રસહૃદયતન્ત્ર (ટીકા સહિત) · અધ્યાય 11

*ચોમ્મ્. મુગ્ધાવબોધિની:
વિધ્યન્તરમાહ ચૂર્ણિતેત્યાદિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_10.15-17:1 ॥
ચૂર્ણિતસત્વસમાનં ચૂર્ણિતં પિષ્ટં યત્ સત્વં સારં તત્સમાનં વિશુદ્ધત્વાત્ સત્વસમાનં ધાતુરસોપરસચૂર્ણં ઇતિ શેષઃ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_10.15-17:2 ॥
એવંવિધં વિશુદ્ધં ચૂર્ણં આદરેણ પ્રીત્યા આદૌ સંગૃહ્ય ટઙ્કણપલસપ્તયુતં કુર્યાત્ સૌભાગ્યસ્ય પલૈઃ સપ્તસંખ્યાકૈઃ સહિતં કુર્યાદિત્યર્થઃ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_10.15-17:3 ॥
વિશુદ્ધે ચૂર્ણે ત્રિંશત્પલે સપ્તપલં સૌભાગ્યં યોજ્યં એવં ટઙ્કણવિધાનેન ચ પુનઃ ગુઞ્જાપલત્રિતયેન રક્તિકાપલત્રિતયપરિમાણેન યોજિતં કુર્યાદ્ ઇતિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_10.15-17:4 ॥
તિલચૂર્ણકકિટ્ટપલૈઃ તિલં પ્રતીતં તેષાં ચૂર્ણકં કિટ્ટં મુણ્ડાદીનાં મલં તયોઃ પલૈઃ પલમાનૈર્ગોધૂમબદ્ધપિણ્ડી બહુશો બહુવારં ગોપઞ્ચકભાવિતં ગવાં ક્ષીરાજ્યદધિમૂત્રવિટ્કેન ભાવિતા કિં કૃત્વા મત્સ્યૈર્ આલોડ્ય મત્સ્યૈઃ ક્ષુદ્રજલચરૈર્ આલોડ્ય સંમિશ્ર્યેત્યર્થઃ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_10.15-17:5 ॥
કોષ્ઠકે કોષ્ઠિકાયન્ત્રે ધમનવિધિના ઉત્ક્ષિપ્યોત્ક્ષિપ્ય ધમનેન ભસ્ત્રાનલેન તત્ સત્વં પતતિ પૂર્વસંબન્ધાત્ તાપ્યાદીનાં ઇતિ શેષઃ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_10.15-17:6 ॥
ચ પુનરભ્રસત્વં અભ્રકાત્સારં સંદ્રવતિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_10.15-17:7 ॥
તથૈવોક્તવિધાનેન સર્વાણિ સમસ્તાનિ સત્વાનિ સારાણિ પતન્તિ અનુક્તાનાં ઇતિ શેષઃ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_10.15-17:8 ॥
સ્તર્ત્ ગ્ર્હ્ત્ 11.1-2
અથ બીજનિર્વાહણમ્ આરભ્યતે ।
<સ્વર્ણમાક્ષિક:: fઓર્ પ્રોદુચ્તિઓન્ ઓf ગોલ્દ્ (?)>
સ્વીકૃત્ય સર્વસરિતો ગઙ્ગા જલધૌ યથા તથા હૈમમ્ ।
પ્રવિશતિ રસે ગૃહીત્વા સંમિલિતિ સર્વલોહગુણાન્

જીર્યતિ મિલતિ ચ શુલ્બે તત્સત્વં કિટ્ટતાં યાતિ ।
સુવૃત્તઃ સદ્રૃતારમ્ભઃ સુજ્ઞઃ સંજ્ઞાનદર્શકઃ ।
અભૂચ્ચ ધનધર્મજ્ઞો હારી કુઞ્જનસંપદામ્ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_11.1:1 ॥
આદૌ હૈમપ્રશંસામ્ આહ સ્વીકૃત્યેત્યાદિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_11.1:2 ॥
હૈમં સ્વર્ણમાક્ષિકસત્વં સંમિલિતિ કિંકૃત્વા સર્વલોહગુણાન્ સર્વલોહેષુ સમસ્તધાતુષુ સંમિલિતા મિશ્રિતાઃ યે ગુણાસ્ તાન્ ગૃહીત્વા તથા રસે પ્રવિશતિ યથા ગઙ્ગા સર્વા નદ્યઃ સરિતઃ સ્વીકૃત્ય અઙ્ગીકૃત્ય જલધૌ સમુદ્રે પ્રવિશતિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_11.1:3 ॥
તાપ્યસત્વાધિકારમ્ આહ જીર્યતીત્યાદિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_11.1:4 ॥
તત્ હૈમં તાપ્યસત્વં શુલ્બે તામ્રે મિલતિ સતિ સત્ત્વં જીર્યતિ જારણત્વમાપ્નોતિ રસે ઇતિ શેષઃ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_11.1:5 ॥
તસ્મિન્ સત્વે શુલ્બે મિલતિ સતિ કિટ્ટતાં યાતિ લોહમલસદૃશં સ્યાત્ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_11.1:6 ॥
સ્તર્ત્ ગ્ર્હ્ત્ 11.2
<પસ્સેન્દે સ્તોffએ füર્ સ્વર્ણ-, તારક્રિયા>
હેમક્રિયાસુ કરિણા ત્રપુણા તારક્રિયાસુ નિર્વ્યૂઢમ્

*ચોમ્મ્. મુગ્ધાવબોધિની:
પ્રથમં તત્સત્વં કરિણા નાગેન સહ હેમક્રિયાસુ સ્વર્ણકાર્યેષુ નિર્વ્યૂઢં રસે નિર્વાહિતં કુર્યાદિત્યર્થઃ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_11.2:1 ॥
પુનસ્ત્રપુણા વઙ્ગેન સહ તારક્રિયાસુ રૂપ્યકાર્યેષુ નિર્વ્યૂઢં કુર્યાત્ નાગવઙ્ગૌ સર્વત્ર પીતસિતકાર્યેષુ પ્રશસ્તાવિત્યર્થઃ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_11.2:2 ॥
સ્તર્ત્ ગ્ર્હ્ત્ 11.3
<હેર્સ્તેલ્લુન્ગ્ એઇનેસ્ બીજસ્>
ઘનસત્વં ખલુ રવિણા રસાયને દ્વંદ્વકં યોજ્યમ્ ।
રક્તગણપાતભાવિતગિરિજતુમાક્ષિકગૈરિકદરદૈઃ

*ચોમ્મ્. મુગ્ધાવબોધિની:
અભ્રસત્વયોગમાહ ઘનસત્વમ્ ઇત્યાદિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_11.3:1 ॥
ખલુ નિશ્ચયે વાક્યાલઙ્કારે વા ઘનસત્વમ્ અભ્રસારં રવિણા તામ્રેણ સહ રસાયને જરાવ્યાધિનાશને દ્વંદ્વકં ઘનસત્વતામ્રં યોજ્યં પુનઃ રક્તગણપાતભાવિતગિરિજતુમાક્ષિકગૈરિકદરદૈઃ રક્તગણસ્ય યઃ પાતઃ પાતનં નિક્ષેપો વા તેન ભાવિતાનિ ઘર્મપુટિતાનિ ગિરિજતુમાક્ષિકગૈરિકદરદાનિ ગિરિજતુ શિલાજતુ માક્ષિકં પ્રતીતં દરદં હિઙ્ગુલં એતૈર્બીજશેષં કુર્યાદ્ ઇત્યાગામિશ્લોકાજ્જ્ઞેયમ્ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_11.3:2 ॥
સ્તર્ત્ ગ્ર્હ્ત્ 11.4
<ગોલ્દ્:: બીજ>
મૃદુલતામ્રકાન્તઘનસત્વં મૃતનાગતીક્ષ્ણકનકં ચ ।
કુર્વીત બીજશેષં દરદશિલાતાલમાક્ષિકૈર્વાપાત્

*ચોમ્મ્. મુગ્ધાવબોધિની:
વિધ્યન્તરમાહ મૃદુલેત્યાદિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_11.4:1 ॥
મૃદુલં નેપાલસંજ્ઞિકં તામ્રં કાન્તં લોહજાતિ ઘનસત્વમભ્રસારં પુનર્મૃતં નાગં સીસકં તીક્ષ્ણં લોહજાતિ કનકં હેમ એતત્ત્રયં બીજં શુલ્બાદિત્રયં ચ બીજસંજ્ઞકં દરદશિલાતાલમાક્ષિકૈર્વાપાત્ દરદં હિઙ્ગુલં શિલા મનોહ્વા તાલં હરિતાલં એતૈઃ કૃત્વા વાપઃ વહ્નિતપ્તે પરિક્ષેપઃ તસ્માત્ બીજશેષં કુર્વીત ઉભયોર્બીજે અભ્રસત્વહેમ્નઃ શેષે કુર્યાદિત્યર્થઃ વા એવં કૃતે યચ્છેષં તિષ્ઠતિ તદ્બીજમિતિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_11.4:2 ॥
સ્તર્ત્ ગ્ર્હ્ત્ 11.5
<ગોલ્દ્, સિલ્વેર્:: બીજ>
મૃતનાગં વઙ્ગં વા શુલ્વં ઘનસત્વતારકનકં વા ।
ધ્માતં તદેવ સર્વં ગિરિણાધિકશોધનૈર્વાપાત્

*ચોમ્મ્. મુગ્ધાવબોધિની:
વિધ્યન્તરમાહ મૃતં નાગમ્ ઇત્યાદિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_11.5:1 ॥
મયન્નાગં સીસકં તન્મૃતનાગં ચ મૃતં યદ્વઙ્ગં રક્તગણાવાપમૃતં ચ યચ્છુલ્વં વા ઘનસત્વતારકનકં ઘનસત્વમભ્રસારં તારં રૂપ્યં કનકં હેમ એતન્નદુગણસર્વં વા પ્રત્યેકં પૃથક્ ગિરિણા શિલાજતુના સહ ધ્માતં કુર્યાત્ અધિકશોધનૈઃ દરદશિલાતાલૈર્વાપાત્ બીજશેષં કુર્યાદિતિ પૂર્વસંબન્ધઃ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_11.5:2 ॥
સ્તર્ત્ ગ્ર્હ્ત્ 11.6-7
<ગોલ્દ્:: બિજ (?)>
રક્તગણં પીતં વા માક્ષિકરાજાવર્તમ્ અથો વિમલમ્ ।
એકતમં વા ગૈરિકકુનટીક્ષિતિગન્ધકખગૈર્વા

નિર્વ્યૂઢૈરેવ રસો રાગાદિ ગૃહ્ણાતિ બન્ધમુપયાતિ ।
મૃતલોહોપરસાદ્યૈર્ નિર્વ્યૂઢં ભવતિ શૃઙ્ખલાબીજમ્

*ચોમ્મ્. મુગ્ધાવબોધિની:
રક્તગણં દાડિમકિંશુકાદિકં વા પીતગણં યથા ।
કિંશુકઃ કર્ણિકારશ્ચ હરિદ્રાદ્વિતયં તથા ।
પીતવર્ગોઽયમુદ્દિષ્ટો રસરાજસ્ય કર્મણિ ઇતિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_11.6-7:1 ॥
વા માક્ષિકં તાપ્યં વા રાજાવર્તં રાજવર્તો લાજવરદ ઇતિ ભાષાયાં અથ વિમલં તારમાક્ષિકં ઇત્યેકતમં સર્વમેવ વા ગૈરિકકુનટીક્ષિતિગન્ધકખગૈઃ ગૈરિકં પ્રતીતં કુનટી મનોહ્વા ક્ષિતિઃ સ્ફટકી ગન્ધકઃ પ્રતીતઃ ખગઃ કાસીસં એતૈરિતિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_11.6-7:2 ॥
એતૈઃ પૂર્વોક્તૈરેવ રસે નિર્વ્યૂઢે રસો રાગાદિ રઞ્જનાદિ ગૃહ્ણાતિ આદિશબ્દાત્ સારણં ચ વિજ્ઞેયં પુનર્બન્ધમ્ ઉપયાતિ બન્ધનમાપ્નોતિ પુનઃ મૃતલોહોપરસાદ્યૈઃ મૃતાશ્ચ તે લોહાશ્ચ ધાતવશ્ચ ત એવ ઉપરસા ગન્ધકાદ્યાઃ આદ્યશબ્દાત્ રસા અપિ તૈર્નિર્વ્યૂઢૈઃ કૃત્વા શૃઙ્ખલાબીજં ઉત્તરોત્તરં રઞ્જકં ભવતીત્યર્થઃ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_11.6-7:3 ॥
સ્તર્ત્ ગ્ર્હ્ત્ 11.8
<બીજ fઓર્ રઞ્જન અન્દ્ બન્ધન ઓf મેર્ચુર્ય્>
આયસશલાકિકાભ્યામ્ અદ્વન્દ્વાખ્યૈશ્ચ સઙ્કરાખ્યૈશ્ચ ।
નિર્વ્યૂઢં રસલોહૈર્જારણકર્મોચિતં ભવતિ

*ચોમ્મ્. મુગ્ધાવબોધિની:
રસલોહૈરિતિ રસા વૈક્રાન્તાદયો લોહા ધાતવઃ પ્રતીતાસ્ તૈર્ નિર્વ્યૂઢં કિંવિશિષ્ટૈઃ અદ્વન્દ્વાખ્યૈઃ એકાત્મૈઃ સંકરૈર્વા સર્વૈઃ સંકરોઽવકરે ઇત્યમરઃ એવં નિષ્પન્ને બીજં જારણયોગ્યં સદિત્યર્થઃ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_11.8:1 ॥
સ્તર્ત્ ગ્ર્હ્ત્ 11.9
બીજમિદં રક્તગણે નિષેચિતં તેન કૃતવાપમ્ ।
ચારિતજારિતમાત્રં સૂતં રઞ્જયતિ બધ્નાતિ

*ચોમ્મ્. મુગ્ધાવબોધિની:
વિશેષવિધ્યન્તરમાહ બીજમિત્યાદિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_11.9:1 ॥
ઇદં નિષ્પન્નબીજં રક્તગણે નિષેચિતં કુર્યાત્ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_11.9:2 ॥
પુનસ્તેન રક્તગણેન કૃતવાપં કૃતો વાપો યસ્મિન્ તત્ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_11.9:3 ॥
પુનસ્તદ્બીજં ચારિતજારિતમાત્રં પૂર્વં ચ પશ્ચાત્ જારિતં સન્તં સૂતં રઞ્જયતિ રાગં પ્રાપયતિ બધ્નાતિ ચેતિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_11.9:4 ॥
સ્તર્ત્ ગ્ર્હ્ત્ 11.10
<બીજ:: fઉર્થેર્ પ્રોચેસ્સિન્ગ્>
રક્તસ્નેહવિશોધિતમૃતલોહરસાદિભિસ્તુ સર્વેષામ્ ।
બીજાનાં કુરુ વાપં રક્તસ્નેહે નિષેકં ચ

*ચોમ્મ્. મુગ્ધાવબોધિની:
તચ્ચાહ રક્તેત્યાદિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_11.10:1 ॥
રક્તસ્નેહ ઇતિ રક્તગણો દાડિમકિંશુકાદિકઃ સ્નેહઃ કઙ્ગુણ્યાદીનાં એતૈર્વિશોધિતાઃ પશ્ચાન્મૃતા યે ધાતવો રસાદયશ્ચ રસોપરસાસ્તૈઃ સર્વેષાં બીજાનાં પૂર્વોક્તાનાં વાપં કુરુ રસે ઇતિ શેષઃ વા રક્તે રક્તવર્ણે સ્નેહે સ્નેહવર્ગે નિષેકં ચ વિધાનદ્વયમિદમ્ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_11.10:2 ॥
સ્તર્ત્ ગ્ર્હ્ત્ 11.11
<સિલ્વેર્:: બીજસ્>
વઙ્ગાભ્રમ્ અભ્રતારં સિતશૈલમલાહતૌ ચ સિતવઙ્ગૌ ।
રક્તં સિતતાપ્યહતં રમતિ નિર્વ્યૂઢવઙ્ગાભ્રમ્

*ચોમ્મ્. મુગ્ધાવબોધિની:
પીતક્રિયાયાં બીજાન્યુક્તાનિ અથ શ્વેતક્રિયાયાં બીજાન્યાહ વઙ્ગેત્યાદિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_11.11:1 ॥
વઙ્ગાભ્રમિતિ વઙ્ગં રઙ્ગં અભ્રં ગગનં એતે બીજહેતવે ઇતિ શેષઃ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_11.11:2 ॥
પુનરભ્રતારં અભ્રં ગગનં તારં રૂપ્યં ઇતિ ચ સિતં શ્વેતં યચ્છૈલમલં શિલાજતુ તેન આહતૌ સમ્યક્ મૃતૌ સિતવઙ્ગૌ તારરઙ્ગૌ કાર્યૌ પુનઃ રક્તં હેમ સિતં તારં તાપ્યં માક્ષિકં તાભ્યાં હતં મારિતં કુર્યાત્ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_11.11:3 ॥
પુનસ્તારં રૂપ્યં નિર્વ્યૂઢં વઙ્ગં ચાભ્રં ચ યત્ર તદેવંવિધં કુર્યાત્ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_11.11:4 ॥
એતત્સર્વં રસે તારક્રિયાસુ યોજ્યમિત્યર્થઃ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_11.11:5 ॥
સ્તર્ત્ ગ્ર્હ્ત્ 11.12
નિર્વાહણવિધિરેષઃ પ્રકાશિતોઽશેષદોષશમનાય ।
બીજાનામપ્યેવં ઘનસત્વં યુજ્યતે પ્રથમમ્

*ચોમ્મ્. મુગ્ધાવબોધિની:
બીજેઽભ્રસત્વં પ્રધાનમાહ નિર્વાહણેત્યાદિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_11.12:1 ॥
એષઃ કિમર્થઃ અશેષદોષશમનાય ધાત્વાદીનાં સમસ્તદોષનાશનાયેત્યર્થઃ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_11.12:2 ॥
એવમમુના પ્રકારેણ યથા ધાતુનિર્વાહણવિધિસ્તથા બીજાનાં રસે નિર્વાહણં કુર્યાત્ સર્વબીજનિર્વાહણે અભ્રકસત્વં પ્રથમં નિર્વાહ્યમિતિ જ્ઞેયમ્ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_11.12:3 ॥
સ્તર્ત્ ગ્ર્હ્ત્ 11.13
<ચ્રુચિબ્લે fઓર્ બીજનિર્વાહણ>
છાગાસ્થિભસ્મનિર્મિતમૂષાં કૃત્વૈવ મલ્લકાકારામ્ ।
દલયોગે ઘનરન્ધ્રાં ટઙ્કણવિષગુઞ્જાકૃતલેપામ્