રસહૃદયતન્ત્ર (ટીકા સહિત) · અધ્યાય 12

*ચોમ્મ્. મુગ્ધાવબોધિની:
નિર્વાહણવિધાનમાહ છાગેત્યાદિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_11.13:1 ॥
એવંવિધાં મૂષાં કૃત્વા ધાતુનિર્વાહણં કુર્યાત્ ઇતિ શેષઃ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_11.13:2 ॥
કિંભૂતાં છાગાસ્થિભસ્મનિર્મિતમૂષામિતિ છાગો બસ્તસ્તસ્યાસ્થીનિ તદ્ભસ્મના નિર્મિતા કૃતા યા મૂષા તામ્ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_11.13:3 ॥
પુનઃ કિંભૂતાં મલ્લકાકારાં ગોસ્તનસદૃશીમ્ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_11.13:4 ॥
પુનઃ કિંવિશિષ્ટાં ઘનરન્ધ્રાં નિબિડછિદ્રામ્ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_11.13:5 ॥
પુનઃ ટઙ્કણવિષગુઞ્જાકૃતલેપાં ટઙ્કણં સૌભાગ્યં વિષં સક્તુકં ગુઞ્જા રક્તિકા તાભિઃ કૃતો લેપો યસ્યાં સા તામ્ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_11.13:6 ॥
એવંભૂતા મૂષા દલયોગે પત્રમેલને કાર્યેત્યર્થઃ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_11.13:7 ॥
સ્તર્ત્ ગ્ર્હ્ત્ 12.1
અથ દ્વન્દ્વમેલનમભિધાસ્યતે ।
<મોતિવતિઓન્ füર્ દ્વન્દ્વમેલન>
યાવન્ નાઙ્ગાઙ્ગતયા ન મિલન્તિ લોહાનિ સર્વસત્ત્વેષુ ।
તાવત્સર્વાઙ્ગં ન ચ ચરતિ રસો દ્વન્દ્વયોગેન

*ચોમ્મ્. મુગ્ધાવબોધિની:
વાચાં વિલાસેન સુધાનુકારી નુ જગત્કરોતિ ।
કિંચિત્સ્વયં યત્પુરુષત્વમેવ સુધાદ્વિજિહ્વાશ્રિતમ્ ઇત્યદોષઃ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_12.1:1 ॥
અથ દ્વન્દ્વયોગપ્રકારમાહ યાવદિત્યાદિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_12.1:2 ॥
યાવદિત્યવધૌ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_12.1:3 ॥
લોહાનિ હેમાદીનિ નાગાઙ્ગતયા ભુજઙ્ગશરીરતયા ન મિલન્તિ સુગમત્વેન એકશરીરતાં નાપ્નુવન્તિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_12.1:4 ॥
કેષુ સર્વસત્ત્વેષુ અભ્રાદીનાં સારેષુ સત્ત્વસ્ય કાઠિન્યાદ્વિનોપાયં નૈકતાં યાન્તિ લોહાનિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_12.1:5 ॥
અતસ્તાવદ્રસઃ સર્વાઙ્ગં ન ચરતિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_12.1:6 ॥
કેન કૃત્વા સત્વેષુ લોહાનિ મિલન્તિ દ્વન્દ્વયોગેન દરદાદિના વા ગુડપુરટઙ્કણાદિનેતિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_12.1:7 ॥
સ્તર્ત્ ગ્ર્હ્ત્ 12.2
<મેતલ્સ્:: પ્રેપરતિઓન્ fઓર્ દ્વ્.~>
માક્ષીકરસકસસ્યકદરદાન્યતમેન વાપિતં લોહમ્ ।
સંત્યજતિ નિબિડભાવં સત્વે સંમિલતિ સુધ્માતમ્

*ચોમ્મ્. મુગ્ધાવબોધિની:
સત્ત્વમેલનવિધાનમ્ આહ માક્ષિકેત્યાદિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_12.2:1 ॥
લોહં સ્વર્ણાદિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_12.2:2 ॥
માક્ષિકં તાપ્યં રસકં ખર્પરિકં સસ્યકં ચપલા દરદં હિઙ્ગુલં એતેન ચતુષ્કેણ વા એભ્યો ઽન્યતમેનોક્તરસોપરસેન વાપિતં સુધ્માતં શોભનયુક્ત્યા ધ્માતં ચ સત્ નિવિડભાવં સંત્યજતિ સત્ત્વે સંમિલતિ ચ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_12.2:3 ॥
સ્તર્ત્ ગ્ર્હ્ત્ 12.3
<દ્વન્દ્વમેલાપક:: પ્રેપરતિઓન્>
ગુડપુરટઙ્કણલાક્ષાસર્જરસૈર્ ધાતકીસમાયુક્તૈઃ ।
સ્ત્રીસ્તન્યેન તુ પિષ્ટૈઃ રસાયને દ્વંદ્વિતં યોજ્યમ્

*ચોમ્મ્. મુગ્ધાવબોધિની:
વિધ્યન્તરમાહ ગુડેત્યાદિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_12.3:1 ॥
ઇદં દ્વંદ્વિતં દ્વંદ્વીકૃતં લોહં સત્ત્વેન મિલિતં રસાયને જરાવ્યાધિનાશને યોજ્યમ્ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_12.3:2 ॥
કૈર્દ્વન્દ્વમેલાપકૈઃ કૃત્વા દ્વંદ્વિતમિત્યાહ ગુડેત્યાદિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_12.3:3 ॥
ગુડઃ પ્રતીતઃ પુરો ગુગ્ગુલુઃ ટઙ્કણં સૌભાગ્યં લાક્ષા જતુ સર્જરસો રાલા એતૈઃ ધાતકીસમાયુક્તૈઃ ધાતકી પ્રતીતા તત્સમાયુક્તૈઃ પુનઃ સ્ત્રીસ્તન્યેન નારીદુગ્ધેન પિષ્ટૈર્મર્દિતૈઃ એતૈર્દ્વન્દ્વમેલાપકૈઃ કૃત્વા ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_12.3:4 ॥
સ્તર્ત્ ગ્ર્હ્ત્ 12.4
<દ્વન્દ્વમેલાપક>
ઊર્ણાટઙ્કણગિરિજતુકર્ણાક્ષિમલેન્દ્રગોપકર્કટકૈઃ ।
નારીપયસા પિષ્ટૈઃ સર્વે દ્વન્દ્વેષુ હિ મિલન્તિ

*ચોમ્મ્. મુગ્ધાવબોધિની:
સર્વે દ્વન્દ્વેષુ સત્વં પ્રતિ દ્વન્દ્વેષુ મિલન્તિ એકીભવન્તિ લોહાનિ ઇતિ શેષઃ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_12.4:1 ॥
એતૈઃ કૈઃ ઊર્ણાદિભિઃ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_12.4:2 ॥
ઊર્ણા પ્રતીતા ટઙ્કણં સૌભાગ્યં ગિરિજતુ શિલાજતુ કર્ણાક્ષિમલં મનુષ્યસ્ય ઇન્દ્રગોપકો જીવવિશેષઃ કર્કટકશ્ચકુલીરઃ સ્યાત્કુલીરઃ કર્કટકઃ ઇત્યમરઃ એતૈઃ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_12.4:3 ॥
કિંવિશિષ્ટૈઃ નારીપયસા સ્ત્રીદુગ્ધેન પિષ્ટૈઃ કલ્કિતૈઃ ત્રયોઽપિ દ્વન્દ્વમેલાપકયોગા ઇતિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_12.4:4 ॥
સ્તર્ત્ ગ્ર્હ્ત્ 12.5
<દ્વ.~ ઓf રસવૈક્રાન્ત અન્દ્ ગોલ્દ્ => બન્ધન ઓf મેર્ચુર્ય્>
રસવૈક્રાન્તકમેવં મિલતિ દ્વન્દ્વાન્વિતં સમં હેમ્ના ।
નિર્વ્યૂઢં તત્સત્વં તેન રસો બન્ધમુપયાતિ

*ચોમ્મ્. મુગ્ધાવબોધિની:
વિધ્યન્તરમાહ રસેત્યાદિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_12.5:1 ॥
એવમુક્તવિધાનેન રસવૈક્રાન્તકં દ્વન્દ્વાન્વિતં સ્વકીયદ્વન્દ્વસહિતં મિલતિ પૃથગ્ભાવં ત્યજતિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_12.5:2 ॥
કેન સમં હેમ્ના સહ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_12.5:3 ॥
તદ્રસવૈક્રાન્તસત્ત્વં હેમ્ના સહ નિર્વ્યૂઢં કુર્યાત્ તેન રસવૈક્રાન્તસત્ત્વહેમયોગેન રસો બન્ધમુપયાતિ બદ્ધો ભવતીતિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_12.5:4 ॥
સ્તર્ત્ ગ્ર્હ્ત્ 12.6
<દ્વન્દ્વમેલાપક>
શસ્તં સર્વદ્વન્દ્વે ગિરિજતુલેલીતકેન્દ્રગોપાદ્યૈઃ ।
મહિષીકર્ણમલાદ્યૈઃ સ્યાદ્બીજં ટઙ્કણાલવિષૈઃ

*ચોમ્મ્. મુગ્ધાવબોધિની:
અથ વિશેષવિધ્યન્તરમાહ શસ્તમિત્યાદિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_12.6:1 ॥
એવંવિધં બીજં શસ્તં ક્વ સર્વદ્વન્દ્વે ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_12.6:2 ॥
પુનરેતૈઃ કૃત્વા બીજં શસ્તં સ્યાત્ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_12.6:3 ॥
કૈઃ ગિરિજતુલેલીતકેન્દ્રગોપાદ્યૈઃ ગિરિજતુ શિલાજતુ લેલીતકો ગન્ધકઃ ઇન્દ્રગોપઃ સુરેન્દ્રગોપો જીવવિશેષઃ એતે આદ્યા યેષાં તૈઃ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_12.6:4 ॥
ન કેવલમેતૈર્ મહિષીકર્ણમલાદ્યૈશ્ચ મહિષ્યાઃ કર્ણયોર્મલ આદ્યો યેષાં તે આદ્યશબ્દાન્નાસાક્ષિમલં ચ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_12.6:5 ॥
પુનષ્ટઙ્કણાલવિષૈઃ ટઙ્કણં સૌભાગ્યં આલં હરિતાલં વિષં કન્દજં એતૈઃ પિષ્ટૈર્દ્વન્દ્વમેલાપઃ સ્યાદિતિ પુનઃ સંબન્ધઃ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_12.6:6 ॥
સ્તર્ત્ ગ્ર્હ્ત્ 12.7
<દ્વન્દ્વમેલાપક>
મધુસહિતૈરપ્યેતૈસ્તારાભ્રં મિલતિ તાપ્યકનકં ચ ।
એરણ્ડતૈલટઙ્કણકંકુષ્ઠશિલેન્દ્રગોપૈસ્તુ

*ચોમ્મ્. મુગ્ધાવબોધિની:
વિધ્યન્તરમાહ મધ્વિત્યાદિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_12.7:1 ॥
એતૈઃ પૂર્વોક્તૈર્ યોગૈઃ મધુસહિતૈઃ ક્ષૌદ્રયુતૈઃ તારાભ્રં રૂપ્યગગનં મિલતિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_12.7:2 ॥
ચ પુનસ્તાપ્યકનકં માક્ષિકસ્વર્ણં ઇદં દ્વન્દ્વં ચ મિલતિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_12.7:3 ॥
ન કેવલં પૂર્વોક્તયોગૈર્ મિલતિ પુનરેતૈર્ એરણ્ડતૈલટઙ્કણકઙ્કુષ્ઠશિલેન્દ્રગોપૈશ્ચ એરણ્ડતૈલં વાતારિસ્નેહઃ ટઙ્કણં સૌભાગ્યં કઙ્કુષ્ઠં વિરઙ્ગં શિલા મનોહ્વા ઇન્દ્રગોપકો જીવવિશેષઃ એતૈશ્ચ મધુસહિતૈઃ કૃત્વા દ્વન્દ્વં મિલતીત્યવશ્યમ્ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_12.7:4 ॥
સ્તર્ત્ ગ્ર્હ્ત્ 12.8
<મેલાપન ઓf મેર્ચુર્ય્, ગોલ્દ્, અન્દ્ અભ્ર>
સૂતેન શુદ્ધકનકં નિષ્પિષ્ય સમાભ્રયોજિતં કૃત્વા ।
પાદેન તુ પૂર્વોક્તદ્વન્દ્વાન્યતમકં કલ્પ્યમ્

*ચોમ્મ્. મુગ્ધાવબોધિની:
તદ્વિધાનમાહ સૂતેનેત્યાદિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_12.8:1 ॥
પ્રથમં સૂતેન રસેન સહ શુદ્ધકનકં નિષ્પિષ્ય સંમર્દ્ય પુનઃ સમાભ્રયોજિતં કૃત્વા સમં ચ તદભ્રં ચ તેન યોજિતં કૃત્વા પશ્ચાત્પાદેન ચતુર્થાંશવિભાગેન પૂર્વોક્તદ્વન્દ્વાન્યતમકં કલ્પ્યં પૂર્વોક્તદ્વન્દ્વમ્ એરણ્ડતૈલાદિકં ગિરિજત્વાદિકં ચ તેભ્યો ઽન્યતમકં દ્વન્દ્વં યોજ્યમિતિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_12.8:2 ॥
સ્તર્ત્ ગ્ર્હ્ત્ 12.9-10
<મેલાપન ઓf ગોલ્દ્ અન્દ્ અભ્ર>
રસોપરસસ્ય હેમ્નો દ્વિગુણં શુદ્ધમાક્ષિકં દત્ત્વા ।
સ્વરસેન કાકમાચ્યા રમ્ભાકન્દેન મૃદ્નીયાત્

કૃતમિત્યેતત્પિણ્ડં હેમાભ્રં મિલતિ વજ્રમૂષાયામ્ ।
વિધ્યન્તરમાહ રસેત્યાદિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_12.9:1 ॥
રસોપરસસ્ય વૈક્રાન્તગન્ધકાદેર્મધ્યે શુદ્ધમાક્ષિકં નિર્દોષં તાપ્યં હેમ્નો દ્વિગુણં કનકાદ્દ્વિગુણિતં દત્ત્વા દ્વિગુણમાક્ષિકયુતં હેમ દત્ત્વેત્યર્થઃ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_12.9:2 ॥
એતદ્રસોપરસાદિકં કાકમાચ્યા વાયસ્યાઃ સ્વરસેન મૃદ્નીયાત્ મર્દનં કુર્યાત્ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_12.9:3 ॥
રમ્ભાકન્દેન ચ કદલીકન્દેનાપીત્યર્થઃ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_12.9:4 ॥
એતત્પૂર્વૌષધં પિણ્ડં ગોલાકારં કુર્યાત્ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_12.9:5 ॥
ઇતિવિધાનેન હેમાભ્રં મિલતિ હેમતાપ્યં ચેતિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_12.9:6 ॥
ક્વ વજ્રમૂષાયામ્ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_12.9:7 ॥
તથાહ ।
મૃદસ્ત્રિભાગાઃ શણલદ્દિભાગૌ ભાગશ્ચ નિર્દગ્ધતુષોપલાદેઃ ।
કિટ્ટાર્ધભાગં પરિખણ્ડ્ય વજ્રમૂષાં વિદધ્યાત્ખલુ સત્વપાતે ।
ઇતિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_12.9:8 ॥
સ્તર્ત્ ગ્ર્હ્ત્ 12.10
<મેલાપન ઓf અભ્રસત્ત્વ wઇથ્ દિff. સુબ્સ્તન્ચેસ્>
રવિશશિતીક્ષ્ણૈરેવં મિલન્તિ ગગનાદિસત્વાનિ

*ચોમ્મ્. મુગ્ધાવબોધિની:
એવમ્ અમુના વિધિના રવિશશિતીક્ષ્ણૈઃ સહ રવિસ્તામ્રં શશી રૂપ્યં તીક્ષ્ણં લોહજાતિઃ એતૈઃ સાર્ધં ગગનાદિસત્વાનિ અભ્રાદીનાં સારાણિ મિલન્તીતિ યુગ્મમ્ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_12.10:1 ॥
સ્તર્ત્ ગ્ર્હ્ત્ 12.11
<મેલાપન fઓર્ સઙ્કરબીજસ્>
સઙ્કરબીજાનામપિ વિધાનમિત્યાદિ ગગનસત્વયોગેન ।
માક્ષીકયોગાદન્યં યોજ્યમવશ્યં તુ સર્વત્ર

*ચોમ્મ્. મુગ્ધાવબોધિની:
અભ્રસત્વસ્યાધિકારમાહ સંકરેત્યાદિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_12.11:1 ॥
સઙ્કરબીજાનામપિ વિધાનં કર્તવ્યાર્થોપદેશ ઇતિ યાવત્ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_12.11:2 ॥
ઇત્યાદિ પૂર્વોક્તં તુ પુનઃ ગગનસત્વયોગેન અભ્રકસત્ત્વેન સાર્ધં માક્ષીકયોગાદ્ અન્યં યોજ્યં અભ્રસત્વેન સહ માક્ષીકં ન સ્યાદિતિ વ્યક્તિઃ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_12.11:3 ॥
સ્તર્ત્ ગ્ર્હ્ત્ 12.12
કાન્તમુખં સર્વેષાં સત્ત્વાનાં મેલકં પ્રથમમ્ ।
પૂર્વોક્તકલ્કસહિતં માક્ષીકમૃતનાગતાલશિલમ્