રસાધ્યય · શ્લોક 77-95

રાજિકાલવણવહ્નિમૂલકૈ રૂષણા ઇકયુતૈઃ કલાશકૈઃ
પારદસ્ય મૃદુવહ્નિતસ્ત્વિદં સ્વેદનં તુષજલેન તન્યતે ॥

કાઞ્જિકૌષધપત્ત્રાન્તઃ પોટલીમધ્યલમ્બનઃ
ચુલ્હાગ્નૌ સ્વેદ્યતે સ્વેદ્યં યત્રેદં દોલયન્ત્રકમ્ ॥

વસ્ત્રં ચતુષ્પુટં કૃત્વા ખગેનાપિ પુટીકૃતમ્
સ્વેદ્યં સૂતં ચ મન્દાગ્નૌ યથા નોપક્ષયં વ્રજેત્ ॥

વ્યોષાર્દ્રશિગ્રુકન્દશ્ચ મયૂરમૂલકાસુરી
કાઞ્જિકેન ચ સંસ્વેદ્યં સૂતં બુદ્ધિમતા દિનમ્ ॥

ગોમહિષ્યાશ્ ચ મેષાણાં ખરમૂત્રૈશ્ચ પઞ્ચભિઃ
પઞ્ચભિર્લવણૈઃ ક્ષારૈઃ સ્વેદનીયં રસેશ્વરમ્ ॥

ચાઙ્ગેરી કાઞ્જિકં નિમ્બુ જમ્બીરબીજપૂરકૈઃ
રસૈઃ સંસ્વેદનીયં ચ પારદં મુખવાઞ્છયા ॥

ઉત્તરસ્યાં ભવેત્સ્થૂલો રક્તસૈન્ધવખોટકઃ
તદ્ગર્ભે રન્ધ્રકં કૃત્વા સૂતં ચ સ્વેદિતં ક્ષિપેત્ ॥

તતશ્ચ ચણકક્ષારં દત્ત્વા ચોપરિ નૈમ્બુકમ્
રસં પ્રક્ષિપ્ય દાતવ્યસ્ તાદૃક્ સૈન્ધવખોટકઃ ॥

ગર્તાં કૃત્વાથ ભૂગર્ભે ક્ષિપ્ત્વા સૈન્ધવસમ્પુટમ્
ધૂલિમ્ અષ્ટાઙ્ગુલિં દત્ત્વા કારીષં દિનસપ્તકમ્ ॥

વહ્નિં સંજ્વાલ્ય તદ્ગ્રાહ્યં ક્ષાલયેત્કાઞ્જિકેન ચ
અયં નિયામકો નામ સંસ્કારો હ્ય્ અષ્ટમઃ સ્મૃતઃ ॥

ચણકક્ષારનાશે ચ ચૂર્ણં સ્યાન્ નવસારજમ્
સાજીક્ષારસ્ય તન્નાશે ક્ષારો ઝીજરટસ્ય ચ ॥

હિઙ્ગુપૂષા ચ તન્નાશે તથૈરણ્ડફૈલાનિ ચ
પૂષા દત્ત્વા ચ પ્રત્યેકં પ્રક્ષિપેન્ નૈમ્બુકં રસમ્ ॥

અતીવાગ્નિસહો જાતઃ પારદોઽસૌ નિયામકઃ

કાચકુમ્પે મૃદા લિમ્પેન્ મધ્યે નિયામકં રસમ્
ક્ષિપ્ત્વાસ્યે ચીવરં બદ્ધ્વા છન્નં કોડીયકેન ચ ॥

ભૂગર્તે કુમ્પિકાં ક્ષિપ્ત્વા દત્ત્વા ચોપરિ વાલુકામ્
કારીષાગ્નિં પ્રતિદિનં જ્વાલયેદ્ દિનસપ્તકમ્ ॥

કુમ્પિકાયા રસો ગ્રાહ્યો વિધિપ્રોક્તો નિરોધકઃ
રસનાં લેલિહાનશ્ચ પીડિતો ઽતિબુભુક્ષયા ॥

સ્નુહી ચ ગિરિકર્ણી ચ ક્ષીરિણી વજ્રકઞ્ચુકી
સર્પાક્ષી મેઘનાદા ચ મત્સ્યાક્ષી મૃગભોજની ॥

શિરઃપુઙ્ખા ચ ચાઙ્ગેરી વજ્રવસ્ત્રી પુનર્નવા ॥

મધુકંસારિવે તિક્તા ત્રાયન્તી ચન્દનામૃતા ॥

અરણ્યતુલસી કૃષ્ણા શાખિની રવિભૂલિકા
એતાનિ નિયમિકા પ્રોક્તા રસકર્મણિ શમ્ભુના ॥