રસપ્રકાશસુધાકર · અધ્યાય 10

અથ યન્ત્રાણિ વક્ષ્યન્તે પારદો યેન યન્ત્ર્યતે
તસ્માદ્યન્ત્રસ્ય રૂપાણિ દર્શનીયાનિ શાસ્ત્રતઃ ॥

દોલા પલભલીયન્ત્રમ્ ઊર્ધ્વપાતનકં ચ યત્
અધઃપાતનકં ચાપિ તિર્યક્પાતનકં તથા ॥

ઘટીયન્ત્રં ગર્ભયન્ત્રમ્ ઇષ્ટિકા જલયન્ત્રકમ્
ખલ્વં ડમરુકાખ્યં ચ ચિપિટાખ્યં તુલાભિધમ્ ॥

લવણં કોષ્ઠિકાસંજ્ઞમ્ અન્તરાલિકસંજ્ઞિતમ્
ધૂપયન્ત્રં નાભિયન્ત્રં ગ્રસ્તયન્ત્રં તથૈવ ચ ॥

વિદ્યાધરં કુણ્ડકં ચ ઢેકીસંજ્ઞમ્ ઉદાહૃતમ્
સોમાનલં ચ નિગડં કિંનરં ભૈરવાભિધમ્ ॥

વાલુકાનામકં ચાપિ પાતાલં ભૂધરાભિધમ્
સારણાયન્ત્રકં ગુહ્યં ગન્ધપિષ્ટકયન્ત્રકમ્ ॥

કૂપીયન્ત્રં પાલિકાખ્યં દીપિકાયન્ત્રકં તથા
સ્થાલીયન્ત્રં ભસ્મયંત્રં દેગયન્ત્રમુદીરિતમ્ ॥

ઘાણિકાયન્ત્રમુદ્દિષ્ટં હંસપાકાભિધં તથા
ઊનચત્વારિંશદત્ર યન્ત્રાણ્યુક્તાનિ નામતઃ ॥

અથ મૂષાશ્ચ કથ્યન્તે મૃત્તિકાભેદતઃ ક્રમાત્
મૂષા કુમુદિકા પ્રોક્તા કોવિકા કરહાટિકા ॥

પાતિની કથ્યતે સૈવ વહ્નિમિત્રા પ્રકીર્તિતા
તુષભસ્મયુતા મૃત્સ્ના વાલ્મિકી બિડસંયુતા ॥

તયા યા રચિતા મૂષા યોગમૂષેતિ કથ્યતે
ગારભૂનાગસત્વાભ્યાં શણૈર્દગ્ધતુષૈસ્તથા ॥

મર્દિતા મહિષીક્ષીરે મૃત્તિકા પક્ષમાત્રકમ્
તન્મૃદા રચિતા મૂષા ગારમૂષેતિ કથ્યતે ॥

વસ્ત્રાંગારતુષાસ્ તુલ્યાસ્ તચ્ચતુર્ગુણમૃત્તિકા
ભૂનાગમૃત્તિકા તુલ્યા સર્વૈરેભિર્વિમર્દિતા
કથિતા વરમૂષા સા યામં વહ્નિં સહેત વૈ ॥

પૂર્વોક્તા મૃત્તિકા યા તુ રક્તવર્ગાંબુભાવિતા
રક્તવર્ગયુતા મૃત્સ્ના કારિતા મૂષિકા શુભા ॥

તુરીપુષ્પકસીસાભ્યાં લેપિતા સા ચ મૂષિકા
વર્ણોત્કર્ષે પ્રયોક્તવ્યા વર્ણમૂષેતિ કથ્યતે ॥

શ્વેતવર્ગેણ વૈ લિપ્તા રૂપ્યમૂષા પ્રકીર્તિતા ॥

વિડેન રચિતા યા તુ વિડેનૈવ પ્રલેપિતા
દેહલોહાર્થસિદ્ધ્યર્થં વિડમૂષેત્યુદાહૃતા ॥

ગારભૂનાગસત્ત્વાભ્યાં તુષમિશ્રા શણેન ચ
મૃત્સમા મહિષીક્ષીરૈર્ દિવસત્રયમર્દિતા ॥

સંસ્થિતા પક્ષમાત્રં હિ પશ્ચાન્મૂષા કૃતા તયા
લેપિતા મત્કુણસ્યાથ શોણિતેન બલારસૈઃ ॥

ચતુર્યામં ધ્માપિતા હિ દ્રવતે નૈવ વહ્નિના
વજ્રમૂષેતિ કથિતા વજ્રદ્રાવણહેતવે ॥

વૃન્તાકાકારમૂષાયાં નાલં કૃત્વા દશાંગુલમ્
ધત્તૂરપુષ્પવદ્દીર્ઘં સુદૃઢં ચૈવ કારયેત્ ॥

અષ્ટાંગુલં ચ સચ્છિદ્રં ભવેદ્ વૃન્તાકમૂષિકા
અનયા ખર્પરાદીનાં મૃદૂનાં સત્ત્વમ્ આહરેત્ ॥

ગોસ્તનાકારમૂષા યા મુખોપરિ વિમુદ્રિતા
સત્વાનાં દ્રાવણે શુદ્ધૌ મૂષા સા ગોસ્તની ભવેત્ ॥

નિર્દિષ્ટા મલ્લમૂષા યા મલ્લદ્વિતયસંપુટાત્
રસપર્પટિકાદીનાં સ્વેદનાય પ્રકીર્તિતા ॥

પક્વમૂષા કુલાલભાણ્ડરૂપા યા દૃઢા ચ પરિપાચિતા ।
પક્વમૂષેતિ સા પ્રોક્તા સત્વરદ્રવ્યશોધિની ॥

અતિસ્થૂલાતિદીર્ઘા ચ મુખે કિંચિચ્ચ વિસ્તૃતા
મહામૂષેતિ સા પ્રોક્તા સત્વરદ્રવ્યશોધિની ॥

ષડંગુલોન્નતા દીર્ઘા ચતુરસ્રા ચ નિમ્નકા
મઞ્જૂષાકારમૂષા સા કથિતા રસમારણે ॥

ભૂમૌ નિખન્યમાનાં હિ મૂષામાચ્છાદ્ય વાલુકૈઃ
ગર્ભમૂષા તુ સા જ્ઞેયા પારદસ્ય નિબન્ધિની ॥

મૂષા યા ચિપિટા મૂલે વર્તુલાષ્ટાંગુલોચ્છ્રયા
મૂષા સા મુસલાખ્યા સ્યાચ્ ચક્રીબદ્ધરસે હિતા ॥

અંગારકોષ્ઠિકા નામ રાજહસ્તપ્રમાણકા
દ્વાદશાંગુલવિસ્તારા ચતુરસ્રા પ્રકીર્તિતા ॥

વેષ્ટિતા મૃણ્મયેનાથ એકભિત્તૌ ચ ગર્તકમ્
વિતસ્તિમાત્રં દ્વારં ચ સાર્ધવૈતસ્તિકં દૃઢમ્ ॥

અધોભાગે વિધાતવ્યા દેહલી ધમનાય વૈ
પ્રાદેશમાત્રા ભિત્તિઃ સ્યાદ્ ઉત્તરઙ્ગસ્ય ચોર્ધ્વતઃ ॥

પ્રાદેશમાત્રં કર્તવ્યં દ્વારં તસ્યોપરિ ધ્રુવમ્
દ્વારં ચેષ્ટિકયા રુદ્ધ્વા સંધિરોધં ચ કારયેત્ ॥

પૂરયેત્કોકિલૈસ્તાં તુ ભસ્ત્રિકાં પ્રધમેત્ખલુ
કોકિલાધમનદ્રવ્યમ્ ઊર્ધ્વદ્વારે વિનિક્ષિપેત્ ॥

એષા ચાંગારકોષ્ઠી ચ ખરાણાં સત્ત્વપાતની ॥

ગર્તં ખનેદ્ દૃઢં ભૂમૌ દ્વાદશાંગુલમાત્રકમ્
તન્મધ્યે વર્તુલં ગર્તં ચતુરઙ્ગુલકં દૃઢમ્ ॥

ખર્પરં સ્થાપયેત્તત્ર મધ્યગર્તોપરિ દૃઢમ્
આપૂર્ય કોકિલૈર્ ગર્તં પ્રધમેદેકભસ્ત્રયા
પાતાલકોષ્ઠિકા સા તુ મૃદુસત્ત્વસ્ય પાતની ॥

વિતસ્તિપ્રમિતા નિમ્ના પ્રાદેશપ્રમિતા તથા
ઉપરિષ્ટાત્ પિધાનં તુ ભૂરિચ્છિદ્રસમન્વિતમ્ ॥

ગર્તમાપૂર્ય ચાંગારૈઃ પ્રધમેદ્વંકનાલતઃ
ગારગોષ્ઠી સમુદ્દિષ્ટા સત્વપાતનહેતવે ॥

વિતસ્તિપ્રમિતોત્સેધા સા બુધ્ને ચતુરંગુલા
તિર્યક્પ્રધમનાખ્યા ચ મૃદુસત્વસ્ય પાતની ॥

ભૂમ્યાં વૈ ખનયેદ્ગર્તં દ્વિહસ્તં ચતુરસ્રકમ્
છગણાનાં સહસ્રેણ પૂરયેત્તમનન્તરમ્ ॥

ઔષધં ધારયેન્મધ્યે તમાચ્છાદ્ય વનોત્પલૈઃ
સહસ્રાર્ધૈશ્ચ વૈ સમ્યગ્ વહ્નિં પ્રજ્વાલયેત્તતઃ ॥

મહાપુટમિદં પ્રોક્તં ગ્રન્થકારેણ નિર્મિતમ્ ॥

રાજહસ્તપ્રમાણં હિ ચતુરસ્રં હિ ગર્તકમ્
વનોત્પલસહસ્રેણ ગર્તમધ્યં ચ પૂરિતમ્ ॥

મૂષિકાં ચૌષધેનાથ પૂરિતાં તાં તુ મુદ્રયેત્
ગર્તમધ્યે નિધાયાથ ગિરિણ્ડાનિ ચ નિક્ષિપેત્
અધોઽગ્નિં જ્વાલયેત્સમ્યક્ એવં ગજપુટો ભવેત્ ॥

અરત્નિમાત્રે કુણ્ડે ચ વારાહપુટમુચ્યતે
વિતસ્તિદ્વયમાનેન ગર્તં ચેચ્ચતુરસ્રકમ્
કુક્કુટાખ્યં પુટં વિદ્યાદ્ ઔષધાનાં ચ સાધનમ્ ॥

છગણૈરષ્ટભિઃ સમ્યક્ કપોતપુટમુચ્યતે ॥

તુષૈર્વા ગોમયૈર્વાપિ રસભસ્મપ્રસાધનમ્
માણિકાદ્વયમાનેન ગોવરં પુટમુચ્યતે ॥

મૃદા ભાણ્ડં પ્રપૂર્યૈવ મધ્યે દ્રવ્યં તુ વિન્યસેત્
અધસ્તાજ્જ્વાલયેદગ્નિં મૃદ્ભાણ્ડપુટમુચ્યતે ॥

ગર્તે તુ વાલુકાપૂર્ણે મધ્યે દ્રવ્યં તુ વિન્યસેત્
ઉપરિષ્ટાદધસ્તાચ્ચ વહ્નિં કુર્યાત્પ્રયત્નતઃ
તદ્વાલુકાપુટં સમ્યગ્ ઉચ્યતે શાસ્ત્રકોવિદૈઃ ॥

મૂષિકાં ભૂમિમધ્યે તુ સ્થાપિતાં દ્વ્યંગુલાદ્ અધઃ
ઉપરિષ્ટાત્પુટં દદ્યાત્ તત્પુટં ભૂધરાહ્વયમ્ ॥

ગોવરૈર્વા તુષૈર્વાપિ કર્ષમાત્રમિતૈઃ પુટમ્
યત્ર તલ્લાવકાખ્યં સ્યાન્ મૃદુદ્રવ્યસ્ય સાધને ॥

ઉત્પલં પિષ્ટકં છાણમ્ ઉપલં ચ ગરિણ્ડકમ્
છગણોપલસારી ચ નવારિ છગણાભિધાઃ ॥