રસહૃદયતન્ત્ર (ટીકા સહિત) · અધ્યાય 16

*ચોમ્મ્. મુગ્ધાવબોધિની:
ગ્રાસવૃદ્ધ્યા ગુણાનાહ ષોડશેત્યાદિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_15.16:1 ॥
યદા ષોડશગ્રાસા વા દ્વાત્રિંશદ્ગ્રાસા વા ચતુઃષષ્ટિગ્રાસા જીર્ણા જારણમાપન્ના ભવન્તિ તદા રસેન્દ્રઃ સૂતઃ લોહં ધાતુસંજ્ઞકં વિધ્યતિ વેધં કરોતિ કુતઃ ધૂમાવલોકનતઃ ધૂમસ્ય યદવલોકનં દર્શનં ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_15.16:2 ॥
સ્તર્ત્ ગ્ર્હ્ત્ 16.1
<સારણ:: મોતિવતિઓન્>
ઇતિ રક્તોઽપિ રસેન્દ્રો જારિતબીજોઽપિ સારણારહિતઃ ।
વ્યાપી ન ભવતિ દેહે લોહેષ્વપ્યથવાપિ હિ ષણ્ઢતાં યાતિ

*ચોમ્મ્. મુગ્ધાવબોધિની:
મનો મનીષાયતમ્ આયતાત્મના સમાચરેત્કર્મ પરોપકારી ।
અર્ચીવ શોભાં લભતે પરાત્પરાં પરાપવાદાદપિ સંનિવૃત્તઃ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_16.1:1 ॥
સૂતે સતૈલયન્ત્રસ્થે સ્વર્ણાદિક્ષેપણં ચ યત્ ।
વેધાધિક્યકરં લોહે સારણં તત્પ્રકીર્તિતમ્ ।
ઇતિ પરિભાષા ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_16.1:2 ॥
સારણમુત્કૃષ્ટં મત્વા સ્તુવન્નાહ ઇતીત્યાદિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_16.1:3 ॥
ઇતિ પૂર્વોક્તેન વિધાનેન રક્તોઽપિ રાગવાનપિ રસેન્દ્રઃ સૂતઃ જરિતબીજોઽપિ જારિતાનિ બીજાનિ યસ્મિન્નિતિ સારણરહિતઃ સારણા વક્ષ્યમાણસંસ્કારસ્તેન વર્જિતઃ વ્યાપી ન ભવતિ દેહે લોહે ચ વ્યાપકો ન સ્યાત્ હિ નિશ્ચિતં અથવાપિ સારણારહિતો રસેન્દ્રઃ ષણ્ઢતાં યાતિ નિર્વીર્યત્વમ્ આપ્નોતિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_16.1:4 ॥
સ્તર્ત્ ગ્ર્હ્ત્ 16.2-5
<સારણાતૈલ>
મણ્ડૂકમત્સ્યકચ્છપમેષજલૌકાહિસૂકરાદીનામ્ ।
સંયોજ્યૈકસ્ય વસાં તતઃ પચેત્સારણાતૈલમ્

જ્યોતિષ્મતીવિભીતકકરઞ્જકટુતુમ્બીતૈલમેકસ્માત્ ।
દ્વિગુણિતરક્તકષાયં ક્ષીરેણ ચતુર્ગુણેન પચેત્

<રક્તવર્ગ>
દાડિમપલાશબન્ધુકકુસુમરજનીભિર્ અરુણસહિતાભિશ્ચ ।
મઞ્જિષ્ઠાલાક્ષારસચન્દનસહિતોઽપિ રક્તવર્ગોઽયમ્

વિદ્રુમભૂનાગમલં વિણ્મક્ષિકાધ્વાઙ્ક્ષશલભાનાં ચ ।
કર્ણમલં મહિષીણાં ક્રમેણ કલ્કં કલાંશેન

*ચોમ્મ્. મુગ્ધાવબોધિની:
સારણાય વસાતૈલમાહ મણ્ડૂકેત્યાદિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_16.2-5:1 ॥
મણ્ડૂકો ભેકઃ મત્સ્યો જલચરવિશેષઃ કચ્છપઃ કમઠઃ પ્રતીતઃ જલૌકાઃ પ્રતીતાઃ અહિઃ સર્પઃ સૂકરો વરાહઃ આદિશબ્દાદ્ ગોમહિષગજોષ્ટ્રખરનરકર્કટશિશુમારા અપિ ગ્રાહ્યાઃ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_16.2-5:2 ॥
અથ તેષાં મધ્યે એકૈકસ્ય પૃથક્ત્વેન વસાં સંયોજ્ય સારણં તૈલં સારણમેવ તૈલં તત્પચેદિતિ વહ્નિના ઇતિ શેષઃ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_16.2-5:3 ॥
સારણતૈલવિશેષમાહ જ્યોતિષ્મતીત્યાદિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_16.2-5:4 ॥
જ્યોતિષ્મતીવિભીતકકરઞ્જકટુતુમ્બીતૈલં જ્યોતિષ્મતી કઙ્ગુણી વિભીતકઃ કલિદ્રુમઃ કરઞ્જઃ પ્રતીતઃ કટુતુમ્બી કટુકા યા તુમ્બી એતાસાં તૈલં એકં અતો દ્વિગુણિતો યો રક્તકષાયઃ રક્તગણસ્ય ક્વાથઃ તં નિયોજ્ય પૂર્વસંબન્ધાત્ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_16.2-5:5 ॥
કેન સહ ચતુર્ગુણવસયા તથા તૈલતઃ ચતુર્ગુણિતેન દુગ્ધેન સહ પચેત્ પાકં કુર્યાદિતિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_16.2-5:6 ॥
સારણતૈલવિધાનાય રક્તવર્ગમાહ દાડિમેત્યાદિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_16.2-5:7 ॥
દાડિમં પ્રતીતં પલાશો બ્રહ્મવૃક્ષઃ બન્ધૂકપુષ્પં મધ્યાહ્નવિકાશિકુસુમં રજની હરિદ્રા એતાભિઃ અરુણસહિતાભિઃ અરુણં આરક્તં યદ્દ્રવ્યં કાર્પાસકુસુમાદિકં તત્સહિતાભિઃ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_16.2-5:8 ॥
કિંવિશિષ્ટોઽયં રક્તવર્ગઃ મઞ્જિષ્ઠાલાક્ષારસચન્દનસહિતઃ મઞ્જિષ્ઠા પ્રતીતા લાક્ષારસઃ અલક્તકઃ ચન્દનં રક્તચન્દનમ્ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_16.2-5:9 ॥
સારણતૈલે કલ્કમાહ વિદ્રુમેત્યાદિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_16.2-5:10 ॥
વિદ્રુમં લતામણિર્ ભૂનાગમલં ગણ્ડૂપદપુરીષં મક્ષિકાધ્વાઙ્ક્ષશલભાનાં મક્ષિકા જીવવિશેષઃ ધ્વાઙ્ક્ષાઃ કાકાઃ શલભઃ પતઙ્ગઃ ઇતિ હૈમઃ તેષાં વિટ્ શકૃત્ પુનર્મહિષીણાં કર્ણમલં ક્રમેણ કલાંશેન ષોડશાંશેન કલ્કં પ્રતિવાપં દત્ત્વા પૂર્વતૈલમુત્તારયેત્ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_16.2-5:11 ॥
સ્તર્ત્ ગ્ર્હ્ત્ 16.6-8
<સારણ>
પટગાલિતં ગૃહીત્વા સૂતં સમ્પૂર્ણદીર્ઘમૂષાયામ્ ।
તદનુ ખલુ તપ્તતૈલે પ્રદ્રાવ્ય સમં ક્ષિપેદ્ બીજમ્

મૂષાવક્ત્રં સ્થગયેલ્ લતાદ્વયપ્રોતવિતતનદ્ધેન ।
તૈલાર્દ્રપટેન તતો બીજં પ્રક્ષિપ્ય સમકાલમ્

પિશિતાનુગુણં બીજૈઃ સારણવિધિના નિયોજિતઃ સૂતઃ ।
અક્ષીયમાણો મિલતિ ચ બીજૈર્ બદ્ધો ભવત્યેવ

*ચોમ્મ્. મુગ્ધાવબોધિની:
સિદ્ધતૈલકૃત્યમાહ પટેત્યાદિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_16.6-8:1 ॥
તત્સિદ્ધતૈલં પટગાલિતં વસ્ત્રપૂતં ગૃહીત્વા તદનુ તત્પશ્ચાત્ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_16.6-8:2 ॥
સમ્પૂર્ણદીર્ઘમૂષાયાં ગોસ્તનાકારાયાં તપ્તતૈલે કોષ્ણસારણતૈલે સૂતં ક્ષિપેત્ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_16.6-8:3 ॥
કિં કૃત્વા બીજં સમં સમભાગં રસતુલ્યં યદ્ભાવ્યં મહાબીજં તત્ ભાવિતં કૃત્વેત્યર્થઃ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_16.6-8:4 ॥
સારણયન્ત્રસ્ય વિધાનમાહ મૂષેત્યાદિ ।
સમકાલમ્ એકકાલં યથા સ્યાત્તથા બીજં મૂષાન્તર્નિક્ષિપ્ય તતોઽનન્તરં મૂષાવક્ત્રં સ્થગયેત્ આચ્છાદયેત્ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_16.6-8:5 ॥
કેન તૈલાર્દ્રપટેન સારણતૈલાર્દ્રવસ્ત્રેણ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_16.6-8:6 ॥
કિંવિશિષ્ટેન લતાદ્વયેન વસ્ત્રચીરદ્વયેન પ્રોતં ચ તદ્વિતતં વિસ્તીર્ણં ચ તત્ નદ્ધં બદ્ધં તેન ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_16.6-8:7 ॥
અક્ષીયમાણો મિલતિ ન ક્ષીયત ઇત્યર્થઃ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_16.6-8:8 ॥
સૂતે મિલતિ બદ્ધો જ્ઞેયઃ બીજૈઃ સહ મિલિતો બદ્ધો ભવતીત્યર્થઃ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_16.6-8:9 ॥
પીતાદિવર્ણકથનેનાપિ કર્તું સૂચિતમ્ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_16.6-8:10 ॥
સ્તર્ત્ ગ્ર્હ્ત્ 16.9
<મેર્ચુર્ય્:: પ્રતિસારણ>
તદ્વદ્ગભીરમૂષે સારણતૈલાર્દ્રમેવ રસરાજમ્ ।
સૂતાદ્દ્વિગુણં કનકં દત્ત્વા પ્રતિસારયેત્તદનુ

*ચોમ્મ્. મુગ્ધાવબોધિની:
સૂતબીજસારણાનન્તરં કનકસારણમાહ તદ્વદિત્યાદિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_16.9:1 ॥
તદ્વત્ પૂર્વવિધાનેન ગભીરમૂષે દીર્ઘમૂષાયાં સારણતૈલાર્દ્રં સારણતૈલાપ્લુતં એવ નિશ્ચયેન રસરાજં કુર્યાદિતિ શેષઃ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_16.9:2 ॥
તદનુ તત્પશ્ચાત્સૂતાદ્દ્વિગુણં યત્કનકં હેમ તદત્ર દત્ત્વા પ્રતિસારયેત્સારણં કુર્યાત્પૂર્વવત્ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_16.9:3 ॥
સ્તર્ત્ ગ્ર્હ્ત્ 16.10
<મેર્ચુર્ય્:: અનુસારણ>
બીજેન ત્રિગુણેન તુ સૂતકમનુસારયેત્પ્રકાશસ્થમ્ ।
વિધ્યન્તરમાહ બીજેનેત્યાદિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_16.9:1 ॥
પ્રકાશસ્થં પ્રકાશમૂષાગતં સૂતં ત્રિગુણેન બીજેન અનુસારયેત્ પ્રતિસારયેત્ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_16.9:2 ॥
સ્તર્ત્ ગ્ર્હ્ત્ 16.10
ઈષન્નાગં દેયં ત્રિવિધાયાં સારણાયાં તુ

*ચોમ્મ્. મુગ્ધાવબોધિની:
કિં કૃત્વા ઈષદલ્પં નાગં દત્ત્વા ત્રિવિધાયાં સારણાયામેવં વિધેયમ્ ઇતિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_16.10:1 ॥
સ્તર્ત્ ગ્ર્હ્ત્ 16.11-12
<સારણાયન્ત્ર>
કૃત્વા મૂષાં દીર્ઘાં બન્ધિતત્રિભાગપ્રણાલિકાં તાં ચ ।
તસ્યાગ્રે પ્રકટમૂષા સચ્છિદ્રા સુદૃઢમૃત્તિકાલિપ્તા

તસ્મિન્પ્રક્ષિપ્ય રસં સારણતૈલાન્વિતં તપ્તે ।
પ્રદ્રાવ્ય તુલ્યકનકં ક્ષિપ્તેઽસ્મિન્ મિલતિ રસરાજઃ

*ચોમ્મ્. મુગ્ધાવબોધિની:
સારણયન્ત્રમાહ કૃત્વેત્યાદિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_16.11-12:1 ॥
પ્રથમં દીર્ઘાં મૂષાં કૃત્વા ચ પુનઃ તાં બન્ધિતત્રિભાગપ્રણાલિકાં બન્ધિતા ત્રિભાગે પ્રણાલિકા યસ્યાઃ સા તાં ચ કૃત્વા તસ્યાગ્રે યન્ત્રસ્યાગ્રે પ્રણાલિકાયાં મૂષાન્તરિત્યર્થઃ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_16.11-12:2 ॥
સુદૃઢમૃત્તિકાલિપ્તા સચ્છિદ્રા રન્ધ્રસહિતા પ્રકટમૂષા પ્રકાશમૂષા કાર્યેતિ યન્ત્રમ્ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_16.11-12:3 ॥
તસ્મિન્યન્ત્રે સારણતૈલાન્વિતં રસં પ્રક્ષિપ્ય તતોઽનન્તરં તુલ્યં કનકં પ્રદ્રાવ્ય ગાલયિત્વા તસ્મિન્નેવ તપ્તે યન્ત્રે ક્ષિપ્તે સતિ રસો મિલતિ એકતાં યાતિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_16.11-12:4 ॥
સ્તર્ત્ ગ્ર્હ્ત્ 16.13-16
<સારણાયન્ત્ર>
કૃત્વા નલિકાં દીર્ઘાં ષડંગુલાં ધૂર્તકુસુમસંકાશામ્ ।
મૂષાપ્યધો વિલગ્ના કર્તવ્યા વૈ મૃદા લેપ્યા

અપરા સૂક્ષ્મા નલિકા કાર્યા સપ્તાંગુલા સુદૃઢા ।
મધ્યે પ્રવિશતિ ચ યથા તદ્વત્કાર્યા ચ દૃઢમુખા

તસ્મિન્સૂતઃ ક્ષિપ્તઃ સારણતૈલાન્વિતો મદનરુદ્ધમુખઃ ।
તદનુ બૃહત્તમયા હેમ પ્રદ્રાવ્ય હેમકોષ્ઠિકયા

તસ્મિન્મધ્યે ક્ષિપ્ત્વા નલિકાગ્રમધોમુખીં કુર્યાત્ ।
અન્તરૂર્ધ્વં ભારાક્રાન્તાં સરતિ રસો નાત્ર સંદેહઃ

*ચોમ્મ્. મુગ્ધાવબોધિની:
અન્યદ્યન્ત્રમાહ કૃત્વેત્યાદિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_16.13-16:1 ॥
પૂર્વવદ્દીર્ઘાં ધૂર્તકુસુમસંકાશાં ધત્તૂરપુષ્પસંકાશાં પૂર્વયન્ત્રનલિકાયાઃ સ્થાને એવંવિધાં ષડઙ્ગુલાં નલિકાં કુર્યાદ્ ઇતિ વ્યક્તિઃ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_16.13-16:2 ॥
મૂષાપિ અધો વિલગ્ના નલિકાયાસ્તલભાગે મૂષા વિલગ્ના સંલગ્ના કાર્યા ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_16.13-16:3 ॥
સા ચ મૃદા મૃત્સ્નયા લેપ્યા ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_16.13-16:4 ॥
પુનરપિ અપરા સૂક્ષ્મા નાલિકા સપ્તાઙ્ગુલા સપ્તાઙ્ગુલપરિમાણા સુદૃઢા મનોહરકઠિના કાર્યા યથા મધ્યે ષડઙ્ગુલનાલિકાન્તઃ પ્રવિશતિ તદ્વત્તથા કાર્યા ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_16.13-16:5 ॥
કિંભૂતા દૃઢમુખા દૃઢં મુખં યસ્યાઃ સા એવંરૂપા તસ્મિન્ સંસિદ્ધે યન્ત્રે સારણતૈલાન્વિતઃ સૂતઃ ક્ષિપ્તઃ સન્ મદનરુદ્ધમુખઃ કાર્યઃ મદનેન સિક્થકેન રુદ્ધં મુદ્રિતં મુખં યસ્ય સઃ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_16.13-16:6 ॥
તદનુ તત્પશ્ચાત્ હેમકોષ્ઠિકયા હેમ્નો યા કોષ્ઠી એવ કોષ્ઠિકા તયા હેમ સ્વર્ણં પ્રદ્રાવ્ય દ્રાવયિત્વા તત્ર ક્ષિપેત્ ઇત્યધ્યાહાર્યમ્ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_16.13-16:7 ॥
તસ્મિન્યન્ત્રે મધ્યેઽન્તઃ નલિકાગ્રં નલિકાયાઃ સપ્તાઙ્ગુલાયા અગ્રભાગં ક્ષિપ્ત્વા અધોમુખીં કુર્યાત્ પુનરૂર્ધ્વં ભારાક્રાન્તાં કુર્યાત્ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_16.13-16:8 ॥
ઇતિ કૃતે સતિ રસઃ સરતિ હેમ્ના મિલતિ ન સંદેહઃ નિયતમિત્યર્થઃ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_16.13-16:9 ॥
સ્તર્ત્ ગ્ર્હ્ત્ 16.17-18
<સારણાયન્ત્ર>
કૃત્વાષ્ટાંગુલમૂષાં ધૂર્તકુસુમોપમાં દૃઢાં શ્લક્ષ્ણામ્ ।
અપરા મધ્યગતાપિ ચ સચ્છિદ્રા ચ સપ્તાંગુલા કાર્યા

નિરુદ્ધતાં ચ કૃત્વા સૂતં પ્રક્ષિપ્ય તૈલસંયુક્તમ્ ।
નિર્ધૂમં કર્ષાગ્નૌ સ્થાપ્ય મૂષાં સુસંધિતાં કૃત્વા

*ચોમ્મ્. મુગ્ધાવબોધિની:
અન્યદ્યન્ત્રવિધાનમાહ કૃત્વેત્યાદિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_16.17-18:1 ॥
અષ્ટાઙ્ગુલમૂષાં અષ્ટાઙ્ગુલપરિમાણદીર્ઘાં ધૂર્તકુસુમોપમાં કનકપુષ્પસદૃશાં દૃઢાં કઠિનાં શ્લક્ષ્ણાં મસૃણાં એવંવિધાં મૂષાં કૃત્વા અપરા દ્વિતીયા સપ્તાઙ્ગુલા સપ્તાઙ્ગુલપરિમાણદીર્ઘા સચ્છિદ્રા રન્ધ્રયુક્તા સા મધ્યગતા અન્તઃપ્રવિષ્ટા કાર્યા અપીત્યવશ્યં ઇતિ મૂષાદ્વયયન્ત્રં સિદ્ધમ્ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_16.17-18:2 ॥
તચ્ચાહ પૂર્વોક્તાયામન્તઃપ્રવિષ્ટાયાં સપ્તાઙ્ગુલાયાં સૂતં તૈલસંયુક્તં સારણતૈલસહિતં પ્રક્ષિપ્ય નિરુદ્ધતાં ચ કૃત્વા નિર્ધૂમં યથા સ્યાત્ તથા કર્ષાગ્નૌ મૂષાં સ્થાપ્ય પુનઃ કિં કૃત્વા સુસંધિતાં સન્ધિમુદ્રિતાં કૃત્વા પૂર્વવત્સારયેદિત્યર્થઃ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_16.17-18:3 ॥
સ્તર્ત્ ગ્ર્હ્ત્ 16.19-21
<સારણાયન્ત્ર>
વિતસ્તિમાત્રનલિકાપિ કાર્યા સુદૃઢે તદગ્રતો મૂષે ।
ઉત્તાનૈકા કાર્યા નિશ્છિદ્રા છિદ્રમુદ્રિતા ચ તનૌ

દત્ત્વા સૂતં પૂર્વં સારણતૈલાન્વિતં નિધાપ્ય ભુવિ ।
ઉત્તાનાયાં મૂષાયાં તસ્યાં બીજં સમાવૃત્ય

સ્વચ્છં જ્ઞાત્વા ચ તતસ્તદ્બીજં છિદ્રસંસ્થિતં કુર્યાત્ ।
બીજં સૂતસ્યોપરિ નિપતતિ બધ્નાત્યસંદેહમ્

*ચોમ્મ્. મુગ્ધાવબોધિની:
અન્યયન્ત્રવિધાનમાહ મૂષે કાર્યે ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_16.19-21:1 ॥
કિંવિશિષ્ટે તદગ્રતો વિતસ્તિમાત્રનલિકે વિતસ્તિપરિમાણે નલિકે યયોસ્તે એવંવિધે સુદૃઢે ઉભે કાર્યે ઇત્યભિપ્રાયઃ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_16.19-21:2 ॥
તયોર્મધ્યે એકા મૂષા ઉત્તાના કાર્યા અપરા નિમ્નેતિ ભાવઃ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_16.19-21:3 ॥
ઉત્તાના કિંવિશિષ્ટા નિશ્છિદ્રા નિર્વ્રણા છિદ્રમુદ્રિતા છિદ્રં મુદ્રિતં યસ્યાં તનૌ મૂષાશરીરે ઇતિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_16.19-21:4 ॥
તચ્ચાહ પૂર્વં પ્રથમં સૂતં યન્ત્રે પૂર્વોક્તે સારણતૈલાન્વિતં દત્ત્વા ભુવિ નિધાપ્ય તસ્યાં ઉક્તાયાં ઉત્તાનાયાં મૂષાયાં બીજં મહાબીજં સમાવૃત્ય દ્રવીકૃત્ય દત્ત્વેત્યર્થઃ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_16.19-21:5 ॥
તતોઽનન્તરં બીજં સ્વચ્છમમલં દ્રવરૂપં જ્ઞાત્વા છિદ્રસંસ્થિતં કુર્યાત્ છિદ્રાન્તઃ ક્ષિપેદિત્યભિપ્રાયઃ છિદ્રાન્તઃક્ષેપણાત્ બીજં રસસ્યોપરિ પતતિ સતિ સૂતં અસંદેહં યથા સ્યાત્તથા બધ્નાતિ બીજે છિદ્રાન્તઃક્ષેપણાનન્તરં છિદ્રમચ્છિદ્રં સ્યાદિત્યર્થઃ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_16.19-21:6 ॥
સ્તર્ત્ ગ્ર્હ્ત્ 16.22-23
<સારણા (6)>
સા ચ પ્રકાશમૂષા ન્યુબ્જા કાર્યાર્ધાઙ્ગુલસંનિવિષ્ટા ।
નલિકા કાર્યા વિધિના ઊર્ધ્વે સૂતસ્ત્વધો બીજમ્

મૂષાં નિરુધ્ય વિધિના ધ્માતા કોષ્ઠે દ્રુતં બીજમ્ ।
જ્ઞાત્વા પરિવર્ત્ય તતો નિબધ્નાતિ સૂતરાજં ચ

*ચોમ્મ્. મુગ્ધાવબોધિની:
સેત્યાદિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_16.22-23:1 ॥
પુનઃ સા વિતસ્તિમાત્રનલિકા પ્રકાશમૂષા અર્ધાઙ્ગુલસુનિવિષ્ટા મૂષાન્તઃ પ્રવિષ્ટા ન્યુબ્જા અધોમુખી કાર્યા તસ્યાઃ પ્રકાશમૂષાયાઃ નલિકા પ્રણાલિકા વિધિના શાસ્ત્રવાર્તિકસંપ્રદાયેન કાર્યા યથોર્ધ્વે સૂતો ભવેદધો બીજમિત્યર્થઃ મૂષામ્ ઇત્યાદિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_16.22-23:2 ॥
મૂષાં નિરુધ્ય રન્ધ્રં દૂરીકૃત્ય વિધિના કોષ્ઠે કોષ્ઠીયન્ત્રે સા મૂષા ધ્માતા કાર્યા દ્રુતં દ્રવરૂપં કૃતં બીજં જ્ઞાત્વા પરિવર્ત્ય ચ મૂષાયાં બીજસ્ય પરિવર્તનં કૃત્વા તતો બીજં સૂતરાજં બધ્નાતીતિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_16.22-23:3 ॥
સ્તર્ત્ ગ્ર્હ્ત્ 16.24
<સારણા:: wઇથ્ ડમરુયન્ત્ર>
અથવા ડમરુકયન્ત્રે સારણવિધિના નિયોજિતઃ સૂતઃ ।
સરતિ રસેન્દ્રો વિધિના જ્ઞાત્વા તત્કર્મકૌશલ્યમ્

*ચોમ્મ્. મુગ્ધાવબોધિની:
અથાન્યદ્યન્ત્રમ્ આહ અથવેત્યાદિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_16.24:1 ॥
વિધિના સારણવિધાનેન ડમરુકયન્ત્રે ઉક્તલક્ષણપાતનકરણોચિતે યન્ત્રે સૂતો નિયોજિતઃ સન્ સરતિ બીજેન મિલતિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_16.24:2 ॥
સ્તર્ત્ ગ્ર્હ્ત્ 16.25
<જારણા અfતેર્ સારણા => વેધ પોતેન્ચ્ય્>
તત્સારિતં રસેન્દ્રં ગ્રાસવિધાનેન જારયેત્તદનુ ।
પુનરપિ સારિતસૂતો વિધ્યતિ કોટ્યંશતઃ શુલ્બમ્

*ચોમ્મ્. મુગ્ધાવબોધિની:
કિં કૃત્વા રસેન્દ્રો નિયોજિતઃ જ્ઞાત્વા તત્કર્મકૌશલ્યં રસેન્દ્રકર્મપ્રાવીણ્યં જ્ઞાત્વેતિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_16.25:1 ॥
સ્તર્ત્ ગ્ર્હ્ત્ 16.26
<સારણા:: wઇથ્ ક્રામણાવસા>
ક્રામણવસાદિયોગાદ્વિધિના સૂતઃ સરત્યેવ ।
ચપલત્વાતિલઘુત્વાદ્બીજં યતોઽથ વિપ્લુષઃ કાર્યઃ

*ચોમ્મ્. મુગ્ધાવબોધિની:
પૂર્વોક્તં દૃઢીકર્તુમાહ ક્રામણેત્યાદિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_16.26:1 ॥
સૂતો વિધિનોક્તવિધાનેન ક્રામણોચિતા યા વસા મણ્ડૂકાદીનાં તા એવ આદયો યેષાં તેષાં યોગાત્સરતિ સારણા સ્યાત્ પુનર્બીજયુતોઽપિ સૂતઃ ચપલત્વાતિલઘુત્વાત્ ચપલત્વં ચઞ્ચલત્વં ચ અતિલઘુત્વં ચ તસ્માદ્ધેતોઃ અવિપ્લુષઃ સ્થિરઃ કાર્યઃ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_16.26:2 ॥
સ્તર્ત્ ગ્ર્હ્ત્ 16.27
<સારણ, ક્રામણ:: wઇથ્ લેઅદ્ એત્ચ્.>
સરતિ સુખેન ચ સૂતો દહતિ મુખં નૈવ હસ્તપાદાદિ ।
ક્રમતિ રસઃ ફણિયોગાન્માક્ષિકયુતહેમગૈરિકયા

*ચોમ્મ્. મુગ્ધાવબોધિની:
પૂર્વોક્તગુણાનાહ સરતીત્યાદિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_16.27:1 ॥
પૂર્વવિધાના સૂતઃ સરતિ સારિતઃ સૂતો મુખં ન દહતિ હસ્તપાદાદિ ચ અઙ્ગવિભાગં નૈવ દહતિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_16.27:2 ॥
પુનઃ ફણિયોગાત્ નાગસંયોગતઃ માક્ષિકયુતહેમગૈરિકયા સહ તાપ્યમિલિતસ્વર્ણગૈરિકયા સાર્ધં ક્રામતિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_16.27:3 ॥
સ્તર્ત્ ગ્ર્હ્ત્ 16.28
<દ્રુતિ, સારણા>
માક્ષીકસત્ત્વયોગાત્ફણિયોગાન્નાગવદ્ દ્રવતિ શીઘ્રમ્ ।
દ્રવતિ ચ કનકે સૂતઃ સંસાર્યતે વિધિના

*ચોમ્મ્. મુગ્ધાવબોધિની:
સુખેન સારણવિધાનમાહ માક્ષિકેત્યાદિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_16.28:1 ॥
કનકં હેમ માક્ષિકસત્ત્વયોગાત્ ફણિસંયોગાન્નાગસંયોગાચ્ચ શીઘ્રં દ્રવતિ કનકે દ્રવતિ સતિ વિધિના સારણતૈલાદિના સંસાર્યતે સારણા ક્રિયત ઇતિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_16.28:2 ॥
સ્તર્ત્ ગ્ર્હ્ત્ 16.29
<મેર્ચુર્ય્:: પ્રેપરતિઓન્ fઓર્ વેધ>
તસ્માદ્ દ્રવ્યવિધાયી સૂતો બીજેન સારિતો લઘુના ।
સમસારિતઃ સુબદ્ધો મૂષાયાં સ્યાત્સમાવર્તઃ

*ચોમ્મ્. મુગ્ધાવબોધિની:
સારણયા પારદગુણાનાહ તસ્માદિત્યાદિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_16.29:1 ॥
તસ્માદ્ધેતોઃ સૂતો દ્રવ્યવિધાયી સ્યાત્ ઇતિ શેષઃ દ્રવ્યકર્તેત્યર્થ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_16.29:2 ॥
અલઘુના બીજેન અનલ્પપરિમાણેન મહાબીજેન સારિતઃ સન્ સમસારિતઃ સન્ બદ્ધો ભવેત્ ઇત્યધ્યાહારઃ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_16.29:3 ॥
મૂષાયાં સમાવર્તો દ્રવણં સ્યાત્ વહ્નિધમનાત્ ઇતિ શેષઃ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_16.29:4 ॥
સ્તર્ત્ ગ્ર્હ્ત્ 16.30
<(પ્રતિ-, અનુ-)સારણા>
સારિતવર્તિતસૂતઃ સમાનબીજેન મિલતિ યઃ સાર્યઃ ।
દ્વિગુણેન પ્રતિસાર્યઃ સ ચાનુસાર્યશ્ચ ત્રિગુણેન

*ચોમ્મ્. મુગ્ધાવબોધિની:
સારણક્રમમાહ સરિત્યાદિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_16.30:1 ॥
સારિતવર્તિતસૂતઃ સારિતશ્ચાસૌ વર્તિતશ્ ચેતિ વિગ્રહઃ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_16.30:2 ॥
યઃ સમાનબીજેન તુલ્યમહાબીજેન મિલતિ સ સાર્યઃ યો દ્વિગુણેન મિલતિ સઃ પ્રતિસાર્યઃ યશ્ચ ત્રિગુણેન સોઽનુસાર્ય ઇતિ સારણાક્રમો દર્શિતઃ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_16.30:3 ॥
સ્તર્ત્ ગ્ર્હ્ત્ 16.31
<સારણ <=> વેધ પોતેન્ચ્ય્>
શતવેધી સાર્યઃ પ્રતિસારિતઃ સ્યાત્સહસ્રવેધી ચ ।
અનુસારિતોઽયુતેન ચ વિધિનાપિ બલાબલં જ્ઞાત્વા

*ચોમ્મ્. મુગ્ધાવબોધિની:
સારણક્રમસ્ય ગુણાનાહ શતેત્યાદિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_16.31:1 ॥
યઃ સાર્યઃ સમસારિતઃ સ શતવેધી સ્યાદ્ ઇત્યભિપ્રાયઃ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_16.31:2 ॥
પુનઃ પ્રતિસારિતઃ દ્વિગુણબીજેન સારિતો યઃ સૂતઃ સ સહસ્રવેધી સ્યાત્ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_16.31:3 ॥
ચ પુનઃ અનુસારિતઃ ત્રિગુણબીજેન સારિતઃ સ અયુતેન અયુતવેધી સ્યાદિતિ વ્યક્તિઃ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_16.31:4 ॥
વિધિના ઇત્યુક્તવિધાનેન ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_16.31:5 ॥
બલાબલં જ્ઞાત્વા ન્યૂનાધિક્યં મત્વા વિધિના યુક્ત ઇતિ શેષઃ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_16.31:6 ॥
સ્તર્ત્ ગ્ર્હ્ત્ 16.32
અનુસારિતેન તુ સમઃ સ્વચ્છઃ સૂતઃ સારિતસ્તદનુ ।
સ ભવતિ લક્ષવેધી પ્રતિસારિતઃ પ્રયુતવેધી ચ

*ચોમ્મ્. મુગ્ધાવબોધિની:
સારિતપ્રતિસારિતાદનુસારિતસ્ય વિશેષમાહ અન્વિત્યાદિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_16.32:1 ॥
તુ પુનઃ સ્વચ્છઃ પ્રધાનસંસ્કારૈઃ સંસ્કૃતઃ સૂતઃ અનુસારિતેન સમઃ ત્રિગુણબીજેન સારિતોઽનુસારિતસ્તેન તુલ્યો યદિ સ્યાત્સ ચ લક્ષવેધી સ્યાત્ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_16.32:2 ॥
એવં પ્રતિસારિતઃ સૂતઃ સમેન સારિતો ઽયુતવેધી સ્યાત્ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_16.32:3 ॥
એવં સ્વેચ્છાતિસ્વચ્છવૃદ્ધૌ વેધસ્યાપિ વૃદ્ધિઃ સ્યાદિતિ રહસ્યમ્ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_16.32:4 ॥
સ્તર્ત્ ગ્ર્હ્ત્ 16.33
કોટિં વિધ્યતિ સૂતોઽપ્યનુસારિતઃ સરતિ બીજેન ।
પ્રતિસારિતોઽનુસારિતો દશકોટિં વિધ્યતે સૂતઃ

*ચોમ્મ્. મુગ્ધાવબોધિની:
તથોત્તરસત્ત્વેન ગુણાધિક્યમાહ કોટિમિત્યાદિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_16.33:1 ॥
સૂતે સરિતો બીજેન ગ્રાસન્યાયં વિહાય સમેન બીજેનાનુસારિતો યઃ સ કોટિસંખ્યાં ધાતૂનામિતિ શેષઃ સૂતો વિધ્યતિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_16.33:2 ॥
યથોક્તસારિતે સૂતે દશગુણવૃદ્ધિઃ સર્વત્રૈવેતિ વેદિતવ્યમ્ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_16.33:3 ॥
સ્તર્ત્ ગ્ર્હ્ત્ 16.34
પ્રતિસારિતસ્તથાબ્જં ત્વનુસારિતઃ ખર્વવેધી ચ ।
એવં સારણયોગાત્કુરુતે વેધં યથેપ્સિતં વિધિના

*ચોમ્મ્. મુગ્ધાવબોધિની:
વિશેષમાહ પ્રતીત્યાદિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_16.34:1 ॥
પ્રતિસારિતઃ સૂતો દ્વિગુણબીજેન વારૈકેન સારિતો રસઃ અબ્જસંખ્યાં વિધ્યતિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_16.34:2 ॥
તુ પુનર્ અનુસારિતઃ ત્રિગુણેન બીજેન વારૈકેન સારિતઃ સૂતઃ ખર્વવેધી સ્યાત્ ખર્વસંખ્યાકે દ્રવ્યસંબન્ધં કરોતીત્યભિપ્રાયઃ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_16.34:3 ॥
એવમુક્તપ્રકારેણ વિધિના શાસ્ત્રજ્ઞવાર્તિકસંપ્રદાયેન સારણયોગાત્ યથેપ્સિતં વેધં કુરુતે યથાવાઞ્છિતમ્ ઇત્યર્થઃ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_16.34:4 ॥
સ્તર્ત્ ગ્ર્હ્ત્ 16.35
અનુસારિતેન સારિતો વિધ્યતિ શુલ્બં નિખર્વસંખ્યાકમ્ ।
પ્રતિસારિતસ્તુ વિધ્યતિ પદ્મં સ્વનુસારિતઃ શઙ્ખમ્

*ચોમ્મ્. મુગ્ધાવબોધિની:
પુનર્વિશેષમાહ અન્વિત્યાદિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_16.35:1 ॥
અનુસારિતેન ત્રિગુણપ્રથમગ્રાસન્યાયેન બીજેન સારિતઃ સૂતો નિખર્વસંખ્યાકં શુલ્બં વિધ્યતિ તુ પુનઃ પ્રતિસારિતઃ ષડ્ગુણપ્રથમગ્રાસન્યાયેન સારિતઃ સૂતઃ પદ્મસંખ્યાકં વિધ્યતિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_16.35:2 ॥
પુનર્ અનુસારિતો નવગુણગ્રાસન્યાયેન બીજેન સારિતઃ સૂતઃ શઙ્ખસંખ્યાં વિધ્યતીતિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_16.35:3 ॥
સ્તર્ત્ ગ્ર્હ્ત્ 16.36
<લેઅદ્ (?):: વેધ (?)>
વિધ્યેદ્ દ્વિગુણં દ્રવ્યં નાગં દત્ત્વાનુવાહયેચ્છનકૈઃ ।
તાવદ્યાવત્કનકં દિવ્યં પ્રોન્મીલયેત્સકલમ્