રામચરિતમાનસ · અધ્યાય 3

ધર્મ તેઁ બિરતિ જોગ તેઁ જ્ઞાના । જ્ઞાન મોચ્છ-પ્રદ બેદ બખાના ॥
જા તેઁ બેગિ દ્રવૌઁ મૈઁ ભાઈ । સો મમ ભગતિ ભગત-સુખદાઈ ॥૧॥

સુતન્ત્ર અવલમ્બ ન આના । તેહિ આધીન જ્ઞાન બિજ્ઞાના ॥
ભગતિ તાત અનુપમ સુખમૂલા । મિલૈ જો સન્ત હોહિઁ અનુકૂલા ॥૨॥

ભગતિ ક સાધન કહૌઁ બખાની । સુગમ-પન્થ મોહિ પાવહિઁ પ્રાની ॥
પ્રથમહિઁ બિપ્ર ચરન અતિ પ્રીતી । નિજ નિજ ધરમ નિરત સ્રુતિ રીતી॥૩॥

એહિ કર ફલ મન બિષય બિરાગા । તબ મમ ધરમ ઉપજ અનુરાગા॥
સ્રવનાદિક નવ ભગતિ દૃઢાહીંઁ। મમ લીલા રતિ અતિ મન માહીઁ ॥૪॥

સન્ત-ચરન-પઙ્કજ અતિ પ્રેમા । મન ક્રમ બચન ભજન દૃઢનેમા ।
ગુરુ પિતુ માતુ બન્ધુ પતિ દેવા । સબ મેઆહિ કહ જાનૈ દૃઢ સેવા ॥૫॥

મમ ગુન-ગાવત પુલક સરીરા । ગદગદ-ગિરા નયન બહ નીરા ॥
કામ આદિ મદ દમ્ભ ન જાકેં । તાત નિરન્તર બસ મૈં તાકેં ॥૬॥

બચન કરમ મન મોરિ ગતિ, ભજન કરહિં નિ:કામ !
તિન્હ કે હૃદય-કમલ મહઁ, કરૌઁ સદા બિશ્રામ ॥૧૬॥

ભગતિ-જોગ સુનિ અતિ સુખ પાવા। લછિમન પ્રભુ ચરનન્હિ સિરુ નાવા ॥
એહિ બિધિ ગયે કછુક દિન બીતી । કહત બિરાગ જ્ઞાન ગુન નીતી॥૧॥

સૂપનખા રાવન કે બહિની । દુષ્ટ હૃદય દારુન જસિ અહિની॥
પંચવટી સો ગૈ એક બારા । દેખિ બિકલ ભૈ જુગલ કુમારા ॥૨॥

ભ્રાતા પિતા પુત્ર ઉરગારી । પુરુષ મનોહર નિરખત નારી।
હોઇબિકલ સક મનહિં ન રોકી। જિમિ રવિ-મનિ દ્રવ રચિહિ બિલોકી॥૩॥

રુચિર રૂપ ધરિ પ્રભુ પહિઁ જાઈ । બોલી બચન બહુત મુસુકાઈ ॥
તુમ્હ સમ પુરુષ ન મો સમ નારી । યહ સંજોગ વિધિ રચો બિચારો॥૪॥

મમ અનુરૂપ પુરુષ જગ માહીઁ । દેખેઉઁ ખોજિ લોક તિહુઁ નાહીઁ ॥
તા તેઁ અબ લગિ રહિઉઁ કુમારી। મન માના કછુ તુમ્હહિઁ નિહારી ॥૩॥

સીતહિ ચિતૈ કહી પ્રભુ બાતા। અહૈ કુમાર મોર લઘુ ભ્રાતા ।
ગૈ લછિમન રિપુ ભગિની જાની । પ્રભુ બિલોકિ બોલે મૃદુ બાની ॥૬॥

સુન્દરિ સુનુ મૈં ઉન્હ કર દાસા । પરાધીન નહિઁ તોર સુપાસા।
પ્રભુ સમરથ કોસલપુર રાજા ।જો કુછ કરહિઁ ઉન્હહિઁ સબ છાજા ॥૭॥

સેવક સુખ ચહ માન ભિખારી । વ્યસની ધન સુભ-ગતિ બિભિચારી॥
લોભી જસ ચહ ચાર ગુમાની। નમ દુહિ દૂધ ચહત યે પ્રાની
પુનિ ફિરિ રામ નિકટ સો આઈ । પ્રભુ લછિમન પહિં બહુરિ પઠાઈ ॥
લછિમન કહા તોહિ સો બરઈ । જો તૃન તોરિ લાજ પરિહરઈ ॥૬॥

તબ ખિસિઆનિ રામ પહિઁ ગઈ । રૂપ ભયઙ્કર પ્રગટત ભઈ ॥
સીતહિ સમય દેખિ રઘુરાઈ । કહા અનુજ સન સૈન બુઝાઈ ॥૧૦॥

લછિમન અતિલાઘવ સોઁ, નાક કાન બિનુ કીન્હિ ।
તા કે કર રાવન કહઁ, મનહુઁ ચુનૌતી દીન્હિ ॥૧૭॥

નાક કાન બિનુ ભૈ બિકરારા । જનુ સ્રવ સૈલ ગેરુ કૈ ધારા ॥
ખર દૂષન પહિઁ ગૈ બિલપાતા। ધિગ ધિગ તવ પૌરુષ બલ ભ્રાતા ॥૧॥

તેહિ પૂછા સબ કહેસિ બુઝાઈ। જાતુધાન સુનિ સેન બનાઈ ॥
ધાયે નિસિચર-નિકર બરૂથા । જનુ સપચ્છ કજ્જલ-ગિરિ જૂથા ॥૨॥

નાના બાહન નાનાકારા। નાનાયુધ-ધર ઘોર અપારા ॥
સૂપનખા આગેં કરિ લીની । અસુભ-રૂપ શ્રુતિ નાસા હીની ॥૩॥

અસગુન અમિત હોહિઁ ભયકારી। ગનહિઁ ન મૃત્યુ બિબસ સબ ઝારી॥
ગહિઁ તર્જહિ ગગન ઉડાહી। દેખિ બિકટ પર અતિ હરષાહીં॥૩॥

કોઉ કહ જિયત ઘરહુ દોઉ ભાઈ । ઘરિ મારહુ તિય લેહુ છુડાઈ ॥
ધૂરિ પૂરિ લમ-મંડલ રહા । રામ બોલાઇ અનુજ સન કહા ॥૫॥

લેઇ જાનકિહિ જાહુ ગિરિ-કન્દર । આવા નિસિચર કટક ઽભયઙ્કર ।
રહેહુ સજગ સુનિ પ્રભુ કૈ બાની । ચલે સહિત શ્રી સર ધનુ પાની ॥૬॥

દેખિ રામ રિપુ-દલ ચઢિ આવા । બિહઁસિ કઠિન કોદંડ ચઢાવા ॥
કોદંડ કઠિન ચઢાઇ સિર જટજૂટ બાઁધત સોહ ક્યોં।
મરકત સૈલ પર લરત દામિનિ કોટિ સોઁ જુગ ભુજગ જ્યોઁ ॥
કટિ કસિ નિષઙ્ગ બિસાલ ભુજ ગહિ, ચાપ બિસિખ સુધારિ કૈ।
ચિતવત મનહુઁ મૃગરાજ પ્રભુ ગજરાજ-ઘટા નિહારિ કૈ ॥૨॥

આઇ ગયે બગમેલ, ધરહુ ધરહુ ધાવત સુભટ ।
જથા બિલોકિ અકેલ, બાલ રબિહિ ઘેરત દનુજ ॥૧૮॥

પ્રભુ બિલોકિ સર સકહિઁ ન ડારી। થકિત ભઈ રજનીચર-ધારી ॥
સચિવ બોલિ બોલે ખર દૂષન । યહ કોઉ નૃપબાલક નર-ભૂષન॥૧॥

નાગ અસુર સુર નર મુનિ જેતે । દેખે જિતે હત હમ કેતે ॥
હમ મરિ જનમ સુનહુ સબ ભાઈ । દેખી નહિઁ અસિ સુન્દરતાઈ ॥૨॥

જદપિ ભગિની કીન્હિ કુરૂપા । બધ લાયક નહિઁ પુરુષ અનૂપા ।
દેહુ તુરત નિજ નારિ દુરાઈ । જીવત ભવન જાહુ દોઉ ભાઈ ॥૩॥

મોર કહા તુમ્હ તાહિ સુનાવહુ। તાસુ બચન સુનિ આતુર આવહુ ॥
દૂતન્હ કહા રામ સન જાઈ। સુનત રામ બોલે મુસુકાઈ ॥૪॥

હમ છત્રી મૃગયા બન કરહીં। તુમ્હ સે ખલ-મૃગ ખોજત-ફિરહીં।
રિપુ બલવન્ત દેખિ નહિઁ ડરહીઁ। એક બાર કાલહુ સન લરહીં ॥૫॥

જદ્યપિ મનુજ દનુજ-કુલ-ઘાલક । મુનિ-પાલક ખલ-સાલક બાલક ।
જૌઁ ન હોઇ બલ ઘર ફિરિ જાહૂ । સમર બિમુખ મૈં હતૌઁ ન કાહૂ ૪૬॥
રન ચઢિ કરિય કપટ ચતુરાઈ । રિપુ પર કૃપા પરમ કદરાઈ ।
દૂતન્હ જાઇ તુરત સબ કહેઊ । સુનિ ખર-દૂષન ઉર અતિ દહેઊ ॥
ઉર દહેઉ કહેઉ કિ ધરહુ ધાયે, બિકટ ભટ રજનીચરા ।
સર ચાપ તોમર સક્તિ સૂલ કૃપાન પરિઘ પરસુ ધરા ॥
પ્રભુ કીન્હ ધનુષ ટકોર પ્રથમ કઠોર ઘોર ભયાવહા ।
ભયે બધિર બ્યાકુલ જાતુધાન ન જ્ઞાન તેહિ અવસર રહા ॥૩॥

સાવધાન હોઇ ધાયે, જાનિ સબલ આરાતિ ।
લાગે બરષન રામ પર, અસ્ત્ર સસ્ત્ર બહુભાઁત્તિ
તિન્હ કે આયુધ તિલ સમ, કરિ કાટે રઘુબીર।
તાનિ સરાસન સ્રવન લગિ, પુનિ છાડે નિજ તીર ॥૧૯॥

તબ ચલે બાન કરાલ । ફુઙ્કરત જનુ બહુ બ્યાલ ।
કોપેઉ સમર શ્રીરામ । ચલે બિસિખ નિસિત નિકામ ॥૧॥

અવલોકિ ખર તર તીર । મુરિ ચલે નિસિચર બીર ।
ભયે ક્રુદ્ધ તીનિઉઁ ભાઇ । જો ભાગિ ઉન ત જાઇ ॥૨॥

તેહિ બધબ હમ નિજ પાનિ। ફિરે મરન મન મહુઁ ઠાનિ ।
આયુધ અનેક પ્રકાર । સનમુખ તે કરહિં પ્રહાર ॥૩॥

રિપુ પરમ કોપે જાનિ । પ્રભુ ધનુષ સર સન્ધાનિ ।
આઁડે બિપુલ નારાચ । લગે કટન બિકટ પિસાચ ॥
ઉર સીસ ભુજ કર ચરન । જહઁ તહઁ લગે મહિ પરન ॥
ચિક્કરત લાગત બાન । ઘર પરત કુધર સમાન ॥૫॥

ભટ કટત તન સત-ખંડ । પુનિ ઉઠત કરિ પાખંડ ।
નભ ઉડત બહુ ભુજ મુંડ । બિનુ મૌલિ ધાવત રુંડ ॥૬॥

ખગ કઙ્ક કાક શ્રૃગાલ । કટકટહિઁ કઠિન કરાલ ॥૭॥

કટકટહિઁ જમ્બુક ભૂત પ્રેત પિસાચ ખપ્પર સઞ્ચહીઁ ।
બેતાલ બીર કપાલ તાલ બજાઇ જોગિનિ નઞ્ચહીઁ।
રઘુબીર બાન પ્રચંડ ખંડહિઁ, ભટન્હ કે ઉર ભુજ સિરા ।
જહઁ તહ પરહિઁ ઉઠિ લરહિઁ ધરુ ધરૂ-ધરુ કરહિઁ ભયકર ગિરા ॥૪॥

અન્તાવરી ગહિ ઉડત ગીધ પિસાચ કર ગહિ ધાવહીં।
સંગ્રામ-પુર-બાસી મનહુઁ બહુ, બાલ ગુડી ઉડાવહીઁ ।
મારે પછારે ઉર બિદારે, બિપુલ ભટ કહરત પરે ।
અવલોકિ નિજ દલ બિકલ ભટ ત્રિસિરાદિ ખરદૂષન ફિરે ॥5॥

સર સક્તિ તોમર પરસુ સૂલ કૃપાન એકહિ બારહીઁ।
કરિ કોપ શ્રીરઘુબીર પર અગનિત નિસાચર ડારહીઁ ।
પ્રભુ નિમિષ મહુઁ રિપુ સર નિવારિ પચારિ ડારે સાયકા ।
દસ દસ બિસિખ ઉર માઁઝ મારે સકલ નિસિચર-નાયકા ॥૬॥

મહિ પરત ઉઠિ ભટ ભિરત મરત ન, કરત માયા અતિ ઘની।
સુર ડરત ચૌદહ સહસ પ્રેત વિલોકિ એક અવધ-ધની ॥
સુર મુનિ સમય પ્રભુ દેખિ માયાનાથ, અતિ કૌતુક કર્યો।
દેખહિં પરસ્પર રામ કરિ સંગ્રામ રિપુ-દલ લરિ મર્યો ॥૭॥

રામ રામ કહિ તનુ તજહિઁ । પાવહિઁ પદ નિર્બાન ।
કરિ ઉપાય રિપુ મારે, છન મહુઁ કૃપાનિધાન ।
હરષિત બરષહિઁ સુમન સુર, બાજહિઁ ગગન નિસાન ।
અસ્તુતિ કરિ કરિ સબ ચલે, સોભિત વિવિધ બિમાન ॥૨૦॥

ઓ-જબ રઘુનાથ સમર રિપુ જીતે । સુર નર મુનિ સબ કે ભય બીતે॥
તબ લછિમન સીતહિ લેઇ આયે। પ્રભુ પદ પરત હરષિ ઉર લાયે ॥૧॥

સીતા ચિતવ સ્યામ મૃદુ ગાતા। પરમ પ્રેમ લોચન ન અઘાતા।
પંચબટી બસિ શ્રીરઘુનાયક । કરત ચરિત સુર-મુનિ સુખદાયક ॥૨॥

ધુઆઁ દેખિ ખરદૂષન કેરા। જાઇ સુપનખાઁ રાવન પ્રેરા
બોલી બચન ક્રોધ કરિ ભારી । દેસ કોસ કે સુરતિ બિસારી ॥૩॥

કરસિ પાન સોવસિ દિન રાતી । સુધિ નહિં તવ સિર પર આરાતી ।
રાજનીતિ બિનુ ધન બિનુ ધર્મા । હરિહિ સમર્પે બિનુ સંત-કર્મા ॥૪॥

વિદ્યા બિનુ વિબેક ઉપજાયે । સ્ત્રમ-ફલ પઢે કિયે અરુ પાયેં ।
સઙ્ગ તેઁ જતી કુમન્ત્ર તે રાજા। માન તેઁ જ્ઞાન પાન તેઁ લાજા ॥૫॥

પ્રીતિ પ્નનય બિનુ મદ તે ગુની । નાસહિં બેગિ નીતિ અસ સુની ॥૬॥

રિપુ રુજ પાવક પાપ, પ્રભુ અહિ ગનિય ન છોટ કરિ ।
અસ કહિ બિબિધ બિલાપ, કરિ લાગી રોદન કરન ।
સભા માઁઝ પરિ વ્યાકુલ, બહુ પ્રકાર કહ રોઇ ।
તોહિ જિયત દસકન્ધર, મોરિ કિ અસિ ગતિ હોઇ ॥૨૧॥

સુનત સભાસદ ઉઠે અકુલાઈ । સમુઝાઈ ગહિ બાઁહ ઉઠાઈ ॥
કહ લઙ્કેસ કહસિ કિન બાતા। કેઇ તબ નાસા કાન નિપાતા ॥૧॥

અવધ-નૃપતિ-દસરથ કે જાયે । પુરુષસિંહ બન ખેલન આયે ॥
સમુઝિ પરી મોહિ ઉન્હ કૈ કરની । રહિત નિસાચર કરિહહિઁ ધરની॥૨॥

જિન્હ કર ભુજ-બલ પાઇ દસાનન । અભય ભયે વિચરત મુનિ કાનન ॥
દેખત બાલક કાલ સમાના । પરમ ધીર ધન્વી ગુન નાના ॥૩॥

અતુલિત બલપ્રતાપ દોઉ ભ્રાતા । ખલ-બધ રત સુર-મુનિ-સુખ-દાતા ।
ભા-ધામ રામ અસ નામા । તિન્હ કે સંગ નારિ એક સ્યામા ॥૪॥

રૂપ-રાસિ બિધિ નારિ સઁવારી । રતિ સતકોટિ તાસુ બલિહારી॥
તાસુ અનુજ કાટે શ્રુતિ નાસા । સુનિ તવ ભગિનિ કરહિ પરિહાસા ॥૫॥

ખર-દૂષન સુનિ લગે પુકારા । છન મહઁ સકલ કટક, ઉન્હ મારા ।
ખર-દૂષન-ત્રિસિરા કર ઘાતા। સુનિ દસસીસ જરે સબ ગાતા ॥૬॥

સૂપનખહિ સમુઝાઇ કરિ, અલ બાલેસિ બહુ ભાઁતિ ।
ગયૌ ભવન અતિ સોચ બસ, નીંદ પરૈ નહિઁ રાતિ ॥૨૨॥

સુર નર અસુર નાગ ખગ માહીં। મોરે અનુચર કહઁ કોઉ નાહીઁ ।
ખર દૂષન મોહિ સમબલવન્તા। તિન્હહિઁ કોમારૈબિનુ ભગવન્તા
સુર- રંજન ભંજન-મહિ ભારા । જૌઁ ભગવન્ત લીન્હ અવતારા ॥
તૌઁ મૈં જાઇ બૈરુ હઠિ કરઊઁ । પ્રભુ સર પ્રાન તજેં ભવ તરઊઁ ॥૨॥

હોઇહિ ભજન ન તાસસ-દેહા । મન ક્રમ બચન મન્ત્ર દૃઢ એહા ॥
જૌઁ નર-રૂપ ભૂપ- સુત કોઊ । હરિહૌઁ નારિ જીતિ રન દોઊ ॥૩॥
ચલા અકેલ જાન ચઢિ તહવાઁ । બસ મારીચ સિન્ધુ-તટ જહવાઁ ॥
ઇહાઁ રામ જસિ જુગુતિ બનાઈ। સુનહુ ઉમા સો કથા સુહાઈ ॥૪॥

લછિમન ગયે બનહિં જબ,લેન-મૂલ-ફલ- કંન્દ ।
જનક- સુતા સન બોલે, બિહઁસિ કૃપા-સુખ-વૃન્દં ॥ ૨૩ ॥

સુનહુ પ્રિયા વ્રત રુચિર સુસીલા । મૈં કછુ કરબ લલિત નર લીલા॥
તુમ્હ પાવક મહઁ કરહુ નિવાસા । જૌઁ લગિ કરૌઁ નિસાચર નાસા॥ ૧ ॥

જબહિઁ રામ સબ કહા બખાની । પ્રભુ પદ ધરિ હિય અનલ સમાની ॥
નિજ પ્રતિબિમ્બ રાખિ તહઁ સીતા । તૈસૈ સીલ રૂપ સુબિનીતા ॥૨॥

લછિમનહૂઁ યહ મરમ ન જાના । જો કછુ ચરિત રચેઉ ભગવાના ॥
દસમુખ ગયૌ જહાઁ મારીચા । નાઇ માથ સ્વારથ રત નીચા ॥૩॥

નવનિ નીચ કે અતિ દુખદાઈ । જિમિ અઙ્કુસ ધનુ ઉરગ બિલાઈ ॥
ભય-દાયક ખલ કે પ્રિય બાની । જિમિ અકાલ કે કુસુમ ભવાની ॥૪॥

કરિ પૂજા મારીચ તબ, સાદર પૂછી બાત ।
કવન હેતુ મન વ્યગ્ન અતિ, અકસર આયહુ તાત ॥૨૪॥

દસમુખ સકલ કથા તેહિ આગે। કહી સહિત અભિમાન અભાગે ।
હોહુ કપટ-મૃગ તુમ્હ છલકારી । જેહિ બિધિ હરિ આનૌઁ નૃપ નારી॥૧॥

તેહિ પુનિ કહા સુનહુ દસસીસા । તે ચરાચર-ઈસા॥
તા સોઁ તાત બયર નહિઁ કીજૈ । મારે મરિય જિઆયે જીજૈ ॥૨॥

મુનિ મખ રાખન ગયૌ કુમારા। બિનુ ફર સર રઘુપતિ મોહિ મારા ॥
સત જોજન આયૌઁ છન માહીં । તિન્હ સન બયર કિયે ભલ નાહીઁ ॥૩॥

ભૈ મમ કીટ ભૃઙ્ગ કી નાઈ। જહઁ તહઁ મૈઁ દેખૌઁ દોઉ મોઈ॥
જૌઁ નર તાત તદપિ અતિ સૂરા। તિન્હહિઁ બિરોધિ ન આઇહિ પૂરા ॥૪॥

જેહિ તાડકા સુબાહુ હતિ, ખંડેઉ હર-કો દંડ।
ખર-દૂષન-ત્રિસિરા-બધેઉ, મનુજ કિ અસ બરિવંડ ॥૨૫॥

જાહુ ભવન કુલકુસલ બિચારી। સુનત જરા દીન્હેસિ બહુ ગારી।
ગુરુ જિમિ મૂઢ કરસિ મમ બોધા। કહુ જગ મોહિ સમાન કો જોધા ॥૧॥

તબ મારીચ હૃદય અનુમાના। નવહિ બિરોધે નહિઁ કલ્યાના॥
સસ્ત્રી મર્મી પ્રભુ સઠ ધની। બૈદ બન્દિ કવિ માનખ-ગુની ॥૨॥

ઉભય ભાઁતિ દેખા નિજ મરના। તબ તાકેસિ રઘુનાયક સરના।
ઉત્તર દેત મોહિ વઘબ અભાગે। કસ ન સરૌઁ રઘુપતિ-સર લાગે ॥૩॥