રસપ્રકાશસુધાકર · અધ્યાય 1

શશિકલાકલિતં હિ શુભાનનં શિવનિધાનમથો ઋષિપૂજિતમ્
જનનપાલનસંહરણાત્મકં હરિહરં પ્રથમં પ્રણમામ્યહમ્ ॥

કુમુદકુન્દસિતામ્બરધારિણીં વિમલમૌક્તિકહારસુશોભિતામ્
સકલસિદ્ધગણૈર્ અપિ સેવિતામ્ અહરહઃ પ્રણમામિ ચ શારદામ્ ॥

વદનકુંજરમ્ અભ્રદલદ્યુતિં ત્રિનયનં ચ ચતુર્ભુજવામનમ્
કનકરત્નસુશોભિતશેખરં ગણપતિં પ્રથમં પ્રણમામ્યહમ્ ॥

ગિરિશધામ સદા મહદદ્ભુતં સકલરોગવિઘાતકરં પરમ્
સકલસિદ્ધિસમૂહવિશારદં પ્રણતપાપહરં ભવપારદમ્ ॥

પ્રથમં પારદોત્પત્તિં કથયામિ યથાતથમ્
તતઃ શોધનકં તસ્ય તથાષ્ટાદશ કર્મ ચ ॥

ચતુર્ધા બંધવિજ્ઞાનં ભસ્મત્વં સૂતકસ્ય ચ
ધાતૂનાં શોધનં ચૈવ મારણં ગુણવર્ણનમ્ ॥

અષ્ટૌ મહારસાઃ સમ્યક્ પ્રોચ્યન્તે ઽત્ર મયા ખલુ
તથા ચોપરસાનાં હિ ગુણાઃ શોધનમારણમ્ ॥

દ્રુતિપાતં ચ સર્વેષાં કથયામિ સવિસ્તરમ્
રત્નાનાં ગુણદોષશ્ચ તથા શોધનમારણમ્ ॥

ક્રામણં રંજનં ચૈવ દ્રુતિમેલાનકં રસે
રસાંશ્ચ શતસંખ્યાકાન્ કથયામિ સવિસ્તરાત્ ॥

ઔષધીનાં સમાખ્યાતા ભેદાશ્ચત્વાર એવ ચ
દિવ્યૌષધ્યો રસૌષધ્યઃ સિદ્ધૌષધ્યસ્તથા પરાઃ ॥

મહૌષધ્ય ઇતિ પ્રોક્તા યંત્રાણ્યથ પુટાનિ ચ
મૂષાશ્ચૈવ હિ ધાતૂનાં કૌતુકાનિ સમાસતઃ ॥

વાજીકરણયોગાશ્ચ શુક્રરતંભકરાસ્ત
નાતિસંક્ષેપવિસ્તારાત્ ગ્રંથે ઽસ્મિન્ પરિકલ્પિતાઃ ॥

હિમાલયાત્પશ્ચિમદિગ્વિભાગે ગિરીન્દ્રનામા રુચિરો ઽસ્તિ ભૂધરઃ
તત્સન્નિધાને ઽતિસુવૃત્તકૂપે સાક્ષાદ્રસેંદ્રો નિવસત્યયં હિ ॥

કુમારિકારૂપગુણેન યુક્તા સ્વલંકૃતા વાહવરે ઽધિરૂઢા
તત્રાગતા કૂપમવેક્ષમાણા નિવર્તિતા સા મહતા જવેન ॥

પ્રધાવિતઃ સૂતવરશ્ચતુર્ષુ કકુપ્સુ ભૂમૌ પતિતો હિ નૂનમ્ ॥

પરિતઃ પર્વતાત્સમ્યક્ ક્ષેત્રં દ્વાદશયોજનમ્
વિસ્તીર્ણં ચ સુવૃત્તં હિ સૂતકસ્ય સમીરિતમ્ ॥

તન્મૃદઃ પાતને યંત્રે પાતિતઃ ખલુ રોગહા
જાયતે રુચિરઃ સાક્ષાદ્ ઉચ્યતે પારદઃ સ્વયમ્ ॥

કૂપાદ્વિનિઃસૃતઃ સૂતશ્ ચતુર્દિક્ષુ ગતો દ્વિજઃ
ક્ષત્રિયો વૈશ્યશૂદ્રૌ ચ ચતુર્ણાં જાયતે ખલુ ॥

શ્વેતા કૃષ્ણા તથા પીતા રક્તા વૈ જાયતે છવિઃ
પ્રાચ્યાં યામ્યાં પ્રતીચ્યાં ચ કૌબેર્યાં ચ દિશિ ક્રમાત્ ॥

શ્વેતઃ શ્વેતવિધાને સ્યાત્ કૃષ્ણો દેહકરસ્તથા
પીતવર્ણઃ સ્વર્ણકર્તા રક્તો રોગવિનાશકૃત્ ॥

સર્વ એકીકૃતા એવ સર્વકાર્યકરાઃ સદા
સેવિતાઃ સર્વરોગઘ્નાઃ સર્વસિદ્ધિવિધાયકાઃ ॥

ઇત્થં સૂતોદ્ભવં જ્ઞાત્વા ન રોગૈવાર્ધ્યતે ખલુ
શોધિતો મારિતશ્ચૈવ ક્રામિતઃ સારિતઃ શુભઃ ॥

સ્વેદનં મર્દનં ચૈવ મૂર્ચ્છનં સ્યાત્તદુત્થિતમ્
પાતનં રોધનં સમ્યક્ નિયામનસુદીપને ॥

તથાભ્રકગ્રાસમાન ચારણં ચ ક્રમેણ હિ
ગર્ભદ્રુતિર્બાહ્યદ્રુતિઃ પ્રોક્તં જારણકં તથા ॥

સારણં ક્રામણં પ્રોક્તં વેધકર્મ ચ રંજનમ્
સેવનં પારદસ્યાથ કર્માણ્યષ્ટાદશૈવ હિ
ઉદ્દેશતો મયાત્રૈવ નામાનિ કથિતાનિ વૈ ॥

દોષાઃ પઞ્ચ સમુદ્દિષ્ટાઃ પારદાનાં ભિષગ્વરૈઃ
મલો વિષં તથા વહ્નિર્ મદો દર્પશ્ચ વૈ ક્રમાત્
મૂર્ચ્છાં મૃત્યું મદં ચૈવ સ્ફોટં કુર્યુઃ શિરોભ્રમમ્ ॥

કઞ્ચુકાઃ સપ્ત સૂતસ્ય કથયામિ યથાર્થતઃ
નામાનિ કથયામ્યેષાં દેવીશાસ્ત્રાનુસારતઃ ॥

મૃચ્છૈલજલશુલ્બાયો નાગવંગસમુદ્ભવાઃ
સૂતકે કંચુકાઃ સપ્ત તતશ્ચૈવ વિષોપમાઃ ॥

દ્વાદશૈવ હિ દોષાઃ સ્યુર્ યૈશ્ચ નિષ્કાસિતા દ્વિજૈઃ
તેષાં હિ રસસિદ્ધિઃ સ્યાદ્ અપરે યમસન્નિભાઃ
તસ્માદ્દોષાપહરણં કર્તવ્યં ભિષગુત્તમૈઃ ॥

તત્ર સ્વેદનકં કુર્યાદ્ યથાવચ્ચ શુભે દિને
સૂતસ્ય સ્વેદનં કાર્યં દોલાયંત્રેણ વાર્તિકૈઃ ॥

ક્ષારૌ ચામ્લેન સહિતૌ તથા ચ પટુપંચકમ્
ત્રિકટુ ત્રિફલા ચૈવ ચિત્રકેણ સમન્વિતા ॥

પુષ્પકાસીસસૌરાષ્ટ્ર્યૌ સર્વાણ્યેવ તુ મર્દયેત્
ઓષધાનિ સમાંશાનિ રસાદ્ અષ્ટમભાગતઃ ॥

કૃત્વાન્ધમૂષાં તેષાં તુ તન્મધ્યે પારદં ક્ષિપેત્
ત્રિગુણેન સુવસ્ત્રેણ ભૂર્જપત્રેણ વેષ્ટયેત્ ॥

ગુણેન કાષ્ઠખણ્ડે વૈ બદ્ધાં તુ રસપોટલીમ્
લમ્બાયમાનાં ભાણ્ડે તુ તુષવારિપ્રપૂરિતે ॥

ત્રિદિનં સ્વેદયેત્સમ્યક્ સ્વેદનં તદુદીરિતમ્ ॥

અથ મર્દનકં કર્મ યેન શુદ્ધતમો રસઃ
પ્રજાયતે વિસ્તરેણ કથયામિ યથાતથમ્ ॥

ખલ્વે વિમર્દયેત્સૂતં દિનાનિ ત્રીણિ ચૈવ હિ
અથ ખલ્વપ્રમાણં હિ વક્ષ્યે તત્ર મયાધુના ॥

કલાંગુલસ્ તદાયામશ્ ચોત્સેધો ઽપિ નવાંગુલઃ
વિસ્તરેણ તથા કુર્યાન્ નિમ્નત્વેન ષડઙ્ગુલમ્ ॥

દ્વ્યંગુલઃ પૃષ્ઠવિસ્તારો મધ્યે ઽતિમસૃણીકૃતઃ
અર્ધચન્દ્રાકૃતિશ્ચાપિ મર્દકો ઽત્ર દશાંગુલઃ ॥

સૂતઃ પઞ્ચપલસ્તસ્મિન્ મર્દયેત્ કાઞ્જિકૈસ્ત્ર્યહમ્
બહિર્મલવિનાશાય રસરાજં તુ નિશ્ચિતમ્ ॥

ઉષ્ણકાંજિકતોયેન ક્ષાલયેત્ તદનન્તરમ્ ॥

અતઃપરં પ્રવક્ષ્યામિ પારદસ્ય તુ મૂર્ચ્છનમ્
મૂર્ચ્છનં દોષરહિતં સપ્તકઞ્ચુકનાશનમ્ ॥

સ્વર્જિકા યાવશૂકશ્ચ તથા ચ પટુપંચકમ્
અમ્લૌષધાનિ સર્વાણિ સૂતેન સહ મર્દયેત્ ॥

ખલ્વે દિનત્રયં તાવદ્ યાવન્નષ્ટત્વમ્ આપ્નુયાત્
સ્વરૂપસ્ય વિનાશેન મૂર્ચ્છનં તદિહોચ્યતે
નિર્મલત્વમ્ અવાપ્નોતિ ગ્રન્થિભેદશ્ચ જાયતે ॥

અથોત્થાપનકં કર્મ પારદસ્ય ભિષગ્વરૈઃ
કરણીયં પ્રયત્નેન રસશાસ્ત્રસ્ય વર્ત્મના ॥

દોલાયંત્રે તતઃ સ્વેદ્યઃ પૂર્વવદ્દિવસત્રયમ્
સૂર્યાતપે મર્દિતો ઽસૌ દિનમેકં શિલાતલે
ઉત્થાપનં ભવેત્સમ્યક્ મૂર્છાદોષવિનાશનમ્ ॥

પાતનં હિ મહત્કર્મ કથયામિ સુવિસ્તરમ્
ત્રિધા પાતનમિત્યુક્તં રસદોષવિનાશનમ્ ॥

ઊર્ધ્વપાતસ્ત્વધઃપાતસ્ તિર્યક્પાતઃ ક્રમેણ હિ
ઊર્ધ્વપાતનયંત્રસ્ય લક્ષણં તદિહોચ્યતે
મૃણ્મયી સ્થાલિકા કાર્યા ચોચ્છ્રિતા તુ ષડંગુલા ॥

મુખે સપ્તાઙ્ગુલાયામા પરિતસ્ત્રિદશાંગુલા
ઇયન્માના દ્વિતીયા ચ કર્તવ્યા સ્થાલિકા શુભા ॥

ક્ષારદ્વયં રામઠં ચ તથા હિ પટુપઞ્ચકમ્
અમ્લવર્ગેણ સંયુક્તં સૂતકં તૈસ્તુ મર્દયેત્ ॥

લેપયેત્તેન કલ્કેન અધઃસ્થાં સ્થાલિકાં શુભામ્
ઉપરિસ્થામ્ અધોવક્ત્રાં દત્ત્વા સંપુટમાચરેત્ ॥

સભસ્મલવણેનૈવ મુદ્રાં તત્ર પ્રકારયેત્
ચુલ્યાં સ્થાલીં નિવેશ્યાથ ધાન્યાગ્નિં તત્ર કારયેત્ ॥

તસ્યોપરિ જલાધાનં કાર્યં યામચતુષ્ટયમ્
સ્વાઙ્ગશીતલતાં જ્ઞાત્વા ઊર્ધ્વંગં ગ્રાહયેદ્રસમ્ ॥

ઊર્ધ્વપાતનયંત્રં હિ તદેવં પરિકીર્તિતમ્
પૂર્વોક્તાં સ્થાલિકાં સમ્યક્ વિપરીતાં તુ પંકિલે
ગર્તે તુ સ્થાપિતાં ભૂમૌ જ્વાલયેન્મૂર્ધ્નિ પાવકમ્ ॥

યામત્રિતયપર્યંતં અધઃ પતતિ પારદઃ
અધઃપાતનયંત્રં હિ કીર્તિતં રસવેદિભિઃ ॥

પૂર્વોક્તૈરૌષધૈઃ સાર્ધં રસરાજં વિમર્દયેત્
તિર્યગ્ઘટે રસં ક્ષિપ્ત્વા તન્મુખે હ્યપરો ઘટઃ ॥

કનીયાનુદરે છિદ્રં છિદ્રે ચાયસનાલિકામ્
નાલિકાં જલપાત્રસ્થાં કારયેચ્ચ ભિષગ્વરૈઃ ॥

અધસ્તાદ્રસયંત્રસ્ય તીવ્રાગ્નિં જ્વાલયેદ્બુધઃ
યામત્રિતયપર્યંતં તિર્યક્પાતો ભવેદ્રસઃ ॥

યંત્રાણાં પાતનાનાં ચ ત્રિતયં સુકરં ખલુ ॥

કથિતં હિ મયા સમ્યક્ રસાગમનિદર્શનાત્ ॥

અધુના કથયિષ્યામિ રસરોધનકર્મ ચ
યત્કૃતે ચ પલત્વં હિ રસરાજસ્ય શામ્યતિ ॥

સિન્ધૂદ્ભવં દશપલં જલપ્રસ્થત્રયં તથા
ધારયેદ્ઘટમધ્યે ચ સૂતકં દોષવર્જિતમ્ ॥

પિધાનેન યથા સમ્યક્ મુદ્રિતં મૃત્સ્નયા ખલુ
નિર્વાતે નિર્જને દેશે ધારયેદ્ દિવસત્રયમ્ ॥

અનેનૈવ પ્રકારેણ રોધનં કુરુ વૈદ્યરાટ્ ॥

અતઃપરં પ્રવક્ષ્યામિ પારદસ્ય નિયામનમ્
જલસૈંધવસંયુક્તો ઘટસ્થો હિ રસોત્તમઃ
દિનત્રયં સ્વેદિતશ્ચ વીર્યવાનપિ જાયતે ॥

અથેદાનીં પ્રવક્ષ્યામિ રસરાજસ્ય દીપનમ્
બુભુક્ષા વ્યાપકત્વં ચ યેન કૃત્વા પ્રજાયતે ॥

રાજિકા લવણોપેતા મરિચં શિગ્રુટંકણે
કાસીસસંયુતા કાંક્ષી કાંજિકેન સમન્વિતૈઃ ॥

દિનાનિ ત્રીણિ સંસ્વેદ્ય પશ્ચાત્ ક્ષારેણ મર્દયેત્
અનેનૈવ પ્રકારેણ દીપનં જાયતે ધ્રુવમ્ ॥

તીવ્રત્વં વેગકારિત્વં વ્યાપકત્વં બુભુક્ષુતા
બલવત્ત્વં વિશેષેણ કૃતે સમ્યક્ પ્રજાયતે ॥

મુખોત્પાદનકં કર્મ પ્રકારો દીપનસ્ય હિ
કથયામિ સમાસેન યથાવદ્રસશોધનમ્ ॥

અષ્ટાદશાંશભાગેન કનકેન ચ સૂતકઃ
નિમ્બૂરસેન સંમર્દ્યો વાસરૈકમતઃપરમ્ ॥

ક્ષારૈશ્ચ લવણૈ રમ્યૈઃ સ્વેદિતઃ કાંજિકેન હિ
ક્ષાલિતે કાંજિકેનૈવ વક્ત્રં ભોક્તું પ્રજાયતે ॥

તાપ્યસત્વં કલાંશેન હેમ્ના તદ્ દ્વિગુણેન ચ
તપ્તમ્ આયસખલ્વેન તપ્તેનાથ પ્રમર્દયેત્ ॥

વ્યક્તં હિ રસચુક્રેણ ક્ષારેણ ચણકસ્ય હિ
જંબીરપૂરકજલૈર્ મર્દયેદેકવિંશતિમ્ ॥

વાસરે યામમેકં તુ પ્રત્યેકં હિ વિમર્દયેત્
યાતુધાનમુખં સમ્યક્ યાત્યેવ હિ ન સંશયઃ ॥

દ્વિતીયો દીપનસ્યૈવં પ્રકારઃ કથિતો મયા
સૂતસ્યાષ્ટૌ ચ સંસ્કારાઃ કથિતા દેહકર્મણિ ॥

તથા ચ દશ કર્માણિ દેહલોહકરાણિ હિ ॥

અથેદાનીં પ્રવક્ષ્યામિ ભક્ષણં ચાભ્રકસ્ય હિ
કરોટિવિધિના સમ્યક્ કર્તવ્યં લોહસંપુટમ્ ॥

જલયંત્રસ્ય યોગેન વિડેન સહિતો રસઃ
ભક્ષયત્યેવ ચાભ્રસ્ય કવલાનિ ન સંશયઃ ॥

અતો હિ જલયંત્રસ્ય લક્ષણં કથ્યતે મયા
સુવૃત્તં લોહપાત્રં ચ જલં તત્રાઢકત્રયમ્ ॥

તન્મધ્યે સુદૃઢં સમ્યક્ કર્તવ્યં લોહસંપુટમ્
લોહસંપુટમધ્યે તુ નિક્ષિપ્તં શુદ્ધપારદમ્ ॥

બિડેન સહિતં ચૈવ ષોડશાંશેન યત્નતઃ
ચતુઃષષ્ટ્યંશકં ચાભ્ર સત્ત્વં સંપુટકે તથા ॥

સંપુટં મુદ્રયેત્પશ્ચાત્ દૃઢયા તોયમૃત્સ્નયા
વહ્નિમૃત્તિકયા વાપિ સંધિરોધં તુ કારયેત્ ॥

ચુલ્યાં નિવેશ્ય તં યંત્રં જલેનોષ્ણેન પૂરિતમ્
ક્રમાદગ્નિઃ પ્રકર્તવ્યો દિવસાર્ધકમેવ હિ ॥

એવં કૃતે ગ્રાસમાનં ભક્ષયેન્નાત્ર સંશયઃ
અનેનૈવ પ્રકારેણ ષડ્ગ્રાસં ભક્ષયેદ્ ધ્રુવમ્ ॥

ભક્ષિતે ચાભ્રસત્ત્વે તુ સર્વકાર્યેષુ સિદ્ધિદઃ
માનં માનવિહીનેન કર્તું કેન ન શક્યતે ॥

તસ્માન્મયા માનકર્મ કથિતવ્યં યથોદિતમ્
ચતુઃષષ્ટ્યંશતો બીજં પારદાન્મુખકારકમ્ ॥

પશ્ચાદ્ દ્વાત્રિંશભાગેન દાતવ્યં બીજમુત્તમમ્
તતઃષોડશભાગેન બીજસ્ય કવલં ન્યસેત્ ॥

રસાદષ્ટમભાગેન દાતવ્યં ભિષગુત્તમૈઃ
ચતુર્થેનાથ ભાગેન ગ્રાસ એવં પ્રદીયતે ॥

તથા ચ સમભાગેન ગ્રાસેનૈવ ચ સાધયેત્
બિડેન ષોડશાંશેન ક્ષુધિતો જાયતે રસઃ ॥

યદા જીર્ણો ભવેદ્ ગ્રાસઃ પાતિતશ્ચ વિડેન હિ ॥

કાસીસસિન્ધુલવણ સૌવર્ચલસુરાષ્ટ્રિકાઃ
ગંધકેન સમં કૃત્વા વિડો ઽયં વહ્નિકૃદ્ ભવેત્ ॥

અથ ગર્ભદ્રુતેઃ કર્મ ચારણં ગુણવર્ધનમ્
કથયામિ યથાતથ્યં રસરાજસ્ય સિદ્ધિદમ્ ॥

તાપ્યસત્વાભ્રસત્ત્વં ચ ઘોષાકૃષ્ટં ચ તામ્રકમ્
સમભાગાનિ સર્વાણિ ધ્માપયેત્ખદિરાગ્નિના ॥

ભસ્ત્રિકાદ્વિતયેનૈવ યાવદભ્રકશેષકમ્
તદભ્રસત્વં સૂતસ્ય ચારયેત્સમભાગિકમ્ ॥

અનેનૈવ પ્રકારેણ ત્રિગુણં જારણં રસે
ગર્ભદ્રુતેર્જારણં હિ કથિતં ભિષગુત્તમૈઃ ॥

બાહ્યદ્રુતિવિધાનં હિ કથ્યતે ગુરુમાર્ગતઃ
અભ્રસત્વં હિ મૂષાયાં વજ્રવલ્લીરસેન હિ ॥

સૌવર્ચલેન સંધ્માતં રસરૂપં પ્રજાયતે
અભ્રદ્રુતેશ્ચ સૂતસ્ય સમાંશૈર્મેલનં કૃતમ્ ॥

તેન બન્ધત્વમાયાતિ બાહ્યા સા કથ્યતે દ્રુતિઃ
બાહ્યદ્રુતિક્રિયાકર્મ શિવભક્ત્યા હિ સિધ્યતિ ॥

ગુરોઃ પ્રસાદાત્સતતં મહાભૈરવપૂજનાત્
શિવયોરર્ચનાદેવ બાહ્યગા સિધ્યતિ દ્રુતિઃ ॥

અથ જારણકં કર્મ કથયામિ સુવિસ્તરમ્
અભ્રકં તાપ્યસત્વં ચ સમં કૃત્વા તુ સંધમેત્ ॥

અભ્રશેષં કૃતં યચ્ચ તત્સત્વં જારયેદ્રસે
એવં પૂતિદ્વયેનૈવ ઘનસત્વં હિ સાધયેત્ ॥

ધાતુવાદવિધાનેન લોહકૃત્ દેહકૃન્ન હિ
ગજવંગૌ મહાઘોરાવ્ અસેવ્યૌ હિ નિરન્તરમ્ ॥

સાધિતં ઘનસત્વં તદ્ રેતિતં રજઃસન્નિભમ્
બુભુક્ષિતરસસ્યાસ્યે નિક્ષિપ્તં વલ્લમાત્રકમ્ ॥

રસો ગદ્યાણકસ્યાપિ તુર્યભાગઃ પ્રકીર્તિતઃ
તામ્રપાત્રસ્થમમ્લં વૈ સૈંધવેન સમન્વિતમ્ ॥

ક્ષીરેણ સહિતં વાપિ પ્રહિતં દ્વિદિનાવધિ
જાતં તુત્થસમં નીલં કલ્કં તત્પ્રોચ્યતે બુધૈઃ ॥

કલ્કેનાનેન સહિતં સૂતકં ચ વિમર્દયેત્
દિનત્રયં તપ્તખલ્વે ધૌતઃ પશ્ચાચ્ચ કાંજિકૈઃ ॥

સ્થાપયેત્કાંસ્યપાત્રે તુ તદૂર્ધ્વાધો વિડં ન્યસેત્
રસસ્યાષ્ટમભાગેન સંપુટં કારયેત્તતઃ ॥

ભૂર્જપત્રૈર્મુખં રુદ્ધ્વા સૂત્રેણૈવ તુ વેષ્ટયેત્
સંપુટં વાસસાવેષ્ટ્ય દોલાયાં સ્વેદયેત્તતઃ ॥

ગોમૂત્રેણામ્લવર્ગેણ કાંજિકેન દિનં દિનમ્
અશ્મપાત્રેઽથ લોહસ્ય પાત્રે કાચમયે ઽથવા ॥

ઉષ્ણકાંજિકતોયેન ક્ષાલયિત્વા રસં તતઃ
દૃઢે ચતુર્ગુણે વસ્ત્રે ક્ષિપ્ત્વાધઃ પીડનાદ્રસઃ ॥

નિપતત્યન્યપાત્રે તુ સર્વો ઽપિ યદિ પારદઃ
તદાભ્રં જારિતં સમ્યક્ દણ્ડધારી ભવેદ્રસઃ ॥

ગ્રાસમાને પુનર્દેયં અભ્રબીજમનુત્તમમ્
અષ્ટગ્રાસેન સર્વં હિ જારયેદ્ ગુરુમાર્ગતઃ ॥

એવં કૃતે સમં ચાભ્રં સૂતકે જીર્યતિ ધ્રુવમ્
સ્વહસ્તેન કૃતં સમ્યક્ જારણં ન શ્રુતં મયા ॥

સમાભ્રે જારિતે સમ્યક્ દણ્ડધારી ભવેદ્રસઃ
બાલશ્ચ કથ્યતે સોઽપિ કિંચિત્કાર્યકરો ભવેત્ ॥

દ્વિગુણે ત્રિગુણે ચૈવ કથ્યતે ઽત્ર મયા ખલુ
ચતુર્ગુણે ઽભ્રકે જીર્ણે કિશોરઃ કથ્યતે મયા ॥

જીર્ણે પઞ્ચગુણે ચાભ્રે યુવા ચૈવ રસોત્તમઃ
ષડ્ગુણે જારિતે ત્વભ્રે વૃદ્ધશ્ચૈવ રસોત્તમઃ ॥

સપ્તાષ્ટગુણિતે ચાભ્ર સત્વે જીર્ણે ઽતિવૃદ્ધકઃ
સર્વસિદ્ધિકરઃ સો ઽયં પારદઃ પારદઃ સ્વયમ્ ॥

અનેનૈવ પ્રકારેણ સર્વલોહાનિ જારયેત્ ॥

અથેદાનીં પ્રવક્ષ્યામિ વેધવૃદ્ધેશ્ચ કારણમ્
મહાસિદ્ધિકરં યત્સ્યાત્ સારણં સર્વકર્મણામ્ ॥

ધૂર્તપુષ્પસમાકારા મૂષાષ્ટાઙ્ગુલદીર્ઘિકા
મુખે સુવિસ્તૃતા કાર્યા ચતુરંગુલસંમિતા ॥

મૃણ્મયા સાપિ શુષ્કા ચ મધ્યે ઽતિમસૃણીકૃતા
અન્યા પિધાનિકા મૂષા સુનિમ્ના છિદ્રસંયુતા ॥

શુદ્ધં સુજારિતં સૂતં મૂષામધ્યે નિધાપયેત્
મત્સ્યકચ્છપમણ્ડૂક જલૌકામેષસૂકરાઃ ॥

એકીકૃત્ય વસામેષામ્ એવં તૈલં તુ સારણમ્
ભૂનાગવિટ્ તથા ક્ષૌદ્રં વાયસાનાં પુરીષકમ્ ॥

તથૈવ શલભાદીનાં મહિષીકર્ણયોર્મલમ્
રસસ્ય ષોડશાંશેન ચૈતેષાં કલ્કમાદિશેત્ ॥

પટેન ગાલિતં કૃત્વા તૈલમધ્યે નિયોજયેત્
સારણાર્થે કૃતં તૈલં તસ્મિન્ તૈલે સુપાચયેત્ ॥

બીજં ચ કલ્કમિશ્રં હિ કૃત્વા મૂષોપરિ ન્યસેત્
પિધાનેન દ્વિતીયેન મૂષાવક્ત્રં નિરુન્ધયેત્ ॥

ભસ્મના લવણેનૈવ મૂષાયુગ્મં તુ મુદ્રયેત્
મૂષિકાયાસ્ત્રિભાગં હિ ખનિત્વા વસુધાં ક્ષિપેત્ ॥

તદૂર્ધ્વં ધ્માપયેત્સમ્યક્ દૃઢાંગારૈઃ ખરાગ્નિના
એવં સંજારિતં બીજં રસમધ્યે પતત્યલમ્ ॥

બન્ધમાયાતિ સૂતેન્દ્રઃ સારિતો ગુણવાન્ ભવેત્
પ્રથમં જારિતશ્ચૈવ સારિતઃ સર્વસિદ્ધિદઃ ॥

નો જારિતઃ સારિતશ્ચ કથં બન્ધકરો ભવેત્
ગુરૂપદેશતો દૃષ્ટં સારણં કર્મ ચોત્તમમ્ ॥

હસ્તાનુભવયોગેન કૃતં સમ્યક્ શ્રુતં નહિ ॥

અથ ક્રામણકં કર્મ પારદસ્ય નિગદ્યતે
શાસ્ત્રાત્કૃતં ન દૃષ્ટં હિ યથાવત્ ક્રામયેદ્રસમ્ ॥

કર્ણમલં મહિષીણાં સ્ત્રીદુગ્ધં ટંકણેન સમ્મિશ્રમ્ ।
એતાન્યેવ સમાનિ ચ કૃત્વા દ્રવ્યાણિ મર્દયેચ્ચ દિનમ્ ॥

વિષં ચ દરદશ્ચૈવ રસકો રક્તકાન્તકૌ
ઇન્દ્રગોપશ્ચ તુવરી માક્ષિકં કાકવિટ્ તથા ॥

કલ્કમેતદ્ અધોર્ધ્વં હિ મધ્યે સૂતં નિધાપયેત્
કાચચૂર્ણં તતો દત્ત્વા ચાન્ધમૂષાગતં ધમેત્ ॥

અનેન ક્રામણેનૈવ પારદઃ ક્રમતે ક્ષણાત્
ઇદં ક્રામણકં શ્રેષ્ઠં નન્દિરાજેન ભાષિતમ્ ॥

તાપ્યસત્ત્વં તથા નાગં શુદ્ધં ક્રામણકં તથા
બીજાનિ પારદસ્યાપિ ક્રમતે ચ ન સંશયઃ ॥

અથ વેધવિધાનં હિ કથયામિ સુવિસ્તરમ્
યેન વિજ્ઞાતમાત્રેણ વેધજ્ઞો જાયતે નરઃ ॥

ધૂર્તતૈલમહેઃફેનં કંગુણીતૈલમેવ ચ
ભૃઙ્ગીતૈલં વિષં ચૈવ તૈલં જાતીફલોદ્ભવમ્ ॥

હયમારશિફાતૈલમ્ અબ્ધેઃશોષકતૈલકમ્
એતાન્યન્યાનિ તૈલાનિ વિદ્ધિ વેધકરાણિ ચ ॥

સિદ્ધસૂતેન ચ સમં મર્દિતં વેધકૃદ્ ભવેત્ ॥

લેપવેધસ્તથા ક્ષેપઃ કુંતવેધસ્તથૈવ ચ ॥

ધૂમાખ્યઃ શબ્દવેધઃ સ્યાદ્ એવં પઞ્ચવિધઃ સ્મૃતઃ
સૂક્ષ્માણિ તામ્રપત્રાણિ કલધૂતભવાનિ ચ
કલ્કેન લેપિતાન્યેવ ધ્માપયેદ્ અન્ધમૂષયા ॥

શીતીભૂતે તમુત્તાર્ય લેપવેધશ્ચ કથ્યતે
દ્રુતે તામ્રે ઽથવા રૌપ્યે રસં તત્ર વિનિક્ષિપેત્ ॥

વિધ્યતે તેન સહસા ક્ષેપવેધઃ સ કથ્યતે
દ્રાવયેન્નાગરૂપ્યં ચ તામ્રં ચૈવ તથાવરાન્ ॥

પારદો ઽન્યતમે પાત્રે દ્રાવિતે ઽત્ર નિયોજિતઃ
વેધતે કુન્તવેધઃ સ્યાદ્ ઇતિ શાસ્ત્રવિદો ઽબ્રુવન્ ॥

ધૂમસ્પર્શેન જાયન્તે ધાતવો હેમરૂપ્યકૌ
ધૂમવેધઃ સ વિજ્ઞેયો રસરાજસ્ય નિશ્ચિતમ્ ॥

બદ્ધે રસવરે સાક્ષાત્ સ્પર્શનાજ્જાયતે રવઃ
તથૈવ જાયતે વેધઃ શબ્દવેધઃ સ કથ્યતે ॥

અથેદાનીં પ્રવક્ષ્યામિ રંજનં પારદસ્ય હિ
રઞ્જિતઃ ક્રામિતશ્ચૈવ સાક્ષાદ્દેવો મહેશ્વરઃ ॥

રંજનં લોહતામ્રાભ્યાં રસકેન વિધીયતે
તથા રક્તગણેનૈવ કર્તવ્યં શાસ્ત્રવર્ત્મના ॥

ગન્ધરાગેણ કર્તવ્યં પારદસ્યાથ રંજનમ્
તામ્રેણ રક્તકાચેન રક્તસૈન્ધવકેન ચ ॥

અંધમૂષાગતં સૂતં રઞ્જયેત્તામ્રકાદિભિઃ
ઇષ્ટિકાયન્ત્રયોગેન ગન્ધરાગેણ રઞ્જયેત્ ॥

રસકસ્ય ચ રાગેણ તુલાયન્ત્રસ્ય યોગતઃ
મર્દનાત્તીક્ષ્ણચૂર્ણેન રઞ્જયેત્સૂતકં સદા ॥

તામ્રકલ્કીકૃતેનૈવ સ્થાપયેત્સપ્તવાસરમ્
રંજનં સૂતરાજસ્ય જાયતે નાત્ર સંશયઃ ॥

મૃણ્મૂષા ચ પ્રકર્તવ્યા રક્તવર્ગેણ લેપિતા
તન્મધ્યે પારદં ક્ષિપ્ત્વા ધ્માનાદ્ રઞ્જનકં ભવેત્ ॥

મયા સંક્ષેપતઃ પ્રોક્તં રંજનં પારદસ્ય હિ
શાસ્ત્રમાર્ગેણ બહુધા રંજનં હિ નિદર્શિતમ્ ॥

અથ સેવનકં કર્મ પારદસ્ય દશાષ્ટમમ્
કથ્યતે ઽત્ર પ્રયત્નેન વિસ્તરેણ મયાધુના ॥

યત્નેન સેવિતઃ સૂતઃ શાસ્ત્રમાર્ગેણ સિદ્ધિદઃ
અન્યથા ભક્ષિતશ્ચૈવ વિષવન્મારયેન્નરમ્ ॥

આદૌ તુ વમનં કૃત્વા પશ્ચાદ્રેચનમાચરેત્
તતો મૃતાભ્રં ભક્ષેત પશ્ચાત્સૂતસ્ય સેવનમ્ ॥

સમ્યક્ સૂતવરઃ શુદ્ધો દેહલોહકરઃ સદા
સેવિતઃ સર્વરોગઘ્નઃ સર્વસિદ્ધિકરો ભવેત્ ॥

યાવન્માનેન લોહસ્ય ગદ્યાણે વેધકૃદ્ભવેત્
તાવન્માનેન દેહસ્ય ભક્ષિતો રોગહા ભવેત્ ॥

રાજિકાથ પ્રિયંગુશ્ચ સર્ષપો મુદ્ગમાષકૌ
રક્તિકા ચણકો વાથ વલ્લમાત્રો ભવેદ્રસઃ ॥

એષા માત્રા રસે પ્રોક્તા સર્વકર્મવિશારદૈઃ
અનુપાનેન ભુઞ્જીત પર્ણખણ્ડિકયા સહ ॥

ઇત્થં સંસેવિતે સૂતે સર્વરોગાદ્વિમુચ્યતે
સર્વપાપાદ્વિનિર્મુક્તઃ પ્રાપ્નોતિ પરમાં ગતિમ્ ॥