રસપ્રકાશસુધાકર · અધ્યાય 2

અથેદાનીં પ્રવક્ષ્યામિ રસરાજસ્ય બંધનમ્
અનુભૂતં મયા કિંચિત્ ગુરૂણાં હિ પ્રસાદતઃ ॥

બંધશ્ચતુર્વિધઃ પ્રોક્તો જલૌકા ખોટપાટકૌ
તથા ભસ્માભિધઃ સાક્ષાત્ કથિતોઽપિ રસાગમે ॥

પક્વબન્ધો જલૌકા સ્યાત્ પિષ્ટીસ્તમ્ભસ્તુ ખોટકઃ
પાટઃ પર્પટિકાબન્ધો ભસ્મ ભૂતિસમો ભવેત્ ॥

મૂલિકાત્ર મણિશ્ચૈવ સ્વર્ણકં નાગવઙ્ગકે
ચત્વાર એતે સૂતસ્ય બન્ધનસ્યાથ કારણમ્ ॥

ઉત્તમો મૂલિકાબન્ધો મણિબન્ધસ્તુ મધ્યમઃ
અધમો ધાતુબન્ધસ્તુ પૂતિબન્ધો ઽધમાધમઃ ॥

દ્રુતિબન્ધઃ પઞ્ચમોઽસૌ દેહલોહકરઃ સદા
અભ્રદ્રુતિવિશેષેણ વિજ્ઞેયોઽસૌ ભિષગ્વરૈઃ ॥

ક્રમપ્રાપ્તમિદં વક્ષ્યે મૂલિકાબન્ધનં રસે
શુદ્ધો રાક્ષસવક્ત્રશ્ચ રસશ્ચાભ્રકજારિતઃ ॥

ઇઙ્ગુદીમૂલનિર્યાસે મર્દિતઃ પારદસ્ત્ર્યહમ્
તત ઉદ્ધૃત્ય વસ્ત્રેણ બંધનં કારયેદ્ ભિષક્ ॥

કાંજિકે સ્વેદનં કુર્યાન્ નિયતં સપ્તવાસરમ્
પાચિતં ચાન્નમધ્યે તુ કર્તવ્યં વત્સરાવધિ ॥

તતો ધૂર્તફલે ન્યસ્તં સ્વેદયેચ્છતસંખ્યયા
પાચિતોઽસૌ મહાતૈલે ધૂર્તતૈલે ઽન્નરાશિકે ॥

બદ્ધસ્તુ તેન વિધિના કઠિનત્વં પ્રજાયતે
વંગસ્ય સ્તમ્ભનં સમ્યક્ કરોત્યેવ ન સંશયઃ ॥

ધારિતોઽસૌ મુખે સાક્ષાદ્ વીર્યસ્તમ્ભકરઃ સદા
મૂલિકાબંધનં હ્યેકં કથિતં પારદસ્ય વૈ ॥

અથાપરઃ પ્રકારો હિ બન્ધનસ્યાપિ પારદે
નાગાર્જુનીમૂલરસૈર્ મર્દયેદ્ દિનસપ્તકમ્ ॥

મુખચર્વણસમ્ભૂતૈર્ નિમ્બકાષ્ઠેન પેષિતઃ
નવનીતસમસ્ તેન જાયતે પારદસ્તતઃ ॥

વસ્ત્રેણ બંધનં કૃત્વા ફલે ધૌર્તે નિવેશયેત્
ગોમયૈર્વેષ્ટિતં તચ્ચ કરીષાગ્નૌ વિપાચયેત્ ॥

લાવકાખ્યે પુટે સમ્યક્ ક્રમવૃદ્ધ્યા શતં પુટેત્
માસત્રયપ્રમાણેન પાચયેદન્નમધ્યતઃ ॥

પશ્ચાત્પુટશતં દદ્યાચ્ છગણેનાથ પૂર્વવત્
અનેનૈવ પ્રકારેણ બધ્યતે સૂતકઃ સદા ॥

દૃષ્ટપ્રત્યયયોગોઽયં કથિતઃ સાધકાય વૈ
ધારિતોઽસૌ મુખે સમ્યક્ વીર્યસ્તંભકરઃ પરમ્
વંગસ્તંભકરોઽપ્યેવં બદ્ધઃ સૂતવરોઽપ્યલમ્ ॥

શુદ્ધં સુજારિતાભ્રં વૈ સૂતકં ચ વિમર્દયેત્
અર્કમૂલરસેનૈવ વાસરૈકં પ્રયત્નતઃ ॥

વજ્રમૂષા તતઃ કાર્યા સુદૃઢા મસૃણીકૃતા
અર્કમૂલભવેનૈવ કલ્કેન પરિલેપિતા ॥

મૂષામધ્યે રસં મુક્ત્વા ચાન્ધયેદ્ અન્યમૂષયા
યામાર્ધં ધ્માપિતઃ સમ્યક્ રસખોટઃ પ્રજાયતે ॥

સ્વાંગશીતં પરિજ્ઞાય રસખોટં સમુદ્ધરેત્
વર્ષમાત્રં ધૃતો વક્ત્રે વલીપલિતનાશનઃ ॥

સર્વસિદ્ધિકરોઽપ્યેષ મૂલિકાબદ્ધપારદઃ
મૂલિકાબંધનં સત્યં કૃતં નાગાર્જુનાદિભિઃ ॥

સર્વસિદ્ધિકરં શ્રેષ્ઠં સર્વકાર્યકરં સદા ॥

શુદ્ધં રસવરં સમ્યક્ તથૈવામ્બરભક્ષિતમ્
જલકૂમ્ભીરસૈઃ પશ્ચાન્ મર્દયેદ્દિનસપ્તકમ્ ॥

તસ્યાઃ પ્રકલ્પયેન્મૂષાં સૂતકં તત્ર નિક્ષિપેત્
અન્યસ્યામન્ધમૂષાયાં સૂતમૂષાં નિરુન્ધયેત્ ॥

પુટં તત્ર પ્રદાતવ્યં એકેનારણ્યકેન ચ
પુટાન્યેવં પ્રદેયાનિ એકૈકોત્પલવૃદ્ધિતઃ ॥

અનેનૈવ પ્રકારેણ પુટાનિ ત્રીણિ દાપયેત્
બન્ધમાપ્નોતિ સૂતેન્દ્રઃ સત્યં ગુરુવચો યથા ॥

ચૂર્ણીકૃતાનિ સતતં ધૂર્તબીજાનિ યત્નતઃ
સૂતરાજસમાન્યેવમ્ ઊર્ધ્વયન્ત્રેણ પાતયેત્ ॥

એકવિંશતિવારાણિ તતઃ ખલ્વે નિધાપયેત્
ઇઙ્ગુદીપત્રનિર્યાસે મર્દયેદ્દિનસપ્તકમ્ ॥

ભૃંગરાજરસેનૈવ વિષખર્પરકેન ચ
પાઠારસેન સંમર્દ્ય લજ્જાલુસ્વરસેન વૈ ॥

ત્ર્યહં ત્ર્યહં ચ સંમર્દ્ય બન્ધમાયાતિ નિશ્ચિતમ્
દોલાયંત્રેણ સંસ્વેદ્ય સપ્તાહં ધૂર્તજે રસે ॥

વિષમૂષોદરે ધૃત્વા માંસે સૂકરસંભવે
ભર્જયેદ્ધૂર્તતૈલેન સપ્તાહાજ્જાયતે મુખમ્ ॥

કઠિનો વજ્રસદૃશો જાયતે નાત્ર સંશયઃ
ક્ષીરં શોષયતે નિત્યં કૌતુકાર્થે ન સંશયઃ ॥

વીર્યં વંગં સ્તમ્ભયતિ સત્યં સત્યં ન સંશયઃ
પ્રકારાઃ કથિતાઃ પઞ્ચ સૂતરાજસ્ય બંધને ॥

વજ્રબંધં દ્વિતીયં તુ ક્રમેણૈવ યથાતથમ્
રસશાસ્ત્રાણિ બહુધા નિરીક્ષ્ય પ્રવદામ્યહમ્ ॥

વજ્રસત્વં તથા સૂતં સમાંશં કારયેદ્ બુધઃ
રસપાદસમં હેમ ત્રયમેકત્ર મર્દયેત્ ॥

વંધ્યાકર્કોટિકામૂલ રસેનૈવાથ ભાવયેત્
તથા ધૂર્તરસેનાપિ ચિત્રકસ્ય રસેન વૈ ॥

કામ્બોજીરસકેનાપિ તથા નાડીરસેન વૈ
આસાં નિયામિકાનાં ચ રસં વસ્ત્રેણ ગાલયેત્ ॥

સૂર્યાતપે દિનૈકૈકં ક્રમેણાનેન મર્દયેત્
અંધમૂષાગતં ગોલં મુદ્રયેદ્દૃઢમુદ્રયા ॥

લોહસંપુટકે પશ્ચાન્ નિક્ષિપ્તં મુદ્રિતં દૃઢમ્
ઘટિકાદ્વયમાનેન ધ્માપિતં ભસ્ત્રયા ખલુ ॥

સ્વાંગશીતલકં જ્ઞાત્વા ગૃહ્ણીયાતાં ચ મૂષિકામ્
ઉત્ખન્યોત્ખન્ય યત્નેન સૂતભસ્મ સમાહરેત્ ॥

કાચટંકણયોગેન ધ્માપિતં તં ચ ગોલકમ્
વેધતે શતવેધેન સૂતકો નાત્ર સંશયઃ ॥

વક્ત્રસ્થો નિધનં હન્યાદ્ દેહલોહકરો ભવેત્ ॥

વજ્રભસ્મ તથા સૂતં સમં કૃત્વા તુ મર્દયેત્
ત્રિનેમિકાવજ્રવલ્લી સહદેવીરસેન ચ ॥

સ્નુહિક્ષીરેણ સપ્તાહં સૂર્યઘર્મે સુતીવ્રકે
રસગોલં સુવૃત્તં તુ શુષ્કં ચૈવાથ લેપયેત્ ॥

કાકમાચીરસેનૈવ લાંગલીસ્વરસેન હિ
ગોજિહ્વિકારસેનૈવ સપ્તવારં પ્રલેપયેત્ ॥

વજ્રમૂષાગતં ગોલં મુદ્રયેદ્દૃઢમુદ્રયા
લોહસંપુટમૂષાયામ્ અન્ધિતં મધ્યસંસ્થિતમ્ ॥

સપ્તમૃત્કર્પટૈઃ સમ્યગ્ લેપિતં સુદૃઢં કુરુ
ધ્માપિતં દૃઢમંગારૈસ્ તત્રસ્થં શીતલીકૃતમ્ ॥

ભિત્ત્વા મૂષાગતં સૂતં ખોટં નક્ષત્રસન્નિભમ્
સર્વકાર્યકરં શુભ્રં રઞ્જિતં વેધકૃદ્ભવેત્ ॥

અભ્રકદ્રુતિભિઃ સાર્ધં સૂતકં ચ વિમર્દયેત્
સમાંશેન શિલાપૃષ્ઠે યામત્રયમનારતમ્ ॥

કસ્તૂરીધનસારાભ્યાં કૃષ્ણાગરુસમન્વિતમ્
શર્કરાલશુનાભ્યાં ચ રામઠેન ચ સંયુતમ્ ॥

પલાશબીજસ્ય તથા તત્પ્રસૂનરસેન હિ
તીક્ષ્ણાંશુનાથ મૃદિતં દ્રુતિભિઃ સહ સૂતકમ્ ॥

મિલત્યેવ ન સંદેહઃ કિમન્યૈર્ બહુભાષિતૈઃ
તતો ગુઞ્જારસેનૈવ શ્વેતવૃશ્ચીવકસ્ય ચ ॥

લાંગલ્યાશ્ચ રસૈસ્તાવદ્ યાવદ્ભવતિ બન્ધનમ્ ॥

તતઃ પ્રકાશમૂષાયાં પઞ્ચાંગારૈર્ધમેત્ક્ષણમ્
બન્ધમાયાતિ વેગેન યથા સૂર્યોદયે ઽમ્બુજમ્ ॥

અભ્રદ્રુતિસમાયોગે રસેન્દ્રો વધ્યતે ખલુ
શિવભક્તો ભવેત્સાક્ષાત્ સત્યવાક્ સંયતેન્દ્રિયઃ ॥

શિવયોર્મેલનં સમ્યક્ તસ્ય હસ્તે ભવિષ્યતિ
રસાગમેષુ યત્પ્રોક્તં બંધનં પારદસ્ય ચ ॥

કથિતં તન્મયા સ્પષ્ટં નાનુભૂતં ન ચેષ્ટિતમ્ ॥

વજ્રાણાં બ્રહ્મજાતીનાં દ્રુતિર્વલ્લપ્રમાણિકા
તોલકં શુદ્ધસૂતં ચ મર્દયેત્કન્યકારસે ॥

તાવત્તં મર્દયેત્સમ્યગ્ યાવત્ પિષ્ટી પ્રજાયતે
કૃત્વા મૂષાં સમાં શુદ્ધાં દહનોપલનિર્મિતામ્ ॥

તન્મધ્યે પિષ્ટિકાં મુક્ત્વા પિષ્ટીમાનં વિષં ત્વહેઃ
પિધાનં તાદૃશં કુર્યાન્ મુખં તેનાથ રુન્ધયેત્ ॥

કાંસ્યભાજનમધ્યે તુ સ્થાપયેન્મૂષિકાં શુભામ્
ભાજનાનિ ચ ચત્વારિ ચતુર્દિક્ષુ ગતાનિ ચ ॥

ચિત્રં ઘર્મપ્રસંગેન બન્ધમાયાતિ પારદઃ
યામાત્ખરાતપે નિત્યં શિવેનોક્તમ્ અતિસ્ફુટમ્ ॥

વજ્રદ્રુતિસમાયોગાત્ સૂતો બન્ધનકં વ્રજેત્
સર્વેષાં સૂતબન્ધાનાં શ્રેષ્ઠં સત્યમુદીરિતમ્ ॥

અથેદાનીં પ્રવક્ષ્યામિ સૂતરાજસ્ય બન્ધનમ્
હેમદ્રુતિં રસેન્દ્રેણ મર્દયેત્સપ્તવાસરાન્ ॥

જ્વાલામુખીરસેનૈવ ધૌતઃ પશ્ચાચ્ચ કાંજિકૈઃ
પ્રત્યહં ક્ષાલયેદ્રાત્રૌ રસેનોક્તેન વૈ દિવા ॥

અંધમૂષાગતં પશ્ચાન્ મૃદા કર્પટયોગતઃ
લેપયેત્સપ્તવારાણિ ભૂગર્તે ગોલકં ન્યસેત્ ॥

દ્વાદશાંગુલવિસ્તીર્ણં દ્વાદશાંગુલનિમ્નકમ્
ખાતપ્રમાણં કથિતં ગુરુમાર્ગેણ ચ સ્ફુટમ્ ॥

તત્રોપરિ પુટં દેયં ગજાહ્વં છગણેન ચ
યામદ્વાદશકેનૈવ બધ્યતે પારદઃ સ્વયમ્ ॥

હેમદ્રુતૌ બદ્ધરસો દેહલોહપ્રસાધકઃ
સર્વસિદ્ધિકરઃ શ્રીમાન્ જરાદારિદ્ર્યનાશનઃ ॥

ધાતુબન્ધસ્તૃતીયોઽસૌ સ્વહસ્તેન કૃતો મયા
તદહં કથયિષ્યામિ સાધકાર્થે યથાતથમ્ ॥

ભૂર્જવત્સૂક્ષ્મપત્રાણિ કારયેત્કનકસ્ય ચ
તાન્યેવ કોલમાત્રાણિ પલમાત્રં તુ સૂતકમ્ ॥

મર્દયેન્નિમ્બુકદ્રાવૈર્ દિનમેકમનારતમ્
તતસ્તદ્ગોલકં કૃત્વા ખર્પરોપરિ વિન્યસેત્ ॥

ચુલ્યામારોપણં કાર્યં ધાન્યામ્લેન નિષિઞ્ચયેત્
પિષ્ટિસ્તંભસ્તુ કર્તવ્યો નિયતં ત્રિદિનાવધિ ॥

તતો ધૂર્તરસેનૈવ સ્વેદયેત્સપ્તવાસરાન્
શ્વેતા પુનર્નવા ચિંચા સહદેવી ચ નીલિકા ॥

તથા ધૂર્તવધૂશ્ ચૈવ લાંગલી સુરદાલિકા
સૂતબન્ધકરા શ્રેષ્ઠા પ્રોક્તા નાગાર્જુનાદિભિઃ ॥

એતાસાં સ્વરસૈઃ પઙ્કૈર્ લેપયેત્સૂતગોલકમ્
ત્રિગુણૈર્ ભૂર્જપત્રૈસ્તુ વેષ્ટયેત્તદનંતરમ્ ॥

વસ્ત્રેણ પોટલીં બદ્ધ્વા સ્વેદયેન્નિંબુકદ્રવૈઃ
યામત્રયં પ્રયત્નેન ધૌતઃ પશ્ચાદ્ ગવાં જલૈઃ ॥

તતો ધૂર્તફલાન્તસ્થં પાચયેદ્બહુભિઃ પુટૈઃ
લાવકાખ્યૈઃ સુમતિમાન્ શોભનઃ સૂર્યકાન્તિવત્
જાયતે નાત્ર સંદેહો બદ્ધઃ શિવસમો ભવેત્ ॥

અષ્ટમાંશેન રૂપ્યેન સૂતકં હિ પ્રમર્દયેત્
ચાંગેરીસ્વરસેનૈવ પિષ્ટિકાં કારયેદ્ બુધઃ ॥

ખોટં બદ્ધ્વા તુ વિપચેત્ ધૂર્તતૈલે ત્રિવાસરાન્
તથા ચ કંગુણીતૈલે કરવીરજટોદ્ભવે ॥

જાતીફલોદ્ભવેનાપિ વત્સનાગોદ્ભવેન ચ
ભૃંગ્યુદ્ભવેન ચ તથા સમુદ્રશોષકસ્ય વૈ ॥

દેવદારુભવેનાપિ પાચયેન્મતિમાન્ ભિષક્
પશ્ચાત્સુતીક્ષ્ણમદિરા દાતવ્યા તુ તુષાગ્નિના ॥

દિનાનિ સપ્તસંખ્યાનિ મુખમ્ ઉત્પદ્યતે ધ્રુવમ્
શુક્રસ્તમ્ભકરઃ સમ્યક્ ક્ષીરં પિબતિ નાન્યથા ॥

લોહપાત્રે સુવિસ્તીર્ણે તુત્થકસ્યાલવાલકમ્
અષ્ટસંસ્કારિતં સૂતં તસ્મિન્નિક્ષિપ્ય માત્રયા ॥

તુત્થચૂર્ણેન સંછાદ્ય પૂરયેન્નિમ્બુકદ્રવૈઃ
પિધાનેન મુખં રુદ્ધ્વા લોહપાત્રસ્ય યત્નતઃ ॥

નિર્વાતે નિર્જને દેશે ત્રિદિનં સ્થાપયેત્તતઃ
ઉષ્ણકાંજિકયોગેન ક્ષાલયેદ્ બહુશો ભિષક્ ॥

નવનીતસમો વર્ણઃ સૂતકસ્યાપિ દૃશ્યતે
રસખોટં તતો બદ્ધ્વા સ્વેદયેત્કાંજિકૈસ્ત્ર્યહમ્ ॥

અશ્મચૂર્ણસ્ય કણિકામ્ અધ્યે ખોટં નિધાય ચ
જલસેકઃ પ્રકર્તવ્યઃ શીતીભૂતં સમુદ્ધરેત્ ॥

અનેનૈવ પ્રકારેણ ત્રિવારં પાચયેદ્ ધ્રુવમ્
કઠિનત્વં પ્રયાત્યેવ સત્યં ગુરુવચો યથા ॥

તતો ધૂર્તફલાનાં હિ સહસ્રેણાપિ પાચયેત્
મુખમ્ ઉત્પદ્યતે સમ્યક્ વીર્યસ્તંભકરો ઽપ્યયમ્ ॥

વંગતીક્ષ્ણે સમે કૃત્વા ધ્માપયેદ્વજ્રમૂષયા
વઙ્ગમ્ ઉત્તારયેત્સમ્યક્ તીવ્રાઙ્ગારૈઃ પ્રયત્નતઃ ॥

અનેનૈવ પ્રકારેણ ત્રિગુણં વાહયેત્ત્રપુ
બીજં શાણપ્રમાણં હિ સૂતં પલમિતં ભવેત્ ॥

મર્દયેત્કન્યકાદ્રાવૈર્ દિનમેકં વિશોષયેત્
ગોલસ્ય સ્વેદનં કાર્યમ્ અહોભિઃ સપ્તભિસ્તથા ॥

ત્રિફલાક્વાથમધ્યે તુ ત્રિયામં સ્વેદયેત્સુધીઃ
કુમાર્યાઃ સ્વરસેનૈવ ભૃંગરાજરસેન હિ ॥

ભૃંગીરસેન ચ તથા ત્રિદિનં સ્વેદ્યમેવ હિ
એકૈકેનૌષધેનૈવં કાચકૂપ્યાં નિવેશયેત્ ॥

ખટીપટુશિવાભક્તં પિષ્ટ્વા વક્ત્રં નિરુન્ધયેત્
ખાતં ત્રિહસ્તમાત્રં સ્યાલ્ લદ્દીપૂર્ણં તુ કારયેત્ ॥

મધ્યે તુ કાચઘટિકાં સુરાપૂર્ણાં નિવેશયેત્
ભૂમિસ્થાં માસયુગ્મેન પશ્ચાદેનાં સમુદ્ધરેત્ ॥

બદ્ધં સૂતવરં ગ્રાહ્યં શુભ્રં ચંદ્રપ્રભાનિભમ્
મુખસ્થં કુરુતે સમ્યક્ દૃઢવજ્રસમં વપુઃ ॥

કામિનીનાં શતં ગચ્છેદ્ વલીપલિતવર્જિતઃ
દેવીશાસ્ત્રાનુસારેણ ધાતુબદ્ધરસોઽપ્યયમ્ ॥

પ્રકાશિતો મયા સમ્યક્ નાત્ર કાર્યા વિચારણા ॥

રસેંદ્રઃ કાન્તલોહં ચ તીક્ષ્ણલોહં તથૈવ ચ
અભ્રસત્વં તથા તાપ્ય સત્વં હેમસમન્વિતમ્ ॥

સમાંશાનિ ચ સર્વાણિ મર્દયેન્નિમ્બુકદ્રવૈઃ
નિષેચયેદેકદિનં પશ્ચાદ્ ગોલં તુ કારયેત્ ॥

પક્વમૂષા પ્રકર્તવ્યા ગોલં ગર્ભે નિવેશયેત્
ગોજિહ્વા કાકમાચી ચ નિર્ગુંડી દુગ્ધિકા તથા ॥

કુમારી મેઘનાદા ચ મધુસૈંધવસંયુતા
એતાસાં સ્વરસેનૈવ સ્વેદયેદ્બહુશો ભિષક્ ॥

યાવદ્દૃઢત્વમાયાતિ તાવત્સ્વેદ્યં તુ ગોલકમ્
વક્ત્રે ધૃતં જરામૃત્યું નિહન્તિ ચ ન સંશયઃ ॥

સર્વરોગાન્નિહત્યાશુ વયઃ સ્તમ્ભયતે ધ્રુવમ્
કર્ણે કણ્ઠે તથા હસ્તે ધારિતા મસ્તકેઽપિ વા
અભિચારાદિદોષાશ્ચ ન ભવન્તિ કદાચન ॥

ચતુર્વિધાન્યેવ તુ બન્ધનાનિ શ્રીસૂતરાજસ્ય મયોદિતાનિ
કુર્વન્તિ યે તત્ત્વવિદો ભિષગ્વરા રાજ્ઞાં ગૃહે તેઽપિ ભવન્તિ પૂજ્યાઃ ॥

ઇતિ પરમરહસ્યં સૂતરાજસ્ય ચોક્તં રસનિગમમહાબ્ધેર્ લબ્ધમ્ એતત્ સુરત્નમ્
સકલગુણવરિષ્ઠા વાદિનઃ કૌતુકજ્ઞા નિજહૃદિ ચ સુકણ્ઠે ધારયિષ્યન્તિ તજ્જ્ઞાઃ ॥