રસહૃદયતન્ત્ર (ટીકા સહિત) · અધ્યાય 17

ઇતિ પરમહંસપરિવ્રાજકાચાર્યશ્રીમદ્ગોવિન્દભગવત્પાદવિરચિતે રસહૃદયતન્ત્રે સારણાત્મકઃ ષોડશોઽવબોધઃ ॥
*ચોમ્મ્. મુગ્ધાવબોધિની:
પુનર્વિશેષમાહ વિધ્યેદિત્યાદિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_16.36:1 ॥
કનકં હેમ દત્ત્વા શનકૈર્ નીચૈસ્ તાવદનુવાહયેત્ યાવદ્દિવ્યં પ્રવરં કનકં ભવેદિતિ શેષઃ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_16.36:2 ॥
પુનર્યાવત્સકલં સમસ્તં નાગં પ્રોન્મીલયેન્નિઃશેષં કુર્યાદિત્યભિપ્રાયઃ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_16.36:3 ॥
પુનસ્તત્કનકં દ્વિગુણં સ્વતો દ્રવ્યં વિધ્યેત્ વા સૂતકેન સારિતં સત્ દ્રવ્યં કનકં શતસહસ્રાદિસંખ્યાતો દ્વિગુણસંખ્યાકં દ્રવ્યં શુલ્બાદિકં વિધ્યેદ્ ઇતિ રહસ્યમ્ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_16.36:4 ॥
સ્તર્ત્ ગ્ર્હ્ત્ 17.1
ઇતિ કૃતસારણવિધિરપિ બલવાનપિ સૂતરાટ્ ક્રિયાયોગાત્ ।
સંવેષ્ટ્ય તિષ્ઠતિ લોહં નો વિશતિ ક્રામણારહિતઃ

*ચોમ્મ્. મુગ્ધાવબોધિની:
સુસંસ્કૃતા મુખાન્તઃસ્થા વિશદાશ્ચ હિતાર્થકાઃ ।
તથા પરોચિતાઃ પૂતા ભવન્ત્યમરજા ગિરઃ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_17.1:1 ॥
અથ ક્રામણપ્રશંસામ્ આહ ઇતીત્યાદિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_17.1:2 ॥
ઉક્તવિધાનેન કૃતઃ સારણસ્ય વિધિર્ યસ્મિન્ સૂતરાજે એવંવિધિઃ સૂતરાટ્ બલવાન્ ભવેદિતિ શેષઃ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_17.1:3 ॥
કુતઃ ક્રિયાયોગાત્ કૃત્યકરણાત્ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_17.1:4 ॥
યાદૃક્ કૃત્યં ક્રિયતે તાદૃક્ બલવાન્ સ્યાદ્ ઇત્યભિપ્રાયઃ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_17.1:5 ॥
એવંવિધોઽપિ ક્રામણારહિતઃ ક્રામણવર્જિતો લોહં ન વિશતિ લોહાન્તઃપ્રવેશં ન કરોતિ તતો હેતોર્ લોહં ધાતું સંવેષ્ટ્ય પરિવેષ્ટનં કૃત્વા તિષ્ઠતિ બાહ્યરાગદાયી સ્યાદિતિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_17.1:6 ॥
સ્તર્ત્ ગ્ર્હ્ત્ 17.2
અન્નં વા દ્રવ્યં વા યથાનુપાનેન ધાતુષુ ક્રમતે ।
એવં ક્રામણયોગાદ્રસરાજો વિશતિ લોહેષુ

*ચોમ્મ્. મુગ્ધાવબોધિની:
દેહલોહયોઃ સાદૃશ્યમાહ અન્નમિત્યાદિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_17.2:1 ॥
યથેતિ સાદૃશ્યે ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_17.2:2 ॥
અન્નં ગોધૂમાદિકં વા દ્રવ્યં ઔષધં અનુપાનેન સહ જલાદિના સાર્ધં ધાતુષુ માંસાદિષુ સપ્તસુ ક્રમતે વ્યાપ્નોતિ તથા અમુના વક્ષ્યમાણવિધાનેન ક્રામણયોગાત્ ક્રામણાય યોગઃ કુનટીમાક્ષિકવિષાદિસ્ તતઃ સૂતરાજો લોહરૂપ્યાદિષુ વિશતિ બાહ્યાભ્યન્તરં વિધ્યતીત્યર્થઃ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_17.2:3 ॥
સ્તર્ત્ ગ્ર્હ્ત્ 17.3-5
<ક્રામણયોગ (1)>
કાન્તવિષરસકદરદૈ રક્તૈલેન્દ્રગોપિકાદ્યૈશ્ચ ।
ક્રામણમેતચ્છ્રેષ્ઠં લેપે ક્ષેપે સદા યોજ્યમ્

<ક્રામણયોગ (2)>
કુનટીમાક્ષિકવિષં નરરુધિરં વાયસસ્ય વિષ્ઠા ચ ।
મહિષીણાં કર્ણમલં સ્ત્રીક્ષીરં ક્રામણે બલકૃત્

<ક્રામણયોગ (3)>
ટઙ્કણકુનટીરામઠભૂમિલતાસંયુતં મહારુધિરમ્ ।
ક્રામણમેતત્કથિતં લેપે ક્ષેપે સદા યોજ્યમ્

*ચોમ્મ્. મુગ્ધાવબોધિની:
ક્રામણયોગમાહ કાન્તવિષેત્યાદિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_17.3-5:1 ॥
કાન્તં ચુમ્બકં વિષં કન્દજં વિષં કન્દવિષાણિ કાલકૂટાદીનિ ત્રયોદશ દરદં હિઙ્ગુલં તૈઃ ચ પુનઃ રક્તતૈલેન્દ્રગોપાદ્યૈઃ રક્તો રક્તકવર્ગઃ તૈલં કઙ્ગુણ્યાદેઃ ઇન્દ્રગોપો જીવવિશેષઃ ઇત્યાદ્યાઃ ક્રામણોચિતાસ્ તચ્ચ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_17.3-5:2 ॥
એતત્ શ્રેષ્ઠં સર્વોત્તમં ક્રામણં અનેન સૂતઃ ક્રામતિ વિશતિ લોહેષ્વિતિ વ્યાપ્તિઃ તત્ક્રામણં કથિતમ્ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_17.3-5:3 ॥
તલ્લેપે ક્ષેપે ચ યોજ્યમિત્યર્થઃ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_17.3-5:4 ॥
સ્તર્ત્ ગ્ર્હ્ત્ 17.6
<ક્રામણયોગ (4): füર્ ગોલ્દ્-।સિલ્બેર્હેર્સ્તેલ્લુન્ગ્>
શિલયા નિહતો નાગો વઙ્ગં વા તાલકેન શુદ્ધેન ।
ક્રમશઃ પીતે શુક્લે ક્રામણમેતત્સમુદ્દિષ્ટમ્

*ચોમ્મ્. મુગ્ધાવબોધિની:
અન્યચ્ચાહ શિલયેત્યાદિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_17.6:1 ॥
નાગઃ સીસકઃ શિલયા મનોહ્વયા નિહતો મારિતઃ પુનઃ વઙ્ગં શુદ્ધેન દોષવર્જિતેન તાલેન નિહતં ક્રમશઃ ક્રમેણ પીતે હેમકર્મણિ શુક્લે રૂપ્યકર્મણિ એતત્ક્રામણં સમુદ્દિષ્ટં સમ્યક્ પ્રકાશિતં પીતકર્મણિ નાગઃ શુક્લકર્મણિ વઙ્ગં ચ નિયોજિતવ્યમ્ ઇત્યર્થઃ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_17.6:2 ॥
સ્તર્ત્ ગ્ર્હ્ત્ 17.7
<ક્રામણ>
તીક્ષ્ણં દરદેન હતં શુલ્બં વા તાપ્યમારિતં વિધિના ।
ક્રામણમેતત્કથિતં કાન્તમુખં માક્ષિકૈર્વાપિ

*ચોમ્મ્. મુગ્ધાવબોધિની:
અન્યચ્ચાહ તીક્ષ્ણમિત્યાદિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_17.7:1 ॥
દરદેન હિઙ્ગુલેન હતં મારિતં તીક્ષ્ણં સારો વિધિના અરિવર્ગવિધાનેન તાપ્યેન સ્વર્ણમાક્ષિકેન મારિતં શુલ્બં તામ્રં એતદપિ ક્રામણં કથિતં વા કાન્તમુખં કાન્તં લોહજાતિ ઉક્તં ગ્રન્થાદૌ તત્ મુખં પ્રધાનં યસ્ય તત્ માક્ષિકૈર્વા મારિતં નિયોજ્યં ઇતિ શેષઃ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_17.7:2 ॥
સ્તર્ત્ ગ્ર્હ્ત્ 17.8
માક્ષિકસત્ત્વં નાગં વિહાય ન ક્રામણં કિમપ્યસ્તિ ।
દલસિદ્ધે રસસિદ્ધે વિધાવસૌ ભવતિ ખલુ સફલઃ