભિવિમર્દિતોઽસૌ
ભેકપર્ણ્યુરુવુભૃંગરાજકૈઃ શૃઙ્ગવેરગિરિકર્ણિકારસૈઃ ॥

કાકમાચિજવિભક્તિકાજલૈર્ ધૂર્તજૈરપિ જયન્તિકાદ્રવૈઃ
સિંધુવારકરસેન મર્દિતં મસૃણખલ્વતલે ત્રિવાસરમ્ ॥

પ્રતિરસં ચ વિશોષ્ય હિ ભક્ષયેદ્ રક્તિકાદ્વયમિતં રુજાપહમ્
કેકિમાહિષવરાહપિત્તકૈઃ કચ્છપસ્ય ચ રસેન મર્દિતમ્
જાયતેઽધિકતરં ગુણેન વૈ સન્નિપાતભવમૂર્ચ્છનં જયેત્ ॥

યઃ શ્રીસૂતવરસ્ય સેવનમિદં નિત્યં કરોતીહ વૈ દીર્ઘાયુર્ધનધાન્યધર્મસહિતઃ પ્રાપ્નોતિ સૌખ્યં પરમ્
લોકે કીર્તિપરંપરાં વિતનુતે ધર્મે મતિર્જાયતે પ્રાન્તે તસ્ય પરા ગતિર્હિ નિયતં સત્યં શિવેનોદિતમ્ ॥