રસહૃદયતન્ત્ર (ટીકા સહિત) · અધ્યાય 5

*ચોમ્મ્. મુગ્ધાવબોધિની:
ગ્રાસરહસ્યમાહ ગગનેત્યાદિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_4.26:1 ॥
અહં શ્રીમદ્ગોવિન્દભગવત્પૂજ્યપાદાચાર્યઃ એકમદ્વિતીયં ગગનગ્રાસરહસ્યં અભ્રકકવલને ગ્રાસકૌતુકં વક્ષ્યામિ કથયામિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_4.26:2 ॥
કસ્માત્ ઘનાર્કસંયોગાત્ ઘનં અભ્રકસત્વં અર્કસ્તામ્રં એતયોઃ સંયોગઃ તસ્માત્ ઉભયસત્વકૃતખોટં ચાર્યમ્ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_4.26:3 ॥
અથશબ્દઃ પક્ષાન્તરસૂચકઃ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_4.26:4 ॥
અભ્રસત્વસ્ય યસ્ય ધાતો રૂપં તેન સહ યસ્ય ધાતોર્વા સંયોગો ભવતિ દ્વન્દ્વભાવાત્ સઙ્કરતઃ તત્સંયુક્તમભિધાનં ભવતિ યથા શુલ્વાભ્રં નાગાભ્રં વઙ્ગાભ્રં માક્ષિકાભ્રં હેમાભ્રમ્ ઇતિ એવં સર્વત્ર સંયોગાન્નામનિષ્પત્તિઃ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_4.26:5 ॥
ગ્રસ્તસ્ય દ્રાવણં ગર્ભે ગર્ભદ્રુતિરુદાહૃતા બહિરેવ દ્રવીકૃત્ય ઘનસત્વાદિકં ખલુ ।
જારણાય રસેન્દ્રસ્ય સા બાહ્યદ્રુતિરુચ્યતે ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_4.26:6 ॥
સ્તર્ત્ ગ્ર્હ્ત્ 5.1
યદિ ઘનસત્વં ગર્ભે ન પતતિ નો વા દ્રવન્તિ બીજાનિ ।
ન ચ બાહ્યદ્રુતિયોગસ્તત્કથમિહ બધ્યતે સૂતઃ

*ચોમ્મ્. મુગ્ધાવબોધિની:
વાચો મરીચિભિસ્તપ્તં તોષય જનકૈરવમ્ ।
કુમુદાનિ ચ કાસારોદ્વર્તીનિ ચિરભાસયા ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_5.1:1 ॥
અથ ગર્ભદ્રુતિબાહ્યદ્રુતિપ્રશંસનમાહ યદીત્યાદિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_5.1:2 ॥
યદિ ચેદ્ ઘનસત્વમ્ અભ્રસત્વં ગર્ભે પારદસ્યાન્તર્ન પતતિ દ્રવત્વં નાપ્નોતિ વા બીજાનિ શુલ્બાભ્રાદીનિ પારદસ્યોદરે નો દ્રવન્તિ ન રસરૂપા ભવન્તિ ચ પુનઃ બાહ્યદ્રુતિર્ ન યુજ્યતે ચેદેવં ન સ્યાત્તર્હિ ઇહ અસ્યાં ક્રિયાયાં પ્રાપ્તાયાં સત્યાં સૂતો રસઃ કથં બધ્યતે અન્યથા ન કોઽપ્યુપાયઃ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_5.1:3 ॥
સ્તર્ત્ ગ્ર્હ્ત્ 5.2
ગર્ભદ્રુત્યા રહિતો ગ્રાસશ્ચીર્ણોઽપિ નૈકતાં યાતિ ।
એકીભાવેન વિના ન જીર્યતે તેન સા કાર્યા

*ચોમ્મ્. મુગ્ધાવબોધિની:
ગર્ભદ્રુતેરાધિક્યં દર્શયન્નાહ ગર્ભેત્યાદિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_5.2:1 ॥
ચીર્ણો ઽપિ ગ્રાસઃ ચારણતાં પ્રાપ્તો ઽપિ કવલઃ યદિ ગર્ભદ્રુત્યા રહિતો ભવેત્ રસસ્યોદરે રસરૂપકરણવર્જિતો ભવેત્ તદા એકતાં ન યાતિ રસરૂપો ન ભવતિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_5.2:2 ॥
પુનરેકીભાવેન વિના ગ્રાસો ન જીર્યતે જારણત્વં નાપ્નોતિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_5.2:3 ॥
તેન હેતુના ગર્ભદ્રુતિપૂર્વિકા જારણા કાર્યા રસબન્ધે જારણં હેતુરિતિ ભાવઃ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_5.2:4 ॥
સ્તર્ત્ ગ્ર્હ્ત્ 5.3
બીજાનાં સંસ્કારઃ કર્તવ્યઃ કોઽપિ તાદૃશઃ પ્રથમમ્ ।
યેન દ્રવન્તિ ગર્ભે રસરાજસ્યામ્લવર્ગેણ

*ચોમ્મ્. મુગ્ધાવબોધિની:
જારણાયાં પ્રથમં કર્તવ્યમાહ બીજાનામિત્યાદિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_5.3:1 ॥
બીજાનાં શુલ્બાભ્રાદીનાં કોઽપ્યનિર્વચનીયઃ સંસ્કારો ગર્ભે દ્રુતિકારકઃ પ્રથમં કર્તવ્યઃ સંસ્ક્રિયત ઇતિ સંસ્કારઃ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_5.3:2 ॥
કિંવિશિષ્ટઃ તાદૃશઃ તૈઃ બીજૈઃ સદૃશઃ યથા બીજાનિ શક્તિમન્તિ સન્તિ તથા સંસ્કારો ઽપિ શક્તિમાન્ કર્તવ્ય ઇત્યર્થઃ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_5.3:3 ॥
સંસ્કારઃ કેન કર્તવ્યઃ અમ્લવર્ગેણ જમ્બીરાદિના ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_5.3:4 ॥
યેન સંસ્કારેણ રસરાજસ્ય ગર્ભે રસોદરે બીજાનિ ધાતૂપધાતુજાતાનિ શુલ્બાભ્રાદીનિ દ્રવન્તીત્યર્થઃ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_5.3:5 ॥
સ્તર્ત્ ગ્ર્હ્ત્ 5.4
<ગર્ભદ્રુતિયોગ્યબીજ (1)>
સમમાક્ષિકકૃતવાપં સમમાક્ષિકસત્વસંયુતં હેમ ।
ગર્ભે દ્રવતિ ચ જરતિ ચ જરિતં બધ્નાતિ નાન્યથા સૂતમ્

*ચોમ્મ્. મુગ્ધાવબોધિની:
હેમબીજપ્રશંસનમાહ સમેત્યાદિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_5.4:1 ॥
સમમાક્ષિકકૃતવાપં સમભાગં તુલ્યાંશં હેમ્ના યન્માક્ષિકં તસ્ય કૃત્વા વાપો વારં વારમ્ આક્ષેપો ઽગ્નિયોગાદ્ યસ્મિન્ તથોક્તં પુનસ્તદ્ધેમ સમમાક્ષિકસત્વસંયુતં હેમ્ના સમં તુલ્યં યન્માક્ષિકસત્વં તેન સંયુતં કૃતખોટં કુર્યાત્ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_5.4:2 ॥
તત્ખોટરૂપં હેમ ગર્ભે પારદાન્તર્દ્રવતિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_5.4:3 ॥
પુનસ્તદ્દ્રાવિતં હેમ જરતિ જીર્ણતામ્ આપ્નોતિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_5.4:4 ॥
તદ્ધેમ જરિતં સત્ સૂતં રસેશ્વરં બધ્નાતિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_5.4:5 ॥
અન્યથા અન્યપ્રકારેણ સૂતો બન્ધનં નાપ્નોતિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_5.4:6 ॥
માક્ષિકસ્ય વાપો હેમ્નો વર્ણોત્કર્ષપ્રદ ઇતિ ભાવઃ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_5.4:7 ॥
સ્તર્ત્ ગ્ર્હ્ત્ 5.5
<તારારિષ્ટ>
માક્ષિકસત્વં હેમ્ના પાદાદિકજારિતં દ્રુતં સૂતે ।
તારારિષ્ટં કુરુતે વરકનકં પત્ત્રલેપેન

*ચોમ્મ્. મુગ્ધાવબોધિની:
માક્ષિકસત્વચારણાદ્રસે ગુણોત્કર્ષમ્ આહ માક્ષિકસત્વમિત્યાદિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_5.5:1 ॥
માક્ષિકસત્વં વહ્ન્યૌષધયોગદ્રુતં યદ્ધેમમાક્ષિકસારં હેમ્ના કનકેન સહ સૂતે પારદે પૂર્વં યદ્ગુતં પુનઃ પાદાદિકજારિતં પાદાદિકવિભાગેન પાદાર્ધસત્વેન નિઃશેષતામાપ્તં સત્ અયં સૂતઃ તારારિષ્ટં તારં રૂપ્યાદિ અરિષ્ટં શુભં વરકનકં કુરુતે પૂર્ણવર્ણમિત્યર્થઃ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_5.5:2 ॥
કેન વિધાનેન પત્ત્રલેપનેન પત્રં કણ્ટકભેદિ તત્ર યોઽસૌ લેપઃ વહ્નિયોગાદિતિ શેષઃ તેન ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_5.5:3 ॥
હેમમાક્ષિકસત્વજારિતસ્ય રૂપ્યપત્રલેપેન કનકં સ્યાદિતિ વ્યક્તાર્થઃ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_5.5:4 ॥
સ્તર્ત્ ગ્ર્હ્ત્ 5.6
<ગર્ભદ્રુતિ:: તેસ્ત્ fઓર્ ~>
સમરસતાં યદિ યાતો વસ્ત્રાદ્ગલિતોઽધિકશ્ચ તુલનાયામ્ ।
ગ્રાસો દ્રુતઃ સ ગર્ભે દ્રુત્વાસૌ જીર્યતે ક્ષિપ્રમ્

*ચોમ્મ્. મુગ્ધાવબોધિની:
ગર્ભદ્રુતેર્ લક્ષણમાહ સમેત્યાદિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_5.6:1 ॥
યદિ ગ્રાસઃ સમરસતાં યાતો ભવેદ્રસતુલ્યરૂપતાં પ્રાપ્તો ભવેત્ પુનર્વસ્ત્રાદ્ગલિતો ભવેત્ ચતુર્ગુણશ્વેતવસ્ત્રાન્નિઃસૃતો ભવેત્ પુનસ્તુલનાયાં તુલાકર્મણિ યદાધિકોઽપિ સ્યાત્તદા ગર્ભે પારદસ્યાન્તર્ દ્રુતો ગ્રાસો જ્ઞાતવ્યઃ ગર્ભદ્રુતો રસો વેદિતવ્ય ઇતિ વ્યક્તાર્થઃ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_5.6:2 ॥
પુનરસૌ રસો દ્રુત્વા દ્રવરૂપં શીઘ્રં પ્રાપ્તો જીર્યતિ ધાતૂનપિ વિધાનેનેતિ શેષઃ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_5.6:3 ॥
સ્તર્ત્ ગ્ર્હ્ત્ 5.7
<રોલ્લે વોન્ તાપ્યસત્ત્વ>
ન બિડૈર્નાપિ ક્ષારૈર્ન સ્નેહૈર્દ્રવતિ હેમં તારં વા ।
માક્ષિકસત્વેન વિના ત્રિદિનં નિહિતેન રક્તેન

*ચોમ્મ્. મુગ્ધાવબોધિની:
માક્ષિકસત્વોત્કર્ષમાહ નેત્યાદિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_5.7:1 ॥
માક્ષિકસત્વેન વિના સ્વર્ણમાક્ષિકસારમ્ અન્તરેણ હેમ કનકં વા તારં રૂપ્યં ન દ્રવતિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_5.7:2 ॥
કૈઃ કૃત્વા વિડૈઃ કૃત્વા શઙ્ખચૂર્ણાર્કક્ષારાદિકૃતપિણ્ડૈઃ કૃત્વા ગ્રન્થાન્તરે ચ ।
લવણક્ષારોપરસૈર્ એભિર્ અમ્લૈર્બિડો મતઃ ।
સમે ગર્ભે તુ સંસ્થાપ્યો હ્યનેનૈવ દ્રવીભવેત્ ।
ઇતિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_5.7:3 ॥
ન કેવલં બિડૈઃ કિંતુ ક્ષારૈરપિ ન ક્ષારૈઃ સ્વર્જિકાયવક્ષારટઙ્કણાદ્યૈઃ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_5.7:4 ॥
ન કેવલં ક્ષારૈઃ કિંતુ સ્નેહૈરપિ ન સ્નેહાનિ યથા ।
કઙ્ગુણિકં વિનાદોષાકરઞ્જશ્રીફલોદ્ભવમ્ ।
કટુવાતારિસિદ્ધાર્થસોમરાજીવિભીતજમ્ ।
અતસીજં મહાકાલનિમ્બજં તિલજં તથા ।
અપામાર્ગદેવદાલીદન્તીતુમ્બરવિગ્રહા ।
અઙ્કોલોન્મત્તભલ્લાતફલેભ્યસ્તૈલસંભવઃ ।
ઇતિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_5.7:5 ॥
તૈલૈરપિ ન દ્રવતિ ।
પુનર્માક્ષિકસત્વેન ગર્ભે દ્રુતિર્જાયતે ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_5.7:6 ॥
કિંવિશેષેણ માક્ષિકસત્વેન રક્તેન રક્તવર્ગેણ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_5.7:7 ॥
ત્રિદિનં દિનત્રયં નિહિતેન રક્તવર્ગાન્તઃસ્થાપિતેન ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_5.7:8 ॥
રક્તવર્ગો યથા ।
દાડિમં કિંશુકં ચૈવ બન્ધૂકં ચ કુસુમ્ભકમ્ ।
સમાઞ્જિષ્ઠો હરિદ્રાદ્યો લાક્ષારસસમન્વિતઃ ।
રક્તચન્દનસંયુક્તો રક્તવર્ગઃ પ્રકીર્તિતઃ ।
ઇતિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_5.7:9 ॥
સ્તર્ત્ ગ્ર્હ્ત્ 5.8-12
<મેર્ચુર્ય્:: ચારણ, ગર્ભદ્રુતિ>
લવણં દેવીસ્વરસપ્લુતમ્ અહિપત્રં વિચૂર્ણિતં શિલયા ।
એતત્ પુટનત્રિતયાત્ સુમૃતં સંસ્થાપયેદયઃપાત્રે

વિહિતાર્ધાંગુલનિમ્ના સ્ફુટવિકટકટોરિકા મુખાધારા ।
તસ્યોપર્યાદેયા કટોરિકા ચાઙ્ગુલોત્સેધા

વિહિતચ્છિદ્રત્રિતયા શસ્તા ચતુરંગુલોર્ધ્વછિદ્રેષુ ।
લોહશલાકા યોજ્યાસ્તત્રાપિ ચ હેમપત્રાણિ

સંસ્થાપ્ય વિધૂપ્યન્તે યન્ત્રાધસ્તાત્ પ્રદીપયેદગ્નિમ્ ।
ધૂમોપલેપમાત્રાદ્ભવન્તિ કૃષ્ણાનિ હેમપત્રાણિ

તાન્યગ્નિતાપિતાનિ ચ પશ્ચાદ્યન્ત્રે મૃતાનિ ધૂમેન ।
પાચિતહેમવિધાનાચ્ચરતિ રસેન્દ્રો દ્રવતિ ગર્ભે ચ

*ચોમ્મ્. મુગ્ધાવબોધિની:
સ્વર્ણજારણયન્ત્રવિધાનમાહ લવણમિત્યાદિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_5.8-12:1 ॥
પ્રથમં લવણં સૈન્ધવં દેવીસ્વરસપ્લુતં કુર્યાત્ બ્રાહ્મીસ્વકીયરસેન સંમિશ્રં કુર્યાત્ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_5.8-12:2 ॥
પુનર્ બ્રાહ્મીરસપ્લુતં લવણં ચ અહિપત્રં તામ્બૂલિદલં તચ્ચ દ્વયં શિલયા વિતતગ્રાવેણ ચૂર્ણિતં પેષિતં કુર્યાત્ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_5.8-12:3 ॥
પુનરેતદ્ અયઃપાત્રે લોહભાજને સંસ્થાપયેત્ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_5.8-12:4 ॥
એતત્ સ્થાપિતં દ્રવ્યં પુટત્રિતયાત્ ત્રિપુટકરણાદગ્નિસંયોગેન સુમૃતં સ્યાત્ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_5.8-12:5 ॥
તસ્ય દેવીસ્વરસપ્લુતસ્ય સુમૃતસૈન્ધવસ્ય મુખાધારા સ્ફુટવિકટકટોરિકા પાત્રી કાર્યા મુખમેવ આધારો યસ્યાઃ સા એવંવિધા સ્ફુટા પ્રકટા વિકટા વિપરીતા અધોમુખેત્યર્થઃ સા કટોરિકા વિહિતા કાર્યા અયઃપાત્રસ્ય ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_5.8-12:6 ॥
તસ્યાઃ કટોરિકાયા ઉપરિ ઊર્ધ્વભાગે એષા કટોરિકા આદેયા સ્થાપ્યા ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_5.8-12:7 ॥
કિંવિશિષ્ટા અઙ્ગુલોત્સેધા અઙ્ગુલ ઉત્સેધઃ પરિમાણં યસ્યાઃ સા તથોક્તા ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_5.8-12:8 ॥
પુનઃ કિંવિશિષ્ટા અર્ધાઙ્ગુલનિમ્ના અર્ધાઙ્ગુલપરિમાણનિમ્ના મધ્યગા ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_5.8-12:9 ॥
પુનઃ કિંવિશિષ્ટા વિહિતછિદ્રત્રિતયા વિહિતાનિ કૃતાનિ છિદ્રત્રિતયાનિ યસ્યાં સા એવંવિધા શસ્તા ચ સંતુલવિહિતછિદ્રત્રિતયા ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_5.8-12:10 ॥
ચતુરઙ્ગુલોર્ધ્વા તદુપરિભાગે કટોરિકા ચતુરઙ્ગુલિપ્રમાણોન્નતેતિ ભાવઃ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_5.8-12:11 ॥
પુનશ્છિદ્રેષુ ત્રિષુ શલાકા યોજ્યા લોહશલાકાઃ ક્ષેપ્યાઃ પુનસ્તત્રાપિ છિદ્રેષુ હેમપત્રાણિ કણ્ટકવેધીનિ કનકપત્રાણિ યોજ્યાનીતિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_5.8-12:12 ॥
એવંવિધે પૂર્વં નિર્મિતે યન્ત્રે હેમપત્રાણિ સ્થાપ્ય વિધૂપ્યન્તે ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_5.8-12:13 ॥
તતોઽગ્નિં પ્રદીપયેત્ યન્ત્રાધસ્તાદ્ યન્ત્રાધોભાગે વહ્નિં પ્રજ્વાલયેત્ તદા તાનિ હેમપત્રાણિ કૃષ્ણાનિ શ્યામવર્ણાનિ ભવન્તિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_5.8-12:14 ॥
કસ્માત્ ધૂમોપલેપમાત્રાત્ ધૂમશ્ચાસાવુપલેપશ્ચ ધૂમોપલેપસ્ તન્માત્રાત્ તત્પ્રમાણાત્ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_5.8-12:15 ॥
યેનૌષધેન ધૂપો નિરુક્તસ્તેનૌષધેનોપલેપઃ કાર્યઃ પત્રેષ્વિતિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_5.8-12:16 ॥
પુનઃ કિંભૂતાનિ હેમપત્રાણિ રસેન્દ્રો જરતિ અગ્નિતાપિતાનિ સન્તિ વહ્નિયોગાત્તપ્તાનિ કૃતાનિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_5.8-12:17 ॥
સ્વર્ણજારણમિદં ગદિતમ્ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_5.8-12:18 ॥
ઇતિ પઞ્ચભિઃ શ્લોકૈઃ કુલકમ્ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_5.8-12:19 ॥
સ્તર્ત્ ગ્ર્હ્ત્ 5.13
<સિલ્વેર્:: ગર્ભદ્રુતિ (ઇન્ મેર્ચુર્ય્)>
તેનૈવ તારપત્રં વિધિના સંસ્વેદ્ય યન્ત્રયોગેન ।
જાયેત કૃષ્ણવર્ણં તત્તારં દ્રવતિ ગર્ભે ચ

*ચોમ્મ્. મુગ્ધાવબોધિની:
અથ રૂપ્યજારણમાહ તેનેત્યાદિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_5.13:1 ॥
તેનૈવ વિધિના પૂર્વપિધાનેન તારપત્રં રૂપ્યદલં કૃષ્ણવર્ણં શ્યામલપ્રભં જાયતે ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_5.13:2 ॥
કેન સંસ્વેદ્ય યન્ત્રયોગેન સંસ્વેદઃ પ્રબલાગ્નિસ્ તસ્યેદં સમ્બન્ધિ યદ્યન્ત્રં યસ્ય યો યોગસ્તેન ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_5.13:3 ॥
તત્તારપત્રં પુનઃ ગર્ભે રસોદરે દ્રવતિ જલત્વમાપ્નોતિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_5.13:4 ॥
પુનસ્તસ્મિન્ યન્ત્રે દ્રવતિ ચશબ્દાત્ રસેન્દ્રસ્તત્પત્રં જરતિ તારકૃષ્ણીતિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_5.13:5 ॥
સ્તર્ત્ ગ્ર્હ્ત્ 5.14
<ગોલ્દ્, સિલ્વેર્:: ગર્ભદ્રુતિ (~)>
અથવા બલિના વઙ્ગં નાગાભિધાનેન યન્ત્રયોગેન ।
હેમાહ્વં તારં વા દ્રવતિ ચ ગર્ભે ન સન્દેહઃ

*ચોમ્મ્. મુગ્ધાવબોધિની:
અથ યોગાન્તરં આહ અથવેત્યાદિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_5.14:1 ॥
અથવેતિ સમુચ્ચયે એકાર્થનિષ્ઠત્વાત્ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_5.14:2 ॥
બલિના ગન્ધેન સહ વઙ્ગં યન્ત્રયોગેન કૃષ્ણં જાયેત ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_5.14:3 ॥
કેવલં વઙ્ગં પુનર્નાગાભિધાનેન સહ નાગવિધાનમપ્યેવં સ્યાદિતિ વ્યક્તિઃ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_5.14:4 ॥
નાગાભિધાનેનેતિ નાગનામ્ના આખ્યાહ્વે અભિધાનં ચ નામધેયં ચ નામ ચ ઇત્યમરઃ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_5.14:5 ॥
એવંવિધં વઙ્ગં વા નાગં વા હેમાહ્વં હેમપત્રં વા તારં તારપત્રં વા એતત્સર્વં બલિના કૃષ્ણં જાયેત મૃતં ચ સર્વં ગર્ભે રસાન્તરે દ્રવતિ નાત્ર સંદેહઃ અસંદિગ્ધમિદમુક્તમ્ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_5.14:6 ॥
ચશબ્દાજ્જરતિ નિઃશેષત્વમાપ્નોતિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_5.14:7 ॥
સ્તર્ત્ ગ્ર્હ્ત્ 5.15
<રસક:: ગર્ભદ્રુતિ (~)>
રસકં બલિના યુક્તં પૂર્વોક્તવિધાનયોગેન ।
પક્વં ચૂર્ણં યાવદ્ભવતિ ભૃશં દ્રવતિ ગર્ભે ચ

*ચોમ્મ્. મુગ્ધાવબોધિની:
પ્રયોગાન્તરમાહ રસકમિત્યાદિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_5.15:1 ॥
રસકં ખર્પરિકં બલિના ગન્ધેન સહ યુક્તં સત્ મિલિતં સત્ સમભાગેન ઇતિ શેષઃ કેન કૃત્વા પૂર્વોક્તવિધાનયોગેન પૂર્વોક્તં યદ્વિધાનં યન્ત્રાદિકં તસ્ય યોઽસૌ યોગસ્તેન કૃત્વા તાવદ્ભૃશમત્યર્થં પક્વં કાર્યં યાવદશરીરતાં યાતિ તચ્ચૂર્ણં ગર્ભે રસોદરે દ્રવતિ ગર્ભદ્રુતિર્ભવતિ ચશબ્દાજ્જરતિ ચ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_5.15:2 ॥
સ્તર્ત્ ગ્ર્હ્ત્ 5.16
<ગોલ્દ્:: ગર્ભદ્રુતિ>
વ્યૂઢોઽથ ગન્ધકાશ્મા શતગુણસંખ્યં તથોત્તમે હેમ્નિ ।
સૂતે ચ ભવતિ પિષ્ટિર્દ્રવતિ હિ ગર્ભે ન વિસ્મયઃ કાર્યઃ

*ચોમ્મ્. મુગ્ધાવબોધિની:
વિધ્યન્તરમાહ વ્યૂઢ ઇત્યાદિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_5.16:1 ॥
અથેત્યનન્તરમ્ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_5.16:2 ॥
ગન્ધકાશ્મા ગન્ધપાષાણઃ શતગુણસંખ્યં યથા સ્યાત્તથા ઉત્તમે હેમ્નિ પૂર્ણવર્ણે વ્યૂઢો નિર્વાહ્યઃ તદ્ગન્ધવ્યૂઢં હેમ સૂતે પારદે પિષ્ટિર્ભવતિ હિ નિશ્ચિતં ગર્ભે રસાન્તર્દ્રવતિ ગર્ભદ્રુતિર્ ભવતીત્યત્રવિસ્મયો ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_5.16:3 ॥
સ્તર્ત્ ગ્ર્હ્ત્ 5.17
<ગોલ્દ્:: બીજ fઓર્ ગર્ભદ્રુતિ>
અથવા શતનિર્વ્યૂઢં રસકવરં શુદ્ધહેમ્નિ વરબીજમ્ ।
બીજં જરતિ રસેન્દ્રે દ્રવતિ ચ ગર્ભે ન સન્દેહઃ

*ચોમ્મ્. મુગ્ધાવબોધિની:
વિધ્યન્તરમાહ અથવેત્યાદિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_5.17:1 ॥
અથવેતિ સમુચ્ચયે રસકવરં શ્રેષ્ઠં ખર્પરિકં શુદ્ધહેમ્નિ પૂર્ણવર્ણે શતનિર્વ્યૂઢં કુર્યાત્ શતગુણનિર્વાહઃ કાર્યઃ એકગુણસ્વર્ણે શતગુણનિર્વાહ ઇતિ યુક્તં એવં કૃતે સતિ વરબીજં શ્રેષ્ઠબીજં ભવતિ તદ્બીજં ગર્ભે રસોદરે દ્રવતિ ગર્ભે દ્રુતિર્ભવતિ રસેન્દ્રે પારદે શીઘ્રં અવિલમ્બિતં જરતિ ચ નિઃશેષતામ્ આપ્નોતિ વિધાનેન ઇતિ શેષઃ અત્ર દ્રવણે જરણે ચ ન સન્દેહઃ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_5.17:2 ॥
સ્તર્ત્ ગ્ર્હ્ત્ 5.18
<ગોલ્દ્:: બીજ fઓર્ ગર્ભદ્રુતિ>
અથવા તાલકસત્વં શિલયા વા તચ્ચ હેમ્નિ નિર્વ્યૂઢમ્ ।
શતગુણમથ મૂષાયાં જરતિ રસેન્દ્રો દ્રવતિ ગર્ભે ચ

*ચોમ્મ્. મુગ્ધાવબોધિની:
પૂર્વાર્થે વિધ્યન્તરમાહ અથવેત્યાદિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_5.18:1 ॥
તાલકસત્વં હરિતાલસારં શતગુણં શતગુણિતં હેમ્નિ કનકે નિર્વ્યૂઢં અન્ધમૂષાયાં વા પ્રકાશમૂષાયાં વહ્નિયોગેન ઇતિ શેષઃ તાલકસત્વસ્ય હેમ્નિ નિર્વાહઃ કાર્ય ઇતિ વ્યક્તિઃ તચ્ચ તત્ સત્ત્વં કેવલં વા શિલયા મનઃશિલયા સાર્ધં નિર્વ્યૂઢં કાર્યં તદ્ધેમ ગર્ભે રસોદરે દ્રવતિ અથ રસેન્દ્રો રસરાજઃ દ્રુતં જરતિ વિધાનેનેતિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_5.18:2 ॥
સ્તર્ત્ ગ્ર્હ્ત્ 5.19-21
<લેઅદ્, તિન્:: ચોમ્બિનેદ્ મારણ>
રસદરદાભ્રકતાપ્યવિમલામૃતશુલ્બલોહપર્પટિકા ।
સ્નુહ્યર્કદુગ્ધપિષ્ટં કંકુષ્ઠશિલાયુતં નાગમ્

અભ્રકતાલકશઙ્ખરસસહિતં તત્પુનઃ પુનઃ પુટિતમ્ ।
ચિઞ્ચાક્ષારવિમિશ્રં વઙ્ગં નિર્જીવતાં યાતિ

વિધિનાનેન ચ પુટિતં મ્રિયતે નાગં નિરુત્થતાં ચ ગતમ્ ।
વઙ્ગં ચ સર્વકર્મસુ નિયુજ્યતે તદપિ ગતજીવમ્

*ચોમ્મ્. મુગ્ધાવબોધિની:
અથ વિધ્યન્તરમાહ રસેત્યાદિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_5.19-21:1 ॥
રસદરદાભ્રકતાપ્યમિતિ રસઃ પારદઃ દરદો હિઙ્ગુલઃ અભ્રકં પ્રતીતં તાપ્યં સ્વર્ણમાક્ષિકં વિમલા રુક્મમાક્ષિકં મૃતં યચ્છુલ્બં તામ્રં લોહો મુણ્ડાદિશ્ચ એતેષાં રસાદીનાં રસપર્પટીવત્ પર્પટિકા કાર્યા ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_5.19-21:2 ॥
તયા યુતં નાગં પુનઃ કઙ્કુષ્ઠશિલાયુતં કઙ્કુષ્ઠં હરિતપીતવર્ણો વિષહરપાષાણજાતિઃ શિલા મનોહ્વા તાભ્યાં યુતં મિશ્રિતં યન્નાગં સીસકઃ સ્નુહ્યર્કદુગ્ધપિષ્ટં કાર્યં સ્નુહી સેહુણ્ડઃ અર્કઃ પ્રસિદ્ધો વિટપી તયોર્દુગ્ધેન પિષ્ટં પાંશુભૂતં મૃતં યન્નાગં કુક્કુટપુટવિધાનેનેતિ શેષઃ એતદપિ બીજં સિદ્ધં ગર્ભે દ્રવતિ ચ પૂર્વસંબન્ધાત્ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_5.19-21:3 ॥
અથ વઙ્ગબીજવિધાનમાહ અભ્રકેત્યાદિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_5.19-21:4 ॥
ચિઞ્ચાક્ષારવિમિશ્રં યદ્વઙ્ગં અમ્લિકાક્ષારયુક્તં વઙ્ગં અભ્રકતાલકશઙ્ખરસસહિતં અભ્રકં પ્રતીતં તાલકં હરિતાલં શઙ્ખં કમ્બુગ્રીવં રસઃ પારદઃ એતૈશ્ચતુર્ભિઃ સહિતં યથા સ્યાત્તથા પુનઃ પુનઃ વારં વારં નિરુત્થં યાવત્ તાવત્પુટિતં કુર્યાત્ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_5.19-21:5 ॥
એતદૌષધસ્યાંશભાગેન સહ પુટનાદ્વઙ્ગં નિર્જીવતાં યાતિ પઞ્ચત્વમાપ્નોતિ એતદપિ બીજં સિદ્ધં ગર્ભદ્રાવણે જારણાર્થે ચ પૂર્વસંબન્ધાત્ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_5.19-21:6 ॥
નાગવઙ્ગયોર્ એતદ્ ઔષધં કારણમિત્યાહ વિધિનેત્યાદિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_5.19-21:7 ॥
અનેન વિધિના ઉક્તવિધાનેન નાગં સીસકં પુટિતં સત્ મ્રિયતે મૃતં ભવતીતિ વામુના વિધાનેનૈવ નિરુત્થતાં ગતં અશરીરતાં પ્રાપ્તં વઙ્ગં સર્વકર્મસુ ચારણજારણભક્ષણાદિકાર્યેષુ નિયુજ્યતે રસજ્ઞૈરિતિ શેષઃ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_5.19-21:8 ॥
નાગવઙ્ગમારણમ્ એકવિધમ્ એવોક્તમ્ અતસ્ તદ્ભક્ષણાદિષુ પરસ્પરં ગુણાધિકયોગ્યં નતુ જારણાદિષુ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_5.19-21:9 ॥
સ્તર્ત્ ગ્ર્હ્ત્ 5.22
<ગોલ્દ્:: બીજ fઓર્ ગર્ભદ્રુતિ>
મૃતનાગં મૃતવઙ્ગં મૃતવરશુલ્વં મૃતં તથા તીક્ષ્ણમ્ ।
એકૈકં હેમવરે શતનિર્વ્યૂઢં દ્રવતિ ગર્ભે ચ

*ચોમ્મ્. મુગ્ધાવબોધિની:
નાગવઙ્ગશુલ્વતીક્ષ્ણાનાં જારણવિધાનમાહ મૃતનાગમિત્યાદિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_5.22:1 ॥
મૃતનાગમિતિ મૃતં નિર્જીવતાં ગતં યન્નાગં સીસકં તથાનેન વિધાનેન મૃતં વઙ્ગં તથા મૃતં નિરુત્થતાં ગતં વરશુલ્બં તામ્રં તથા ચ મૃતં તીક્ષ્ણમ્ અરિવર્ગેણેતિ શેષઃ એષાં મધ્યે એકૈકં નાગં વા વઙ્ગં વા શુલ્બં વા તીક્ષ્ણં વા પૃથક્ત્વેન હેમવરે પૂર્ણવર્ણે સ્વર્ણે શતનિર્વ્યૂઢં હેમ્નઃ શતગુણનિર્વાહિતં કુર્યાત્ તત્સિદ્ધં ગર્ભે રસોદરે દ્રવતિ ચશબ્દાજ્જરતિ ચ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_5.22:2 ॥
સ્તર્ત્ ગ્ર્હ્ત્ 5.23
<ગોલ્દ્:: મહાબીજ>
સમગર્ભે દ્રુતિકરણં હેમ્નો વક્ષ્યામ્યહં પરં યોગમ્ ।
ભ્રામકસસ્યકચૂર્ણં શતનિર્વ્યૂઢં મહાબીજમ્

*ચોમ્મ્. મુગ્ધાવબોધિની:
મહાબીજપ્રભાવં દર્શયન્નાહ સમગર્ભ ઇત્યાદિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_5.23:1 ॥
ઇહાસ્મિઞ્શાસ્ત્રે વિધિના શાસ્ત્રોક્તરીત્યા યાનિ બીજાન્યુક્તાનિ તાનિ કર્તવ્યાનિ સામાન્યેનેતિ ભાવઃ પરં ગર્ભદ્રુત્યર્થં અયં વાર્ત્તિકેન્દ્રો યોગઃ વાર્ત્તાસુ કુશલા વાર્તિકાઃ શાસ્ત્રોપદેશરહિતા ઇત્યર્થઃ અત્ર ભાવાદ્યર્થે ઇક્પ્રત્યયઃ તેષુ વાર્તિકેષુ ઇન્દ્રઃ પ્રવરો યોગઃ તથાનેનૈવ પ્રકારેણ એકમતશ્ચાયં શાસ્ત્રોપદેશિકાનાં શાસ્ત્રોપદેશરહિતાનાં ચ અભિમત ઇત્યર્થઃ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_5.23:2 ॥
સ્તર્ત્ ગ્ર્હ્ત્ 5.24-26
<ગર્ભદ્રુતિ>
અથવા ગન્ધકધૂમં તાલકધૂમં શિલાહ્વરસકસ્ય ।
દત્ત્વાધોમુખમૂષાં દીર્ઘતમાં ખર્પરસ્યાર્ધે

ઊર્ધ્વં લગ્ના પિષ્ટી સુદૃઢા ચ યથા તથા ચ કર્તવ્યા ।
દત્ત્વા ખર્પરપૃષ્ઠે દૈત્યેન્દ્રં દાહયેત્તદનુ

સ્તોકં સ્તોકં દત્ત્વા કર્ષાગ્નૌ ધ્માપયેન્મૃદા લિપ્તામ્ ।
ગર્ભે દ્રવતિ હિ બીજં મ્રિયતે તથાધિકે દાહે

*ચોમ્મ્. મુગ્ધાવબોધિની:
રસોદરે બીજદ્રાવણવિધાનમાહ અથવેત્યાદિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_5.24-26:1 ॥
અથવેતિ સમુચ્ચયે ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_5.24-26:2 ॥
ઊર્ધ્વં દીર્ઘતમમૂષાયન્ત્રસ્ય તલભાગે પિષ્ટી રસેન્દ્રબીજયોર્ નિર્મિતા પિષ્ટિકા ચ પુનઃ સુદૃઢા યથા સ્યાત્તથા લગ્ના કર્તવ્યા ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_5.24-26:3 ॥
કિં કૃત્વા ખર્પરસ્યાર્ધે મૃન્મયપાત્રસ્ય ખણ્ડાર્ધે ખણ્ડૈકદેશ ઇત્યર્થઃ દીર્ઘતમાં અધોભાગમુખીં અધોભાગે મુખં યસ્યાઃ સા તથોક્તા તાં દત્ત્વા ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_5.24-26:4 ॥
પુનઃ કિં કૃત્વા ગન્ધકધૂમં દત્ત્વા વા સ્તોકં સ્તોકં અલ્પમલ્પં તાલકધૂમં દત્ત્વા વા શિલાહ્વરસકસ્ય શિલાહ્વા મનઃશિલા રસકઃ ખર્પરઃ ચકવદ્ ભાવસમાસઃ તસ્ય ધૂમં દત્ત્વા ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_5.24-26:5 ॥
પુનસ્તત્ખર્પરં અધોમુખમુખાં ચ મૃદા લિપ્તાં મૃદ્વેષ્ટિતાં કરીષાગ્નૌ ધ્માપયેત્ કરીષવહ્નાવિત્યર્થઃ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_5.24-26:6 ॥
એવં અધોમુખાં ખર્પરં ચ દત્ત્વા દૈત્યેન્દ્રં બલિનામાનં પ્રસ્તાવાદ્ગન્ધકં તદનુ તત્કરણપશ્ચાદ્ દાહયેત્ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_5.24-26:7 ॥
એવં કૃતે સતિ રસેન્દ્રમિલિતં યદ્બીજં તદ્ગર્ભે રસેન્દ્રાન્તર્દ્રવતિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_5.24-26:8 ॥
પુનર્બીજસહિતો રસેન્દ્રો ઽધિકે દાહે સતિ મ્રિયત ઇત્યર્થઃ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_5.24-26:9 ॥
શ્લોકત્રયસંબન્ધાદ્વિશેષકમ્ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_5.24-26:10 ॥
સ્તર્ત્ ગ્ર્હ્ત્ 5.27
<વિડ:: પ્રોદુચ્તિઓન્>
ગન્ધકતાલકશૈલાઃ સૌવીરકરસકગૈરિકં દરદમ્ ।
ક્ષારામ્લલવણાનિ વિડો માક્ષિકવૈક્રાન્તવિમલસમભાગૈઃ

*ચોમ્મ્. મુગ્ધાવબોધિની:
અથ સુવર્ણજારણાર્થં બિડમાહ ગન્ધકેત્યાદિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_5.27:1 ॥
ગન્ધકતાલકશૈલા ઇતિ ગન્ધકં પ્રતીતં તાલકં હરિતાલં શૈલઃ શિલાજતુઃ દ્વંદ્વઃ સમાસઃ તેન તથોક્તાઃ સમભાગાઃ કાર્યાઃ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_5.27:2 ॥
પુનઃ સૌવીરકં શુક્લાઞ્જનં રસકં ખર્પરિકં ગૈરિકં ધાતુગૈરિકં દરદં હિઙ્ગુલં અત્રૈકવદ્ભાવસમાસઃ તત્તથોક્તં સમભાગં કાર્યમ્ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_5.27:3 ॥
પુનઃ ક્ષારામ્લલવણાનિ ક્ષારા યવક્ષારાદયઃ અમ્લં જમ્બીરાદિ લવણાનિ સૈન્ધવાદીનિ એતાન્યપિ સમભાગાનિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_5.27:4 ॥
કૈઃ સહ માક્ષિકવૈક્રાન્તવિમલસમભાગૈઃ સહ માક્ષિકં સ્વર્ણમાક્ષિકં વૈક્રાન્તં વજ્રભૂમિજં રજઃ વિમલં રુક્મમાક્ષિકં એતાનિ સમભાગાનિ તૈર્બિડ ઉચ્યતે સર્વૈઃ સમભાગૈઃ સુમર્દિતૈર્ બિડઃ કાર્ય ઇત્યર્થઃ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_5.27:5 ॥
સ્તર્ત્ ગ્ર્હ્ત્ 5.28
<વિડ:: fઓર્ ગર્ભદ્રુતિ>
કૃત્વા સુવર્ણપિષ્ટીં મૃદિતાં ચ સુવેષ્ટિતામનેનૈવ ।
ત્રિપુટૈસ્તપ્તે ખલ્વે મૃદિતા ગર્ભે તથા દ્રવતિ

*ચોમ્મ્. મુગ્ધાવબોધિની:
બિડયોગાદ્યથા બીજં ગર્ભે દ્રવતિ તથાહ કૃત્વેત્યાદિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_5.28:1 ॥
પૂર્વોક્તા યા પિષ્ટી તામનેનૈવોક્તબિડયોગેન તપ્તે ખલ્વે તપ્તસંબન્ધાલ્લોહમયે ત્રિપુટૈઃ કરીષાગ્ન્યાત્મકૈર્ મૃદિતા ઘર્ષિતા સતિ અનેનૈવ ચ વેષ્ટિતા કાર્યા ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_5.28:2 ॥
કિં કૃત્વા સુવર્ણપિષ્ટીં કનકપિષ્ટીં વા અન્યસ્યાપિ ધાતોઃ સુવર્ણપિષ્ટીં શોભનવર્ણાં પિષ્ટીં કૃત્વા ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_5.28:3 ॥
ખલ્વે મૃદિતા સતી તથા તેનૈવ પ્રકારેણ નત્વન્યપ્રકારેણ ગર્ભે રસોદરે દ્રવતિ સલિલરૂપા તિષ્ઠતિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_5.28:4 ॥
સ્તર્ત્ ગ્ર્હ્ત્ 5.29
<વિડ:: fઓર્ ગર્ભદ્રુતિ>
રક્તે શતનિર્વ્યૂઢં નેત્રહિતં ભસ્મ વૈક્રાન્તકં ચાથ ।
વિમલં શતનિર્વ્યૂઢં ગ્રસતિ સમં દ્રવતિ ગર્ભે ચ

*ચોમ્મ્. મુગ્ધાવબોધિની:
અથ વૈક્રાન્તગર્ભદ્રુતિમાહ રક્ત ઇત્યાદિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_5.29:1 ॥
વૈક્રાન્તભસ્મ વજ્રભૂમિજં રજસ્ તદુદ્ભવં ભસ્મ રક્તે રક્તગણે શતનિર્વ્યૂઢં શતવારં નિર્વાહિતં કુર્યાત્ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_5.29:2 ॥
કિંવિશિષ્ટં નેત્રહિતં નેત્રહિતશબ્દેન મણિત્વં દર્શિતં મણયો નેત્રહિતા ઇતિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_5.29:3 ॥
વિમલં રૂપ્યમાક્ષિકં શ્વેતવર્ણં યન્માક્ષિકં રક્તગણે શતનિર્વ્યૂઢં કુર્યાત્ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_5.29:4 ॥
તદુભયં વૈક્રાન્તં વિમલં ચ રક્તશતનિર્વ્યૂઢં સત્ રસો ગ્રાસવિધાનં વિહાય સમં ગ્રસતિ કવલયતિ સ્તદ્ગ્રસિતં ગર્ભે રસાન્તર્દ્રવતિ જરતિ ચ ઇતિ ચશબ્દાર્થઃ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_5.29:5 ॥
સ્તર્ત્ ગ્ર્હ્ત્ 5.30
<વિડ:: fઓર્ ગર્ભદ્રુતિ:: ઇમ્મેર્ મિત્ શતનિર્વાહણ>
યે કેચિદ્વિડયોગાઃ ક્ષારામ્લલવણાનિ દીપ્તવર્ગાશ્ચ ।
સર્વે શતનિર્વ્યૂઢા ગર્ભદ્રુતિકારકાઃ કથિતાઃ

*ચોમ્મ્. મુગ્ધાવબોધિની:
રક્તગણાધિક્યં દર્શયન્નાહ ય ઇત્યાદિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_5.30:1 ॥
યે કેચિદ્વિડયોગા અત્ર ગ્રન્થાન્તરેષ્વપિ ચ કથિતાઃ તથા ક્ષારામ્લલવણાનિ કથિતાનિ ક્ષારા યવક્ષારાદયઃ અથ ચ વૃક્ષૌષધિસમુદ્ભવાઃ અમ્લા જમ્બીરાદયઃ અમ્લવૃક્ષશાકસમુદ્ભવાશ્ચ યાન્યેતાનિ કથિતાનિ ચ પુનર્યે દીપ્તવર્ગાઃ કથિતા દીપ્તિકરા યોગા અભિહિતાઃ તે સર્વે બિડક્ષારામ્લલવણદીપ્તવર્ગાઃ શતનિર્વ્યૂઢા ગર્ભદ્રુતિકારકાઃ ગર્ભે રસોદરે દ્રુતં દ્રવરૂપં કુર્વન્તિ ધાતુમણિરત્નાદીનીતિ શેષઃ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_5.30:2 ॥
સ્તર્ત્ ગ્ર્હ્ત્ 5.31-32
<મેન્ગે નિર્વાહણ => ગ્રાસ, દેર્ અસ્સિમિલિએર્ત્ wઇર્દ્>
શતનિર્વ્યૂઢે ચ સમં પાદોનં પઞ્ચસપ્તતિવ્યૂઢે ।
પઞ્ચાશતિ તદર્ધં પાદઃ સ્યાત્પઞ્ચવિંશતિકે

અષ્ટાંશં તુ તદર્ધે ષોડશાંશં તદર્ધનિર્વ્યૂઢે ।
તસ્યાર્ધે દ્વાત્રિંશચ્ચતુઃષષ્ટ્યંશં તદર્ધનિર્વ્યૂઢે

*ચોમ્મ્. મુગ્ધાવબોધિની:
શતનિર્વાહિતાદૌ સમાદિવિધાનમાહ શતેત્યાદિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_5.31-32:1 ॥
શતનિર્વ્યૂઢ ઇતિ શતવારં નિર્વાહિતે રક્તગણે ઇતિ શેષઃ સમં તુલ્યં ગ્રસતિ રસ ઇતિ શેષઃ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_5.31-32:2 ॥
પુનઃ પઞ્ચસપ્તતિવ્યૂઢે સતિ પાદોનં ચતુર્થાંશવર્જિતં સમગ્રં ગ્રસતીતિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_5.31-32:3 ॥
પુનઃ પઞ્ચાશન્નિર્વ્યૂઢે સતિ તદર્ધં સમસ્યાર્ધમિતિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_5.31-32:4 ॥
પુનઃ પઞ્ચવિંશતિકે સતિ પાદશ્ચતુર્થાંશમ્ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_5.31-32:5 ॥
ન્યૂનાધિકે નિર્વ્યૂઢે સતિ ન્યૂનાધિકાંશો જ્ઞેય ઇતિ વિશેષાર્થઃ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_5.31-32:6 ॥
અલ્પનિર્વ્યૂઢક્રમમાહ અષ્ટાંશમિત્યાદિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_5.31-32:7 ॥
તુ પુનસ્તદર્ધે સાર્ધદ્વાદશકે નિર્વ્યૂઢે સતિ અષ્ટાંશં તદર્ધે ષડ્વારનિર્વ્યૂઢે સતિ ષોડશાંશમિતિ પુનસ્તસ્યાર્ધે ત્રિવારનિર્વ્યૂઢે સતિ દ્વાત્રિંશદંશં તદર્ધનિર્વ્યૂઢે એકદ્વિવારનિર્વ્યૂઢે સતિ ચતુઃષષ્ટ્યંશં રસો ગ્રસતીત્યર્થઃ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_5.31-32:8 ॥
સ્તર્ત્ ગ્ર્હ્ત્ 5.33
<ગર્ભદ્રુતિ>
ઇતિ ગદિતાં ગર્ભદ્રુતિમભિષવયોગેન ચામ્લવર્ગેણ ।
સ્વેદનવિધિના જ્ઞાત્વા મૃદિતાં તપ્તે તુ ખલ્વતલે

*ચોમ્મ્. મુગ્ધાવબોધિની:
ગર્ભદ્રુતૌ સત્યાં કર્તવ્યમાહ ઇતીત્યાદિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_5.33:1 ॥
ઇત્યુક્તવિધાનેન ગદિતાં કથિતાં ગર્ભદ્રુતિં જ્ઞાત્વા તપ્તે ખલ્વતલે લોહમયે કરીષાગ્નિના ઉષ્ણતાં નીતે મૃદિતાં કુર્યાત્ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_5.33:2 ॥
કેન અભિષવયોગેન અભિષવઃ સંમર્દનં તસ્ય યોગેન ન કેવલમનેન અમ્લવર્ગેણ ચ જમ્બીરાદિના ન કેવલમનેનાપિ સ્વેદનવિધિના ચ સ્વેદનવિધિઃ સ્વેદનસંસ્કારોક્તત્વાન્નાત્રાભિહિતઃ જારણહેતોરિતિ શેષઃ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_5.33:3 ॥
સ્તર્ત્ ગ્ર્હ્ત્ 5.34
<દુર્છ્fંહ્રુન્ગ્ વોન્ સંસ્કાર ગેમી“ દેન્ વેર્wએન્દેતેન્ બીજસ્ ઉસ્w.>
જ્ઞાત્વા બીજબલાબલમર્દનયોગં કૃતં ચ રસરાજે ।
સ્વેદવિધાનં ચ પુટં યન્ત્રં વા વિહિતરસકર્મ

*ચોમ્મ્. મુગ્ધાવબોધિની:
મર્દનસ્વેદનયોઃ પૂર્વોપકરણં દર્શયન્નાહ જ્ઞાત્વેત્યાદિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_5.34:1 ॥
બીજબલાબલમર્દનયોગં કૃતં જ્ઞાત્વા બીજાનાં ધાતૂપધાતુયોગજનિતાનાં બલાબલે ન્યૂનાધિકે યોઽસૌ મર્દનયોગસ્તમેવ કૃતં જ્ઞાત્વા વિદિત્વા રસરાજે સ્વેદવિધાનં કુર્યાત્ વા પુટં વહ્નિયોગં કુર્યાત્ વા યન્ત્રં વિહિતરસકર્મ કુર્યાત્ વિહિતં કૃતં રસસ્ય કર્મ સંસ્કારરૂપં યત્ર તથોક્તં ગર્ભયન્ત્રાદિકમિત્યર્થઃ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_5.34:2 ॥
સ્તર્ત્ ગ્ર્હ્ત્ 5.35
સૂતવરં લક્ષયતે બીજં નોપેક્ષતાં યથા યાતિ ।
તદ્વત્કાર્યં વિધિના સુકર્મ ગુરુપાદનિર્દિષ્ટમ્

*ચોમ્મ્. મુગ્ધાવબોધિની:
સૂતકર્મણો દુર્બોધત્વાદ્ગુરુપાદં સ્તુવન્નાહ સૂતેત્યાદિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_5.35:1 ॥
યથા યેન પ્રકારેણ સૂતવરં પારદઃ લક્ષયતે જ્ઞાયતે કર્મકૃતેતિ શેષઃ પુનર્યથા બીજં ઉપેક્ષતાં ન યાતિ સમ્યક્ મિલતિ તદ્વત્તેનૈવ પ્રકારેણ ગુરુપાદનિર્દિષ્ટં કર્મ આચાર્યવર્યદર્શિતં પૂજ્યં સંસ્કારરૂપં વિધિના આચાર્યોક્તવિધાનેન કુર્યાત્ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_5.35:2 ॥
ગુરુપાદલક્ષણમ્ ।
સર્વશાસ્ત્રવિશેષજ્ઞઃ કુશલો રસકર્મણિ ।
એવંલક્ષણસંયુક્તો રસવિદ્યાગુરુર્ભવેત્ ।
ઇતિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_5.35:3 ॥
ઇતિ ગર્ભદ્રુતિજારણપ્રકરણમ્ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_5.35:4 ॥
સ્તર્ત્ ગ્ર્હ્ત્ 5.36
<બાહ્યદ્રુતિ>
બાહ્યદ્રુતિરતિ વિમલા સ્ફુરતિ હિ કેષાંચિદેવ સિદ્ધાનામ્ ।
તેભ્યઃ સમ્યક્ જ્ઞાત્વા કલનાઃ કાર્યાસ્તથા દ્રુતયઃ

*ચોમ્મ્. મુગ્ધાવબોધિની:
બાહ્યદ્રુતિં પ્રશંસન્નાહ બાહ્યદ્રુતિર્ ઇત્યાદિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_5.36:1 ॥
દ્રુતિર્દ્વિધોક્તા ગર્ભદ્રુતિર્બાહ્યદ્રુતિશ્ચેતિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_5.36:2 ॥
ગર્ભદ્રુતિઃ પૂર્વમુક્તા બાહ્યદ્રુતિર્ અધુનાભિધીયતે ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_5.36:3 ॥
કિંવિશિષ્ટા અતિવિમલા નિર્મલતરા ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_5.36:4 ॥
એષા ચ પુનઃ કેષાંચિદેવ સિદ્ધાનાં સ્ફુરતિ સિદ્ધા રસવિદ્યાપારગા નિત્યનાથાદયઃ તેષાં તે જાનન્તીતિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_5.36:5 ॥
દુષ્પ્રાપ્યત્વાત્ બાહ્યદ્રુતિરિહ વિરલા ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_5.36:6 ॥
તેભ્યઃ સમ્યક્ જ્ઞાત્વા તથા તેનૈવ સિદ્ધોદેશવિધાનેન દ્રુતયો બાહ્યદ્રુતયઃ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_5.36:7 ॥
સ્તર્ત્ ગ્ર્હ્ત્ 5.37-38
<જારણ ઓf લેઅદ્>
વરનાગં રસરાજં બીજવરં સારિતં તથા ત્રિતયમ્ ।
ગન્ધકશિલાલસહિતં નિર્નાગં દીપવર્તિતો ભવતિ

બદ્ધ્વા સુદૃઢે વસ્ત્રે પોટલિકાયાં શિખીકૃતો દીપઃ ।
તૈલે મગ્નં કૃત્વા નિર્નાગં જાયતે ક્ષિપ્રમ્

*ચોમ્મ્. મુગ્ધાવબોધિની:
અથ નાગજારણમાહ વરનાગમિત્યાદિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_5.37-38:1 ॥
વરનાગં શ્રેષ્ઠજાતિ સીસકં જારણયોગ્યં રસરાજં ઉક્તસંસ્કારૈઃ સંસ્કૃતં પારદં બીજવરં હેમબીજં એતત્ત્રયં સારિતં મિલિતં કાર્યં પુનર્ગન્ધકશિલાલસહિતં ગન્ધકં પ્રતીતં શિલા મનઃશિલા આલં હરિતાલં દ્વન્દ્વસ્તાનિ તૈઃ સહિતં ચ કાર્યં એતત્ સર્વષટ્કં દીપવર્તિતઃ પ્રજ્વાલિતદીપવર્તિયોગાત્ નિર્નાગં નાગવર્જિતં ભવતિ નાગં જરતીત્યર્થઃ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_5.37-38:2 ॥
યથા નિર્ણાગં સ્યાત્તથા વિધાનમ્ આહ બદ્ધ્વેત્યાદિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_5.37-38:3 ॥
તત્પૂર્વોક્તં ષટ્કં સુદૃઢે વસ્ત્રે નૂતને વસ્ત્રે અત્રોપશ્લેષિકે ઽધિકરણે સપ્તમી પોટલિકાયાં બદ્ધ્વા પુનસ્તૈલે તિલોદ્ભવે તત્ષટ્કં મગ્નં નિમજ્જિતં કૃત્વા તદધઃ શિખીકૃતો દીપોઽવધાર્યઃ ન શિખી શિખાયુક્તઃ કૃતઃ શિખીકૃતઃ શિખાવાનિત્યર્થઃ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_5.37-38:4 ॥
અનેન વિધિના ક્ષિપ્રં શીઘ્રં નિર્નાગં સ્યાદિતિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_5.37-38:5 ॥
સ્તર્ત્ ગ્ર્હ્ત્ 5.39-40
<જારણ ઓf લેઅદ્>
કૃત્વાત્ર દીર્ઘમૂષાં સુદૃઢાં ધ્માતં તુ ભસ્મગર્તાયામ્ ।
ક્ષિપ્ત્વા શિલાલચૂર્ણં પશ્ચાત્સૂતં તતઃ શિલાચૂર્ણં

સંસ્થાપ્ય ભસ્મનાતો ધ્માતં સ્યાત્સ્વાંગશીતલં યાવત્ ।
આકૃષ્ય તત્ર સૂતં જ્ઞાત્વા નાગં સુભક્ષિતં સકલમ્

*ચોમ્મ્. મુગ્ધાવબોધિની:
નિર્નાગકરણે વિધાનમાહ કૃત્વેત્યાદિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_5.39-40:1 ॥
તુ પુનઃ દીર્ઘાં ગોસ્તનાકારાં સુદૃઢાં નિર્વ્રણવજ્રોપમાં મૂષાં કૃત્વા તાં મૂષાં પ્રતિ શિલાલચૂર્ણં ક્ષિપ્ત્વા શિલા મનોહ્વા આલં હરિતાલં એતયોશ્ચૂર્ણં પશ્ચાત્સૂતં પૂર્વોક્તં પારદં ક્ષિપ્ત્વા તતોઽનન્તરં શિલાચૂર્ણં ક્ષિપ્ત્વા તામેવ રસસંયુક્તાં મૂષાં ભસ્મગર્તાયાં ભસ્મના યુક્તા યા ગર્તા તસ્યાં ધ્માતં કુર્યાત્ પુનસ્તાવદ્ભસ્મના આચ્છાદ્ય યાવત્સ્વાઙ્ગશીતલં સ્વયમેવ શીતલં સ્યાત્ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_5.39-40:2 ॥
તત્ર તસ્યાં મૂષાયાં સકલં સમસ્તં નાગં સુભક્ષિતં જીર્ણતાં ગતં જ્ઞાત્વા સૂતં આકૃષ્ય ઉદ્ધાર્ય નિર્નાગકરણવિધાનમ્ એતત્ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_5.39-40:3 ॥
સ્તર્ત્ ગ્ર્હ્ત્ 5.41
<બીજ ઓf નાગજીર્ણપારદ>
જ્ઞાત્વા નાગં ત્રુટિતં પુનરપિ દદ્યાદ્યથા ભવેત્ત્રિગુણમ્ ।
પશ્ચાચ્છુદ્ધં કૃત્વા બીજવરં યોજયેત્તદનુ

*ચોમ્મ્. મુગ્ધાવબોધિની:
નિર્નાગાનન્તરં યત્કર્તવ્યં તદાહ જ્ઞાત્વેત્યાદિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_5.41:1 ॥
નાગં સીસકં ત્રુટિતં બુદ્ધ્વા પુનરપિ નાગં દહ્યાત્ પૂર્વોક્તવિધાનેન પારદે ઇતિ શેષઃ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_5.41:2 ॥
યથા નાગં ત્રિગુણિતં ભવેત્તથૈવ કુર્યાત્ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_5.41:3 ॥
પશ્ચાત્સૂતં શુદ્ધં કૃત્વા પારદં નિર્નાગં વિધાય તદનુ નાગજારણાનન્તરં બીજવરં પૂર્વોક્તં યોજયેત્ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_5.41:4 ॥
સ્તર્ત્ ગ્ર્હ્ત્ 5.42
<મેર્ચુર્ય્:: જારણ ઓf તિન્>
અથવા તારં વઙ્ગં સૂતં સંસાર્ય વઙ્ગપરિહીનમ્ ।
તાલકયોગેન તથા નિર્વઙ્ગં યન્ત્રયોગેન

*ચોમ્મ્. મુગ્ધાવબોધિની:
અથ તારયોગમ્ આહ અથવેત્યાદિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_5.42:1 ॥
અથવેતિ વિધાનાન્તરમ્ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_5.42:2 ॥
તારં વઙ્ગં સૂતમ્ ઇતિ તારં રૂપ્યં વઙ્ગં ખુરકં સૂતં સંસ્કૃતપારદં એતત્ત્રિતયં સંસાર્ય મેલનં વિધાય વઙ્ગપરિહીનં કુર્યાત્ તથા તેનૈવ વિધાનેન તાલસ્ય યોઽસૌ યોગસ્તેન યન્ત્રયોગેન ચ દીર્ઘમૂષાયોગેન ચ નિર્વઙ્ગં વઙ્ગવિવર્જિતં કુર્યાત્ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_5.42:3 ॥
સ્તર્ત્ ગ્ર્હ્ત્ 5.43
<મેર્ચુર્ય્:: જારણ ઓf તિન્>
અથવા વસ્ત્રનિબદ્ધં ગિરિજતુસહિતં સુવેષ્ટિતં માષૈઃ ।
પક્વં તૈલે વટકં નિર્વઙ્ગં જાયતે નૂનમ્

*ચોમ્મ્. મુગ્ધાવબોધિની:
વિધ્યન્તરમાહ અથવેત્યાદિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_5.43:1 ॥
અથવા તારં વઙ્ગં વટકાકારં તૈલે તિલોદ્ભવે પક્વં કુર્યાત્ નૂનં નિશ્ચિતં તદ્વટકં તથા પક્વં કુર્યાદ્યથા નિર્વઙ્ગં જાયતે વહ્નિયોગેન ઇતિ શેષઃ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_5.43:2 ॥
સ્તર્ત્ ગ્ર્હ્ત્ 5.44-46
<બીજ:: fઓર્ ગર્ભદ્રુતિ>
પિષ્ટીસ્તમ્ભં કૃત્વા બીજવરેણૈવ સારિતં તદનુ ।
<બીજ:: fઓર્ ગર્ભદ્રુતિ>
અથવા બદ્ધરસેન તુ સહિતં બીજં સુરઞ્જિતં કૃત્વા

ગન્ધકનિહિતં સૂતં નિહિતાનિહિતં ચ શૃઙ્ખલાયાં તત્ ।
યોજિતનિર્વ્યૂઢરસે ગર્ભદ્રુતિકારકં નૂનમ્

સૂતકભસ્મવરેણ તુ બીજં કૃત્વા રસેન્દ્રકે ગર્ભે ।
મૃદિતા પિષ્ટી વિધિના હ્યભિષવયોગાદ્દ્રવતિ ગર્ભે ચ

*ચોમ્મ્. મુગ્ધાવબોધિની:
વિધાનાન્તરમાહ પિષ્ટીત્યાદિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_5.44-46:1 ॥
બીજવરેણૈવ પૂર્વકનકબીજેનૈવ સારિતં મિલિતં સત્ પિષ્ટીસ્તમ્ભં ખોટસ્તમ્ભં કૃત્વા તદનુ તત્પશ્ચાત્ અથવેતિ પ્રકારાન્તરં દર્શયતિ તુ પુનઃ બદ્ધરસેન ખોટબદ્ધરસેન સહિતં સુરઞ્જિતં શોભનવિધાનેન વર્ણવૃદ્ધીકૃતં બીજં સ્વર્ણબીજં સંયુતં કુર્યાત્ યોગ એવ કાર્ય ઇતિ દ્વિવિધાનમ્ ઉક્તમ્ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_5.44-46:2 ॥
અન્યચ્ચાહ ગન્ધકેત્યાદિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_5.44-46:3 ॥
ગન્ધકનિહિતં ગન્ધકે નિહિતં સ્થાપિતં સૂતં ઊર્ધ્વાધો ગન્ધકં દત્ત્વા સૂતં મધ્યસ્થં કુર્યાદિત્યર્થઃ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_5.44-46:4 ॥
ચ પુનરેવંવિધં સૂતં શૃઙ્ખલાયાં શૃઙ્ખલીકરણયોગે નિહિતાનિહિતં યન્નિહિતં તદનિહિતમ્ અજારિતં કાર્યં નિહિતાનિહિતસંયોગાત્ શૃઙ્ખલેયં નૂનં નિશ્ચિતં યોજિતનિર્વ્યૂઢરસે પૂર્વં યોજિતં પશ્ચાન્નિર્વાહિતં નિર્વ્યૂઢં યત્ર તત્તસ્મિન્નેવંવિધરસે ગર્ભદ્રુતિઃ પારદસ્યોદરે બીજાનિ દ્રવન્તિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_5.44-46:5 ॥
પિષ્ટીવિધિના જારણમાહ સૂતકેત્યાદિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_5.44-46:6 ॥
તુ પુનઃ રસેન્દ્રકે ગર્ભે રસેન્દ્રકૃતો યોઽસૌ ગર્ભસ્તસ્મિન્ બીજં કૃત્વા વિધિના પિષ્ટીર્વિધેયા સા પિષ્ટી મૃદિતા કાર્યા કસ્માત્ અભિષવયોગાત્ સંમર્દનયોગાત્ કેન સહ સૂતકભસ્મવરેણ સહ સૂતકસ્ય યદ્ભસ્મવરં તેન સા પિષ્ટી ગર્ભે દ્રવતિ ચશબ્દાજ્જરતિ ચ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_5.44-46:7 ॥
સ્તર્ત્ ગ્ર્હ્ત્ 5.47-49
<બીજ:: fઓર્ ગર્ભદ્રુતિ>
પત્રાભ્રકં ચ સત્વં કાંક્ષી વા કાન્તમાક્ષિકં પુટિતમ્ ।
નિર્ગુણ્ડી ગૃહકન્યા ચાઙ્ગેરી પલાશશાકૈશ્ચ

તાવત્પુટિતં કૃત્વા યાવત્સિન્દૂરસપ્રભં ભવતિ ।
તત્પાદશેષલવણં હણ્ડિકપાકેન પાચિતં સુદૃઢમ્

એકૈકં શતવ્યૂઢં બીજવરં જારયેદ્રસેન્દ્રસ્ય ।
ગર્ભે દ્રવતિ ચ ક્ષિપ્રં હ્યભિષવયોગેન મૃદિતમઙ્ગુલ્યા

*ચોમ્મ્. મુગ્ધાવબોધિની:
બીજવરવિધાનમાહ પત્રાભ્રકમ્ ઇત્યાદિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_5.47-49:1 ॥
પત્રાભ્રકમિતિ અભ્રકસ્ય પત્રાણિ વાભ્રકસ્ય સત્વં પુનઃ કાંક્ષી સૌરાષ્ટ્રી કાન્તમાક્ષિકં કાન્તશ્ચુમ્બકઃ માક્ષિકં સ્વર્ણમાક્ષિકં એતેષાં દ્વન્દ્વ એકત્વં પુનરેતત્ નિર્ગુણ્ડીગૃહકન્યાચાઙ્ગેરીપલાશશાકૈઃ પુટિતં નિર્ગુણ્ડી સેફાલિકા ગૃહકન્યા કુમારી ચાઙ્ગેરી અમ્લશાકઃ પલાશો બ્રહ્મવૃક્ષઃ શાકો વૃક્ષવિશેષઃ એતેષાં દ્વન્દ્વસમાસઃ એતેષાં રસં ગૃહીત્વા પૂર્વૌષધપુટિતં કુર્યાત્ ઘર્મે ઇતિ શેષઃ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_5.47-49:2 ॥
તદૌષધં પુટિતં કૃત્વા પુનસ્તત્પુટિતમૌષધં તત્પાદશેષં ચતુર્થાંશં લવણં સૈન્ધવં દત્ત્વા હણ્ડિકાપાકેન હણ્ડિકાયાં મૃદ્ભાજને યઃ પાકસ્તેન પાચિતં વહ્નૌ પુટિતં તાવત્કુર્યાદ્ યાવત્ સિન્દૂરસંપ્રભં સિન્દૂરતુલ્યવર્ણં ભવતિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_5.47-49:3 ॥
કથં પાચિતં કુર્યાત્ સુદૃઢં યથા સ્યાત્તથા એકૈકં શતવ્યૂઢમિતિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_5.47-49:4 ॥
પૂર્વોક્તાનાં સિન્દૂરીકૃતાનામ્ ઉપરસાનામ્ અધરાત્ એકૈકં એકં એકં પૃથક્ત્વેન શતવ્યૂઢં શતવારં વાહિતં બીજવરં જાયતે કનકે ઇતિ શેષઃ તદ્બીજં રસેન્દ્રસ્ય ગર્ભે દ્રવતિ ચશબ્દાત્ ક્ષિપ્રં શીઘ્રં જરતિ ચ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_5.47-49:5 ॥
કથં અઙ્ગુલ્યા અનામિકયા યો ઽભિષવયોગઃ સંમર્દનયોગસ્તેનેતિ વિશેષકમ્ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_5.47-49:6 ॥
સ્તર્ત્ ગ્ર્હ્ત્ 5.50
<ગોલ્દ્:: બીજ wઇથ્ લેઅદ્>
આવૃત્તેઽપ્યાવર્ત્યં હેમવરે ક્ષેપ્યમુજ્જ્વલે નાગમ્ ।
ત્રિગુણશિલાપ્રતિવાપં હ્યહિબીજં તત્સમુદ્દિષ્ટમ્

*ચોમ્મ્. મુગ્ધાવબોધિની:
નાગેન બીજકરણમાહ ઉજ્જ્વલહેમવરે સ્વર્ણશ્રેષ્ઠે આવર્ત્યે સમ્યગ્દ્રુતે નાગં શુદ્ધસીસકં આવર્ત્યં પ્રદ્રાવ્યં કિં કૃત્વા સમં સ્વર્ણસમભાગક્ષેપં ક્ષિપ્ત્વા પુનર્નાગોપરિ ત્રિગુણશિલાપ્રતિવાપં ત્રિગુણા યા શિલા તસ્યા નિર્વાપં કુર્યાત્ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_5.50:1 ॥
શિલા મનઃશિલા ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_5.50:2 ॥
તત્સિદ્ધં અહિબીજં નાગયોગેન બીજં સમુદ્દિષ્ટં રસવિદ્ભિઃ ઇતિ શેષઃ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_5.50:3 ॥
સ્તર્ત્ ગ્ર્હ્ત્ 5.51
<ગોલ્દ્, સિલ્વેર્:: બીજ wઇથ્ તિન્>
વઙ્ગં તુ તેન વિધિના હેમવરે ક્ષેપ્ય તાલવાપેન ।
તારે વા નિર્વ્યૂઢં બીજવરં ત્રુટિતસંયોગાત્

*ચોમ્મ્. મુગ્ધાવબોધિની:
અથ વઙ્ગયોગેન બીજમાહ વઙ્ગમિત્યાદિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_5.51:1 ॥
તેન પૂર્વોક્તેન વિધિના વિધાનેન તુ પુનઃ હેમવરે પૂર્વવર્ણિતે વઙ્ગં ક્ષેપ્ય તાલવાપેન હરિતાલનિક્ષેપેણ નિર્વ્યૂઢં કુર્યાત્ વા તારે આવર્ત્યે વઙ્ગં નિક્ષિપ્ય નિર્વ્યૂઢં નિર્વાહિતં સદ્બીજવરં ભવેત્ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_5.51:2 ॥
કસ્માત્ ત્રુટિતસંયોગાત્ ત્રુટિતં ભવતિ તથા બીજવરમિતિ વઙ્ગબીજં તત્ પૂર્વવત્ દ્રવતિ જરતિ ચ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_5.51:3 ॥
સ્તર્ત્ ગ્ર્હ્ત્ 5.52
<રસાઙ્કુશ>
યો નિઃસૃતો ભુજઙ્ગાદ્ રસકેશરીવજ્રપઞ્જરઃ સ પુનઃ ।
ફણિહેમગુણાત્કુટિલો રસાઙ્કુશો નામ વિખ્યાતઃ

*ચોમ્મ્. મુગ્ધાવબોધિની:
સુવર્ણાભિધાનબીજપ્રશંસનમાહ ય ઇત્યાદિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_5.52:1 ॥
ભુજઙ્ગાત્ સીસકાત્ નિઃસૃતઃ ભુજઙ્ગશિલાવાપેન ક્ષયં નીત્વા યઃ પૃથગ્ભૂતઃ સ રસકેસરીવજ્રપઞ્જરઃ કથિતઃ રસ એવ કેસરી સિંહઃ તદર્થં વજ્રપઞ્જરઃ વજ્રેણ વ્યધિતઃ પઞ્જરોઽતિદૃઢત્વાત્ સિંહરક્ષણસમર્થ ઇત્યર્થઃ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_5.52:2 ॥
પુનર્વિશેષેણોચ્યતે અયં વજ્રપઞ્જરો ન કિંતુ અયં રસાઙ્કુશઃ રસો ગજરૂપઃ તસ્યાઙ્કુશઃ વશીકરણસમર્થઃ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_5.52:3 ॥
નામ સંભાવનાયામ્ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_5.52:4 ॥
વિખ્યાતઃ પ્રકથિતઃ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_5.52:5 ॥
કસ્માત્ કુટિલાત્ કિમપિ વસ્તુહરણાત્ કુટિલો વક્રો ભવતિ દુષ્ટસ્વભાવ એવ અનેન હેમ્ના નાગહરણં કૃતમ્ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_5.52:6 ॥
કથંભૂતાત્ કુટિલાત્ ફણી ભુજઙ્ગઃ હેમ સ્વર્ણં તયોર્ગુણા વિદ્યન્તે યસ્મિન્ એવંવિધાત્ કુટિલાદેશો યુક્તઃ અઙ્કુશોઽપિ વક્રો ભવતીતિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_5.52:7 ॥
અત્ર ભ્રાન્તિમાનલઙ્કારઃ હેમબીજે વજ્રપઞ્જરગજાઙ્કુશદર્શનાદ્ ભ્રાન્તિર્જાતેતિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_5.52:8 ॥
સ્તર્ત્ ગ્ર્હ્ત્ 5.53-58
<જારણ wઇથોઉત્ પ્રેચેદિન્ગ્ ગર્ભદ્રુતિ; બાહ્યદ્રુતિ??>
એવં પક્વં વિધિના બીજવરં સૂતરાટ્ તથામ્લેન ।
કર્તવ્યઃ સંસ્વેદ્યો યાવત્પિષ્ટી ભવેચ્છ્લક્ષ્ણા

તૈલેન તેન વિધિના સ્વિન્ના પિષ્ટી ભવેદખિલમ્ ।
અથવા શ્લક્ષ્ણં શિલયા નિઘૃષ્ટબીજં ભવેત્પિણ્ડી

પાકો વટકવિધિના કર્તવ્યસ્તૈલયોગેન ।
ક્રામણપિણ્ડે ક્ષિપ્ત્વા માષૈશ્ચ સ્યાત્ સુદૃઢપિણ્ડત્વમ્

મૃદ્વગ્નિના સુપક્વં દગ્ધં યાવન્ન ભવેત્પિણ્ડમ્ ।
આકૃષ્ય ચાથ સૂતં પિણ્ડે શેષં તથા પુનઃ પાચ્યમ્

અથવાપ્યૌષધપિણ્ડે દોલાતપ્તે ખર્પરે વિધિના ।
પુનરપિ પિણ્ડે ક્ષેપ્યં ગર્ભે યાવદ્દ્રુતિર્ભવતિ

એવં દ્રુતં હિ ગર્ભે બીજવરં જરતિ રસરાજે ।
ગર્ભદ્રુત્યા રહિતં બિડયોગૈર્જરતિ ગર્ભે ચ