રસહૃદયતન્ત્ર (ટીકા સહિત) · અધ્યાય 13

ઇતિ પરમહંસપરિવ્રાજકાચાર્યશ્રીમદ્ગોવિન્દભગવત્પાદવિરચિતે રસહૃદયતન્ત્રે દ્વન્દ્વાધિકારાત્મકો દ્વાદશોઽવબોધઃ ॥
*ચોમ્મ્. મુગ્ધાવબોધિની:
કાન્તેત્યાદિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_12.12:1 ॥
માક્ષિકેણ મૃતં યન્નાગં તાલં હરિતાલં શિલા મનોહ્વા ચ તત્તથા પૂર્વોક્તકલ્કસહિતં યત્કલ્કં રસોપરસાદીનાં તેન સહિતં યુક્તં કાન્તમુખં યથા ।
અભાવેઽભ્રકસત્ત્વસ્ય કાન્તસત્ત્વં પ્રદાપયેત્ ।
કાન્તસત્વસ્ય વાભાવે તીક્ષ્ણલોહં તુ દાપયેત્ ।
ઇતિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_12.12:2 ॥
સ્તર્ત્ ગ્ર્હ્ત્ 13.1
માક્ષીકકાન્તતીક્ષ્ણં તીક્ષ્ણં માક્ષીકમ્ અભ્રકં બીજમ્ ।
માક્ષીકકાન્તશુલ્બં તીક્ષ્ણાભ્રકં મહાબીજમ્

*ચોમ્મ્. મુગ્ધાવબોધિની:
મધુનિ માધવ એવ મધુવ્રતઃ પ્રકુરુતે મુદિતો મધુરં રવમ્ ।
વરરવોઽપિ સતાં ચ સમાગમં શબલતા કિમુપૈતિ ન ચારુતામ્ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_13.1:1 ॥
સંકરબીજાનાં મધ્યે મહાબીજસંજ્ઞાન્યાહ માક્ષિકેત્યાદિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_13.1:2 ॥
એતત્ત્રિકં મહાબીજં કિમેતત્ માક્ષીકકાન્તતીક્ષ્ણં માક્ષીકકાન્તશુલ્બં તીક્ષ્ણાભ્રકં ચ માક્ષીકં તાપ્યં કાન્તં ચુમ્બકં શુલ્બં તામ્રં તીક્ષ્ણં લોહજાતિર્ અભ્રકં ગગનં એતત્ત્રિતયં બીજં મહાબીજં એતત્ત્રિત્રિમુખં પ્રત્યેકં મહાસંજ્ઞમ્ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_13.1:3 ॥
વિશેષોઽત્ર ।
બીજપાકં પ્રવક્ષ્યામિ જારણાર્થં રસસ્ય તુ ।
સૂત્રક્રમોઽયં બીજેન સમજીર્ણેન શુધ્યતિ ।
ઇતિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_13.1:4 ॥
અવાન્તરત્વેન ચ પ્રત્યેકં દ્રવ્યં બીજસંજ્ઞાભિમતમ્ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_13.1:5 ॥
સ્તર્ત્ ગ્ર્હ્ત્ 13.2
માક્ષીકકાન્તશુલ્બં શુલ્બાભ્રકમાક્ષિકં ચાપિ ।
કાન્તાભ્રકમાક્ષીકં તાપ્યકશુલ્બાભ્રકં મહાબીજમ્

*ચોમ્મ્. મુગ્ધાવબોધિની:
તચ્ચાહ માક્ષીકેત્યાદિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_13.2:1 ॥
માક્ષીકકાન્તશુલ્બં માક્ષીકં તાપ્યં કાન્તં ચુમ્બકં શુલ્બં તામ્રં એતદપિ મહાબીજં જ્ઞેયમ્ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_13.2:2 ॥
પુનઃ શુલ્બાભ્રકમાક્ષીકં પુનઃ કાન્તાભ્રકમાક્ષીકં કાન્તં કાન્તપાષાણં અભ્રકં ગગનં માક્ષીકં તાપ્યં તથા તાપ્યકશુલ્બાભ્રકં એતદપિ ચ મહાબીજં જ્ઞેયમિતિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_13.2:3 ॥
સ્તર્ત્ ગ્ર્હ્ત્ 13.3
માક્ષીકતીક્ષ્ણશુલ્બં તીક્ષ્ણશુલ્બાભ્રકં મહાબીજમ્ ।
માક્ષીકકાન્તકનકં કનકારુણમાક્ષિકં મહાબીજમ્

*ચોમ્મ્. મુગ્ધાવબોધિની:
તચ્ચાહ માક્ષીકેત્યાદિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_13.3:1 ॥
માક્ષીકતીક્ષ્ણશુલ્બં માક્ષિકં તાપ્યં તીક્ષ્ણં સારલોહજાતિઃ શુલ્બં તામ્રમ્ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_13.3:2 ॥
પુનસ્તીક્ષ્ણશુલ્બાભ્રકં તીક્ષ્ણં સારં શુલ્બં તામ્રં અભ્રકં ગગનમ્ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_13.3:3 ॥
પુનર્માક્ષીકકાન્તકનકં માક્ષીકં તાપ્યં કાન્તં કાન્તપાષાણં કનકં સ્વર્ણમ્ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_13.3:4 ॥
પુનઃ કનકારુણમાક્ષિકં કનકં સ્વર્ણં અરુણં તામ્રં માક્ષિકં સ્વર્ણમાક્ષિકં ચેતિ ચતુષ્ટયં મહાબીજં પ્રવરબીજમ્ ઇત્યર્થઃ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_13.3:5 ॥
ચતુર્ણાં પ્રત્યેકં મહાબીજસંજ્ઞેતિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_13.3:6 ॥
સ્તર્ત્ ગ્ર્હ્ત્ 13.4
માક્ષીકતીક્ષ્ણતારં તારારુણમાક્ષિકં ચૈવમ્ ।
કાન્તં તુ શુલ્બતાપ્યં શુલ્બાભ્રતાપ્યકાંચનં ચાપિ

*ચોમ્મ્. મુગ્ધાવબોધિની:
તચ્ચાહ માક્ષીકતીક્ષ્ણતારમિતિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_13.4:1 ॥
માક્ષીકં તાપ્યં તીક્ષ્ણં સારં તારં રૂપ્યમ્ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_13.4:2 ॥
પુનસ્તારારુણમાક્ષિકં એવમુક્તવિધાનેન ઇદમપિ તારં રૂપ્યં અરુણં તામ્રં માક્ષીકં તાપ્યમ્ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_13.4:3 ॥
પુનઃ કાન્તે ચુમ્બકેઽભિવ્યાપકે અધિકરણે શુલ્બં તામ્રં તાપ્યં સ્વર્ણમાક્ષિકં યત્ પ્રયુક્તમ્ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_13.4:4 ॥
અપીતિ નિશ્ચયેન ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_13.4:5 ॥
શુલ્બાભ્રતાપ્યકાઞ્ચનં વા શુલ્બં તામ્રં અભ્રં ગગનં તાપ્યં સ્વર્ણમાક્ષિકં કાઞ્ચનં હેમ એતચ્ચતુષ્ટયમપિ મહાબીજં જ્ઞેયમ્ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_13.4:6 ॥
મહાબીજસંબન્ધઃ પ્રત્યેકમિતિ વ્યક્તિઃ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_13.4:7 ॥
સ્તર્ત્ ગ્ર્હ્ત્ 13.5
કાન્તેન્દુસસ્યતાપ્યં કાન્તાભ્રકતીક્ષ્ણમાક્ષિકં ચૈવ ।
હેમાભ્રશુલ્બતાપ્યં હેમાભ્રકશુલ્બમાક્ષિકં વાપિ

*ચોમ્મ્. મુગ્ધાવબોધિની:
તચ્ચાહ કાન્તેન્દુસસ્યતાપ્યમિતિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_13.5:1 ॥
કાન્તં કાન્તપાષાણં ઇન્દુસ્તારં સસ્યં ચપલા તાપ્યં સ્વર્ણમાક્ષિકં ચેતિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_13.5:2 ॥
પુનઃ કાન્તાભ્રકતીક્ષ્ણમાક્ષિકં તથા હેમાભ્રશુલ્બતાપ્યં પુનર્હેમાભ્રકશુલ્બમાક્ષિકં વા હેમ કનકં અભ્રકં ગગનં શુલ્બં તામ્રં માક્ષીકં તાપ્યં એતચ્ચતુષ્ટયમપિ મહાબીજં જ્ઞેયમ્ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_13.5:3 ॥
પ્રત્યેકદ્રવ્યે બીજસંજ્ઞા ચેતિ ધ્વન્યર્થઃ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_13.5:4 ॥
સ્તર્ત્ ગ્ર્હ્ત્ 13.6
કાન્તાભ્રશુલ્બતાપ્યં સઙ્કરબીજં ચતુઃષષ્ટિઃ

*ચોમ્મ્. મુગ્ધાવબોધિની:
તચ્ચાહ કાન્તેત્યાદિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_13.6:1 ॥
કાન્તાભ્રશુલ્બતાપ્યં કાન્તં ચુમ્બકં અભ્રકં ગગનં શુલ્બં તામ્રં તાપ્યં માક્ષિકં ઇત્યપિ મહાબીજમ્ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_13.6:2 ॥
એતેષાં મહાબીજાનાં ચેત્ સંકરબીજં પ્રત્યેકં દ્રવ્યસ્ય બીજસંજ્ઞા સા તર્હિ ચતુઃષષ્ટિપ્રમાણા સ્યાદિત્યર્થઃ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_13.6:3 ॥
સ્તર્ત્ ગ્ર્હ્ત્ 13.7
<મહાબીજ:: પ્રોદુચ્તિઓન્>
સર્વેષાં બીજાનામાદૌ કૃત્વા યથોક્તસંયોગમ્ ।
શતવાપ્યં યદ્વહ્નૌ દ્રાવિતં હિ બીજં વિશુદ્ધમિદં

*ચોમ્મ્. મુગ્ધાવબોધિની:
બીજવિધાનમ્ આહ સર્વેષામ્ ઇત્યાદિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_13.7:1 ॥
આદૌ પ્રથમં સર્વેષાં બીજાનાં યથોક્તં સંયોગં ચતુઃષષ્ટીનાં ઉક્તસંજ્ઞાનાં દ્રવ્યાણાં સંયોગં એકત્રીકરણં કૃત્વા યદેકત્રીકૃતં વહ્નૌ દ્રાવિતં ભવતિ તત્સર્વં શતવાપ્યં બીજં સિદ્ધં પ્રયત્નેન સ્યાદિતિ શબ્દાર્થઃ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_13.7:2 ॥
સ્તર્ત્ ગ્ર્હ્ત્ 13.8
<ચારણ, ગર્ભ- અન્દ્ બાહ્યદ્રુતિ નેચેસ્સર્ય્ fઓર્ બન્ધન>
ન પતતિ યદિ ઘનસત્વં ગર્ભે નો વા દ્રવન્તિ બીજાનિ ।
ન ચ બાહ્યદ્રુતિયોગસ્તત્કથમિહ બધ્યતે સૂતઃ