રામચરિતમાનસ · અધ્યાય 2

પ્રસન્નતાં યા ન ગતાભિષેકતસ્તથા ન મમ્લે વનવાસ દુઃખતઃ।
મુખામ્બુજશ્રી રઘુનન્દનસ્ય મે સદાસ્તુ સા મજ્જુલમઙ્ગલ પ્રદા॥૨॥

નીલામ્બુજશ્યામલકોમલાઙ્ગં સીતાસમારોપિતવામભાગમ્।
પાણૌ મહાસાયકચારુચાપં નમામિ રામં રઘુવંશ નાથમ્॥૩॥

શ્રીગુરુ-ચરન-સરોજ-રજ, નિજ-મન-મુકુર સુધારિ।
બરનૌઁ રઘુબર-બિમલ જસ, જો દાયક ફલ-ચારિ॥૧॥

જબ તેં રામ બ્યાહિ ઘર આયે। નિત નવ મઙ્ગલ મોદ બધાયે॥
ભુવન ચારિ-દસ ભૂધર ભારી। સુકૃત મેઘ બરષહિં સુખ-બારી॥૧॥

રિધિ સિધિ સમ્પતિ નદી સુહાઈ। ઉમગિ અવધ-અમ્બુધિ કહઁ આઈ॥
મનિ-ગન પુર-નર-નારિ-સુજાતી। સુચિ અમોલ સુન્દર સબ ભાઁતી॥૨॥

કહિ ન જાઇ કછુ નગર બિભૂતી। જનુ એતનિઅ બિરઞ્ચિ કરતૂતી॥
સબ વિધિ સબ પુર-લોગ સુખારી। રામચન્દ મુખ-ચન્દ નિહારી॥૩॥

મુદિત માતુ સબ સખી સહેલી। ફલિત બિલોકિ મનોરથ બેલી॥
રામ-રૂપ-ગુન-સીલ-સુભાઊ। પ્રમુદિત હોઇ દેખિ સુનિ રાઊ॥૪॥

સબ કે ઉર અભિલાષ અસ, કહહિઁ મનાઇ મહેસ।
આપુ અછત જુબરાજ-પદ, રામહિઁ દેઉ નરેસ॥૧॥

એક સમય સબસહિત સમાજા। રાજસભા રઘુરાજ બિરાજા॥
સકલ સુકૃત મૂરતિ નરનાહૂ। રામ-સુજસ સુનિ અતિહિ ઉછાહૂ॥૧॥

નૃપ સબ રહહિઁ કૃપા અભિલાખે। લોકપ કરહિઁ પ્રીતિ રુખ રાખે॥
તિભુવન તીનિ કાલ જગ માહીઁ। ભૂરિ-ભાગ દસરથ સમ નાહીઁ॥૨॥

મઙ્ગલ-મૂલ રામ સુત જાસૂ। જો કછુ કહિય થોર સબ તાસૂ॥
રાય સુભાય મુકુર કર લીન્હા। બદન બિલોકિ મુકુટ સમ કીન્હા॥૩॥

સ્રવન સમીપ ભયે સિત કેસા। મનહુઁ જરઠ-પન અસ ઉપદેસા।
નૃપ જુબરાજ રામ કહઁ દેહૂ। જીવન જનમ લાહુ કિન લેહૂ॥૪॥

યહ બિચાર ઉર આનિ નૃપ, સુદિન સુઅવસર પાઇ।
પ્રેમ-પુલકિ-તન મુદિત મન, ગુરુહિઁ સુનાયૌ જાઇ॥૨॥

કહૈ ભુઆલ સુનિય મુનિનાયક। ભયે રામ સબ-બિધિ સબ-લાયક॥
સેવક સચિવ સકલ પુરબાસી। જે હમાર અરિ મિત્ર ઉદાસી॥૧॥

સબહિઁ રામ પ્રિય જેહિ બિધિ મોહી। પ્રભુ અસીસ જનુ તનુ ધરિ સોહી॥
બિપ્ર સહિત પરિવાર ગોસાઁઈ। કરહિઁ છોહ સબ રૌરહિ નાઁઈ॥૨॥

જે ગુરુ-ચરન-રેનુ સિર ધરહીઁ। તે જનુ સકલ બિભવ બસ કરહીઁ॥
મોહિ સમ યહ અનુભયૌ ન દૂજે। સબ પાયૌઁ રજ-પાવનિ પૂજે॥૩॥

અબ અભિલાષ એક મન મોરે। પૂજિહિ નાથ અનુગ્રહ તોરે॥
મુનિ પ્રસન્ન લખિ સહજ-સનેહૂ। કહેઉ નરેસ રજાયસુ દેહૂ॥૧॥

રાજન રાઉર નામ જસ, સબ અભિમત-દાતાર।
અનુગામી મહિપ-મનિ, મન-અભિલાષ તુમ્હાર॥૩॥

સબબિધિગુરુ પ્રસન્નજિયજાની। ઘોલેઉ રાઉ રહસિ મૃદુ-બાની॥
નાથ રામ કરિયહિજુબરાજૂ। કહિય કૃપા કરિ કરિય સમાજૂ॥૧॥

મોહિ અછત યહ હોઇ ઉછાહૂ। લહહિઁ લોગ સબ લોચન લાહૂ॥
પ્રભુ પ્રસાદ સિવ સબૈ નિબાહીઁ। યહ લાલસા એક મન માહીં॥૨॥

પુનિ ન સોચ તનુ રહૌ કિ જાઊ। જેહિ ન હોઇ પાછે પછિતાઊ॥
સુનિ મુનિ દસરથ બચન સુહાયે। મઙ્ગલ-મોદ-મૂલ મન ભાયે॥૩॥

સુનુ નૃપ જાસુ બિમુખ પછિતાહીઁ। જાસુ ભજન બિનુ જરનિ ન જાહીં॥
ભયૌ તુમ્હાર તનય સોઇ સ્વામી। રામ પુનીત પ્રેમ અનુગામી॥૪॥

બેગિ બિલમ્બ ન કરિય નૃપ, સાજિય સબૈ સમાજ।
સુદિન સુમઙ્ગલ તબહિઁ જબ, રામ હોહિઁ જુબરાજ॥૪॥

મુદિત મહીપતિ મન્દિર આયે। સેવક સચિવ સુમન્ત્ર બોલાયે॥
કહિ જયજીવ સીસ તિન્હ નાયે। ભૂપ સુમઙ્ગલ બચન સુનાયે॥૧॥

પ્રમુદિત ભોહિ કહેઉ ગુરુ આજૂ। રામહિઁ રાય દેહુ જુબરાજૂ॥
જૌ પાઁચહિ મત લાગૈ નીકા। કરહુ હરષિ હિય રામહિઁ ટીકા॥૨॥

મંત્રી મુદિત સુનત પ્રિય બાની। અભિમત બિરવ પરેઉ જનુ પાની॥
બિનતી સચિવ કરહિઁ કર જોરી। જિયહુ જગત-પતિ પરિસ કરોરી॥૩॥

જગ મઙ્ગલ ભલ કાજ બિચારા। બેગિય નાથ ન લાઇય બારા॥
નૃપહિઁ મોદ સુનિ સચિવ સુભાખા। બઢત બૌંડ જનુલહી સુસાખા॥૪॥

કહેઉ ભૂપ મુનિરાજ કર, જોઇ જોઇ આયસુ હોઇ।
રામ-રાજ-અભિષેક હિત, બેગિ કરહુ સોઇ સેઆઇ॥૫॥

હરણિ મુનીસ કહેઉ મૃદુ-બાની। આનહુ સકલ સુતીરથ પાની॥
ઔષધ મૂલ ફૂલ ફલ પાની। કહે નામ ગનિ મઙ્ગલ નાના॥૧॥

ચામર ચરમ બસન બહુ ભાઁતી। રોમ પાટ પટ અગનિત જાતી।
મનિ-ગન મઙ્ગલ-બસ્તુ અનેકા। જો જગ જોગ ભૂપ અભિષેકા॥૨॥

બેદ-બિદિત કહિ સકલ બિધાના। કહેઉ રચહુ પુર બિબિધ-બિતાના॥
સફલ રસાલ પૂગફલ કેરા। રોપહુ બોથિન્હ પુર ચહુઁ ફેરા॥૩॥

રચહુ મજ્જુ મનિ ચૌકૈ ચારૂ। કહહુ બનાવન બેગિ બજારૂ॥
પૂજહુ ગનપતિ-ગુરુ-કુલદેવા। સબ વિધિ કરહુ ભૂમિસુર-સેવા॥૪॥

ધ્વજ પતાક તારન કલસ, સજહુ તુરગ રથ નાગ।
સિર ધરિ મુનિબર બચન સબ, નિજ નિજ કાજહિ લાગ॥૬॥

જો મુનીસ જેહિ આયસુ દીન્હા। સો તેહિ કાજ પ્રથમ જનુ કીન્હા॥
બિપ્ર સાધુ સુર પૂજત રાજા। કરત રામ હિત મઙ્ગલ-કાજી॥૧॥

સુનત રામ અભિષેક સુહાવા। બાજ ગહાગહ અવધ બધાવા॥
રામ-સીય-તન સગુન જનાયે। ફરકહિઁ મઙ્ગલ અઙ્ગ સુહાયે॥૨॥

પુલકિ સપ્રેમ પરસપર કહહીઁ। ભરત આગમન સૂચક અહહીઁ॥
ભયે બહુત દિન અતિ અવસેરી। સગુન પ્રતીતિ ભેઁટ પ્રિય કેરી॥૩॥

ભરતસરિસ પ્રિય કો જગ માહીં। ઇહૈ સગુન-ફલ દૂસર નાહીઁ॥
રામહિઁ બન્ધુ સોચ દિન રાતી। અંડન્હિ કમઠ હૃદય જેહિ ભાઁતી॥૪॥

એહિ અવસર મઙ્ગલ પરમ, સુનિ રહસેઉ રનિવાસ।
ભત લખિ બિધુ બઢત જનુ, બારિધિ બીચિ બિલાસ॥૭॥

પ્રથમ જાઇ જિન્હ બચન સુનાયે। ભૂષન બસન ભૂરિ તિન્હ પાયે॥
પ્રેમ પુલકિ તન મન અનુરાગીઁ। મઙ્ગલકલસ સજન સબ લાગીઁ॥૧॥

કઈ ચારુ સુમિત્રા પૂરી। મનિમય વિવિધ ભાઁતિ અતિ રૂરી॥
આનઁદ-મગન રામ-મહઁતારી। દિયે દાન બહુ બિપ્ર હઁકારી॥૨॥

પૂજી ગ્રામદેબિ-સુર-નાગા। કહેઉ બહારિ દેન બલિ ભાગા॥
જેહિ વિધિ હોઇ રામ કલ્યાનૂ। દેહુ દયા કરિ સો બરદાનૂ॥૩॥

ગાવહિઁ મઙ્ગલ કોકિલ-બયની। બિધુ-બદની મૃગ-સાવક-નયની॥૪॥

રામ રાજ-અભિષેક સુનિ, હિય હરષે નર-નારિ।
લગે સુમઙ્ગલ સજન સબ, બિધિ અનુકૂલ બિચારિ॥૮॥

તબ નરનાહ બસિષ્ઠ બોલાયે। રામ-ધામ સિખ દેન પઠાયે॥
ગુરુઆગમન સુનત્ત રઘુનાથા। દ્વાર આઇ પદ નાયૌ માથા॥૧॥

સાદર અરઘ દેઇ ઘર આને। સોરહ ભાઁતિ પૂજિ સનમાને॥
ગહે ચરન સિય-સહિત બહોરી। બોલે રામ કમલ-કર જોરી॥૨॥

સેવક સદન સ્વામિ આગમનૂ। મઙ્ગલ-મૂલ અમઙ્ગલ-દમનૂ॥
તદપિ ઉચિત જન બોલિ સપ્રીતી। પઠૈય કાજ નાથ અસિ નીતી॥૩॥

પ્રભુતા તજિ પ્રભુ કીન્હ સનેહૂ। ભયૌ પુનીત આજુ યહ ગેહૂ॥
આયસુ હોઇ સો કરૌઁ ગોસાઁઈ। સેવક લહૈ સ્વામિ સેવકાઈ॥૪॥

સુનિ સનેહ સાને બચન, મુનિ રઘુબરહિ પ્રસંસ।
રામ કસ ન તુમ્હ કહહુ અસ, હંસ-બંસ-અવતંસ॥૯॥

બરનિ રામ ગુન સીલ સુભાઊ। બોલે પ્રેમ પુલકિ મુનિરાઊ॥
ભૂપ સજેઉ અભિષેક-સમાજૂ। ચાહત દેન તુમ્હહિઁ જુબરાજૂ॥૧॥

રામ કરહુ સબ સઞ્જમ આજૂ। જૌઁ વિધિ કુસલ નિબાહૈ કાજૂ॥
ગુરુ સિખ દેઇ રાય પહિઁ ગયઊ। રામ હૃદય અસ બિસમય ભયઊ॥૨॥

જનમે એક સઙ્ગ સબ ભાઈ। ભોજન સયન કેલિ-લરિકાઈ॥
કરનબેધ ઉપબીત બિયાહા। સઙ્ગ સઙ્ગ સબ ભયૌ ઉછાહા॥૩॥

બિમલ-બંસ યહ અનુચિત એકૂ। બન્ધુ બિહાઇ બડેહિ અભિષેકૂ॥
પ્રભુ સપ્રેમ પછિતાનિ સુહાઈ। હરૌ ભગત-મન કૈ કુટિલાઈ॥૪॥

લેહિ અવસર આયે લખન, મગન પ્રેમ આનન્દ।
સનમાને પ્રિય બચન કહિ, રઘુકુલ-કૈરવ-ચન્દ॥૧૦॥

માજહિઁ બાજન બિબિધ વિધાના। પુર-પ્રમોદ નહિઁ જાઇ બખાના॥
ભરત આગમન સકલ મનાવહિઁ। આવહુ બેગિ નયન ફલ પાવહિઁ॥૧॥

હાટ બાટ ઘર ગલી અથાઈ। કહહિ પરસપર લોગ લોગાઈ॥
કાલિ લગન ભલિ કેતિક બારા। પૂજિહિ બિધિ અભિલાષ હમારા॥૨॥

કનક સિઁઘાસન સીય સમેતા। બૈઠહિઁ રામ હોઇ ચિત ચેતા॥
સકલ કહહિઁ કબ હોઇહિ કાલી। બિઘન મનાવહિં દેવ કુચાલી॥૩॥

તિન્હહિઁ સોહાઇ ન અવધ બધાવા। ચારહિ ચન્દિનિ-રાતિ ન ભાવા॥
સારદ બોલિ બિનય સુર કરહીઁ। બારહિઁ બાર પાઁય લે પરહીઁ॥૪॥

બિપત્તિ હમારિ બિલોકિ બડિ, માતુ કરિય સોઇ આજુ।
રામ જાહિઁ બન રાજ તજિ, હોઇ સકલ સુર કાજ॥૧૧॥

સુનિસુર-બિનયઠાઢિ પછિતાતી। ભૈઉઁ સરોજ-બિપિન હિમ-રાતી॥
દેખિ દેવ પુનિકહહિઁ નિહોરી। માતુ તોહિ નહિઁ થોરિઉ ખોરી॥૧॥

બિસમય હરષ રહિત રઘુરાઊ। તુમ્હ જાનહુ સબ રામ પ્રભાઊ॥
જીવ કરમ-બસ સુખ-દુખ-ભાગી। જાઇય અવધ દેવ-હિત-લાગી॥૨॥

બાર બાર ગહિ ચરન સકોચી। ચલી બિચારિ વિબુધ-મતિ-પોચી॥
ઊઁચ નિવાસ નીચિ કરતૂતી। દેખિ ન સકહિઁ પરાઇ બિભૂતી॥૩॥

આગિલ કાજ બિચારિ બહોરી। કરિહહિઁ ચાહ કુસલ-કબિ મોરી॥
હરષિ હૃદય દસરથ-પુર આઈ। જનુ ગ્રહ દસા દુસહ દુખદાઈ॥૪॥

નામ મન્થરા મન્દ-મતિ, ચેરી કૈકૈ કેરિ।
અજસ પેટારી તાહિ કરિ, ગઈ ગિરા મતિ ફેરિ॥૧૨॥

દીખ મન્થરા નગર બનાવા। મજ્જુલ મઙ્ગલ બાજ બધાવા॥
પૂછેસિ લેગન્હ કાહ ઉછાહૂ। રામ-તિલક સુનિ ભા ઉર દાહૂ॥૧॥

કરૈ બિચાર કુબુદ્ધિ કુજાતી। હોઇ અકાજ કવનિ બિધિ રાતા॥
દેખિ લાગિ મધુ કુટિલ કિરાતી। જિમિ ગવઁ તકૈ લેઉઁ કેહિ ભાઁતી॥૨॥

ભરત-માતુ પહિઁ ગૈ બિલખાની। કા અનમનિ હસિ કહ હઁસિ રાની॥
ઉતરુ દેઇ ન લેઇ ઉસાસૂ। નારિ ચરિત કરિ ઢારૈ આઁસૂ॥૩॥

હઁસિ કહ રાનિ ગાલ બડ તારે। દીન્હ લખન સિખ અસ મન મોરે॥
તબહુઁ ન બોલ ચેરિ બડિ પાપિનિ। છાડૈ સ્વાસ કારિ જનુ સાઁપિનિ॥૪॥

સભય રાનિ કહ કહસિ કિન, કુસલ રામ મહિપાલ।
લખન ભરત રિપુદમન સુનિ, ભા કુબરી ઉર સાલ॥૧૩॥

કત સિખ દેઇ હમહિઁ કોઉ માઈ। ગાલ કરબ કેહિ કર બલ પાઈ॥
રામહિઁ છાડિ કુસલ કેહિ આજૂ। જિન્હહિઁ જનેસ દેઇ જુબરાજૂ॥૧॥

ભયૌ કૌસિલહિ બિધિ અતિ દાહિન। દેખત ગરબ રહત ઉર નાહિન॥
દેખહુ કસ ન જાઇ સબ સોભા। જો અવલોકિ ભોર મન છોભા॥૨॥

પૂત બિદેસ ન સોચ તુમ્હારે। જાનતિ હહુ બસ નાહ હમારે॥
નીંદ બહુત પ્રિય સેજ તુરાઈ। લખહુ ન ભૂપ કપટ ચતુરાઈ॥૩॥

સુનિ પ્રિય બચ્ચન મલિનસન જાની। ઝુકી રાનિ અબ રહુ અરગાની॥
પુનિ અસ કબહુઁ કહસિ ઘરફોરી। તલ ધરિ જીભ કઢાવૌઁ તોરી॥૪॥

કાને ખોરે કૂબરે, કુટિલ કુચાલી જાનિ।
તિય બિસેષ પુનિ ચેરિ કહિ, ભરત-માતુ મુસુકાનિ॥૧૪॥

પ્રિયબાદિન સિખ દીન્હિઉઁ તોહી। સપનેહુ તો પર કોપ નમોહી॥
સુદિન સુમઙ્ગલ-દાયક સોઈ। તોર કહા ફુર જેહિ દિન હોઈ॥૧॥

જેઠ સ્વામિ સેવક લઘુ ભાઈ। યહ દિનકર-કુલ-રીતિ સુહાઈ॥
રામ-તિલક જૌઁ સાઁચેહુઁ કાલી। દેઉઁ માઁગુ મન-ભાવત આલી॥૨॥

કૌસલ્યા સમ સબ મહઁતારી। રામહિઁ સહજ સુભાય પિયારી॥
મો પર કરહિઁ સનેહ બિસેખી। મૈઁ કરિ પ્રીતિ પરીછા દેખી॥૩॥

જૌં બિધિ જનમ દેઇ કરિ છોહૂ। હોહુ રામ-સિય પૂત-પતોહૂ॥
પ્રાન તેઁ અધિક રામ પ્રિય મોરે। તિન્હ કે તિલક છોભ કસ તોરે॥૪॥

ભરત સપથ તાહિ સાઁચ કહુ, પરિહરિ કપટ દુરાઉ।
હરષ સમય બિષમય કરસિ, કારન માહિ સુનાઉ॥૧॥

એકહિ બાર આસ સબ પૂજી। અબ કછુ કહબ જીભ કરિ દૂજી॥
ફોરૈ જોગ કપાર અભાગા। ભલૌ કહત દુખ ગૈરેહિ લાગા॥૧॥

કહહિઁ ઝૂઠિ ફુરિ બાત બનાઈ। તે પ્રિય તુમ્હહિઁ કરુઇ મૈં માઈ॥
હમહુઁ કહબ અબ ઠકુરસોહાતી। નાહિં ત મૌન રહબ દિન રાતી॥૨॥

કરિ કુરૂપ બિધિ પરબસ કીન્હા। બવા સો લુનિય લહિય જો દીન્હા॥
કોઉ નૃપ હોઉ હમહિઁ કા હાની। ચેરિ છાડિ અબ હોબ કિ રાની॥૩॥

જારૈ જોગ સુભાઉ હમારા। અનભલ દેખિ ન જાય તુમ્હારા॥
તા તેઁ કછુક બાત અનુસારી। છમિય દેબિ બડિ ચૂક હમારી॥૪॥

ગૂઢ-કપટ પ્રિય-બચન સુનિ, તીય-અધર-બુધિ રાનિ।
સુર-માયા-બસ બૈરિનિહિ, સુહૃદ જાનિ પતિયાનિ॥૧૬॥

સાદર પુનિ પુનિ પૂછતિ ઓહી। સબરી ગાન મૃગી જનુ મોહી॥
તસિ મતિ ફિરી અહૈ જસિ ભાબી। રહસી ચેરિ ઘાત જનુ ફાબી॥૧॥

તુમ્હ પૂછહુ મૈઁ કહત ડેરાઊઁ। ધરેહુ મોર ઘરફોરી નાઊઁ॥
સજિ પ્રતીતિ બહુ-બિધિ ગઢિ છોલી। અવધ સાઢસાતી તબ બોલી॥૨॥

પ્રિય સિય રામ કહા તુમ્હ રાની। રામહિઁ તુમ્હ પ્રિય સો ફુરિ બાની॥
રહા પ્રથમ અબ તે દિન બીતે। સમૌ ફિરે રિપુ હોહિઁ પિરીતે॥૩॥

ભાનુ કમલ-કુલ પોષનિહારા। બિનુ જલ જારિ કરૈ સોઇ છારા॥
જરિ તુમ્હારિ ચહ સવતિ ઉખારી। રુઁધહુ કરિ ઉપાઉ બર બારી ॥૪॥

તુમ્હહિઁ ન સોચ સોહાગ બલ, નિજ બસ જાનહુ રાઉ।
મન મલીન મુઁહ-મીઠ નૃપ, રાઉર સરલ સુભાઉ॥૧૭॥

ચતુર ગઁભીર રામ-મહઁતારી। બીચ પાઇ નિજ બાત સઁવારી॥
પઠયે ભરત ભૂપ નનિઔરે। રામ-માતુ મત જાનબ રૌરે॥૧॥

સેવહિં સકલ સવતિ મોહિ નીકે। ગરબિત ભરત-માતુ બલ પી કે।
સાલ તુમ્હાર કૌસિલહિ માઈ। કપટ ચતુર નહિઁ પરૈ લખાઈ॥૨॥

રાજહિ તુમ્હ પર પ્રેમ બિસેખી। સવતિ સુભાઉ સકૈ નહિઁ દેખી॥
રચિ પ્રપઞ્ચ ભૂપહિ અપનાઈ। રામ-તિમક-હિત લગન ધરાઈ॥૩॥

યહ કુલ ઉચિત રામ કહઁ ટીકા। સબહિ સોહાઇ મોહિ સુઠિ નીકા॥
આગિલ બોત સમુઝિ ડર મોહી। દેઉ દૈવ ફિરિ સો ફલ ઓહી॥૪॥

રચિ પચિ કોટિક કુટિલ-પન, કીન્હેસિ કપટ પ્રબોધ।
કહેસિ કથા સત સવતિ કૈ, જેહિ વિધિ બાઢ વિરોધ॥૧૮॥

ભાવી બસ પ્રતીતિ ઉર આઈ। પૂછ રાનિ પુનિ સપથ દેવાઈ॥
કા પૂછહુ તુમ્હ અબહુઁ ન જાના। નિજહિત અનહિત પસુ પહિચાના॥૧॥

ભયૌ પાખ-દિન સજત સમાજૂ। તુમ્હ પાઈ સુધિ મોહિ સન આજૂ॥
ખાઇય પહિરિય રાજ તુમ્હારે। સત્ય કહે નહિઁ દોષ હમારે॥૨॥

જૌઁ અસત્ય કછુ કહબ બનાઈ। તો બિધિ દેઇહિ હમહિઁ સજાઈ॥
રામહિઁ તિલક કાલિ જૌં ભયઊ। તુમ્હ કહઁ બિપત્તિ-બીજ બિધિ બયઊ॥૩॥

રેખ ખચાઇ કહૌઁ બલ ભાખી। ભામિનિ ભૈહુ દૂધ કૈ માખી॥
જૌઁ સુત સહિત કરહુ સેવકાઈ। તૌ ઘર રહહુ ન આન ઉપાઈ॥૪॥

કદ્રૂ બિનતહિ દીન્હ દુખ, તુમ્હહિઁ કૌસિલા દેબ।
ભરત બન્દિગૃહ સેઇહહિઁ, લખન રામ કે નેબ॥૧૯॥

કૈકય-સુતા સુનત કટુ બાની। કહિ ન સકૈ કછુ સહમિ સુખાની॥
તન પસેઉ કદલી જિમિ કાઁપી। કુબરી દસન જીભ તબ ચાઁપી॥૧॥

કહિ કહિ કોટિક કપટ કહાની। ધીરજ ધરહુ પ્રબોધિસિ રાની॥
કીન્હેસિ કઠિન પઢાઇ કુપાઠૂ। જિમિ ન નવૈ ફિરિ ઉકઠિ કુકાઠૂ॥૨॥

ફિરા કરમ પ્રિય લાગિ કુચાલી। બકિહિ સરાહૈ માનિ મરાલી॥
સુનુ મન્થરા બાત ફુરિ તોરી। દહિનિ આઁખિ નિત ફરકૈ મોરી ॥૩॥

દિન પ્રતિ દેખૌઁ રાતિ કુસપને। કહૌઁ ન તોહિ મોહ બસ અપને॥
કાહ કરૌઁ સખિ સૂધ સુભાઊ। દાહિન બામ ન જાનૌઁ કાઊ॥૪॥

અપને ચલત ન આજુ લગિ, અનમલ કાહુ ક કીન્હ।
કેહિ અઘ એકહિ બાર મોહિ, દૈય દુસહ દુખ દીન્હ॥૨૦॥

નૈહર જનમ ભરબ બરુ જાઈ। જિયત ન કરવિ સવતિ સેવકાઈ॥
અરિ બસ દૈવ જિયાવત જાહી। મરન નીક તેહ જીવ ન ચાહી॥૧॥

દીન બચન કહ બહુ બિધિ રાની। સુનિ કુબરી તિય-માયા ઠાની॥
અસ કસ કહહુ માનિ સન ઊના। સુખ સોહાગ તુમ્હ કહઁ દિન દૂના॥૨॥

જેહિ રાઉર અતિ અનમલ તાકા। સોઇ પાઇહિ યહ ફલ પરિપાકા॥
જબ તેઁ કુમત સુના મૈં સ્વામિનિ। ભૂખ ન બાસર નીંદ ન જામિનિ॥૩॥

પૂછેઉઁ ગુનિન્હ રેખ તિન્હ ખાઁચી। ભરત ભુઆલ હોહિં યહ સાઁચી॥
ભામિનિ કરહુ ત કહૌઁ ઉપાઊ। હૈં તુમ્હરી સેવા બસ રાઊ॥૪॥

પરૌઁ કૂપ તબ બચન પર, સકૌઁ પૂત પતિ ત્યાગિ।
કહસિ મોર દુખ દેખિ બડ, કસ ન કરબ હિત લાગિ॥૨૧॥

કુબરી કરિ કબુલી કૈકેઈ। કપટ-છુરી ઉર-પાહન ટેઈ॥
લખૈ નરાનિ નિકટ દુખ કૈસે। ચરૈ હરિત ત્રિન બલિ-પસુ જૈસે॥૧॥

સુનત બાત મૃદુ અન્ત કઠોરી। દેત મનહુઁ મધુ માહુર ઘોરી॥
કહૈ ચેરિ સુધિ અહૈ કિ નાહીઁ। સ્વામિનિ કહિહુ કથા મોહિ પાહીઁ॥૨॥

દુઇ બરદાન ભૂપ સન થાતી। માઁગહુ આજુ જુડાવહુ છાતી॥
સુતહિ રાજ રામહિઁ બનબાસૂ। દેહુ લેહુ સબ સવતિ હુલાસૂ॥૩॥

ભૂપતિ રામ-સપથ જબ કરઈ। તબ માઁગેહુ જેહિ બચન ન ટરઈ॥
હોઇ અકાજ આજુ લિસિ બીતે। બચન મોર પ્રિય માનેહુ જી તે॥૪॥

બડ કુઘાત કરિ પાતકિનિ, કહેસિ કોપ-ગૃહ જાહુ।
કાજ સઁવારેહુ સજગ સબ, સહસા જનિ પતિયાહુ॥૨૨॥

કુબરિહિ રાનિ પ્રાન-પ્રિય જાની। બાર બાર બડિ બુદ્ધિ બખાની॥
તોહિ સમ હિત ન મોર સંસારા। બહે જાત કૈ ભૈસિ અધારા॥૧॥

જૌઁ બિધિ પુરબ મનોરથ કાલી। કરૌઁ તોહિ ચખપૂતરિ આલી।
બહુ બિધિ ચેરિહિ આદર દેઈ। કોપભવન ગવની કૈકેઈ॥૨॥

બિપતિ બીજ બરષા-રિતુ ચેરી। ભુઇઁ ભૈ કુમતિ કૈકઈ કેરી॥
પાઇ કપટ-જલ અઙ્કુર જામા। બર દોઉ દલ દુખ-ફલ પરિનામા॥૩॥

કોપ-સમાજ સાજિ સબ સોઈ। રાજ કરત નિજ કુમતિ બિગોઈ॥
રાઉર નગર કોલાહલ હોઈ। યહ કુચાલિ કછુ જાન ન કોઈ॥૪॥

પ્રમુદિત પુર નર નારિ સબ, સજહિઁ સુમઙ્ગલચાર।
એક પ્રબિસહિઁ એક નિર્ગમહિઁ, ભીર ભૂપ-દરબાર॥૨૩॥

બાલસખા સુનિ હિય હરષાહીઁ। મિલિ દસ પાઁચ રામ પહિઁ જાહીઁ॥
પ્રભુઆદરહિઁ પ્રેમ પહિચાની। પૂછહિઁ કુસલ-ષેમ મૃદુ બાની॥૧॥

ફિરહિઁ ભવન પ્રિય આયસુ પાઈ। કરત પરસપર રામ બડાઈ॥
કો રઘુબીર સરિસ સંસારા। સીલ સનેહ નિબાહનિહારા॥૨॥

જેહિ જેહિ જોનિ કરમ-બસ ભ્રમહીઁ। તહઁ તહઁ ઈસ દેહુ યહ હમહીઁ॥
સેવક હમ સ્વામી સિય-નાહૂ। હોઉ નાત એહિ આર નિબાહૂ॥૩॥

અસ અભિલાષ નગર સબ કાહૂ। કૈકય-સુતા હૃદય અતિ દાહૂ॥
કો ન કુસઙ્ગતિ પાઇ નસાઈ। રહૈ ન નીચ-મતે ચતુરાઈ॥૪॥

સાઁઝ સમય સાનન્દ નૃપ, ગયૌ કૈકઈ ગેહ।
ગવન નિઠુરતા નિકટ કિય, જનુ ધરિ દેહ સનેહ॥૨૪॥

કોપભવન સુનિ સકુચેઉ રાઊ। ભય-બસ અગહુઁડ પરૈ ન પાઊ॥
સુરપતિ બસૈ બાઁહ-ચલ જાકે। નરપતિ સકલ રહહિઁ રુખ તાકે॥૧॥

સુનિ તિય રિસ ગયૌ સુખાઈ। દેખહુ કામ પ્રતાપ બડાઈ॥
સૂલ કુલિસ અસિ અંગવનિહારે। તે રતિનાથ સુમન-સર મારે॥૨॥

સમય નરેસ પ્રિયા પહિઁ ગયઊ। દેખિ દસા દુખ દારુન ભયઊ॥
ભૂમિ-સયન પટ મોટ પુરાના। દિયે ડારિ તન ભૂષન નાના॥૩॥

કુમતિહિ કસિ કુબેષતા ફાબી। અન-અહિવાત સૂચ જનુ ભાબી॥
જાઇ નિકટ નૃપ કહ મૃદુ બાની। પ્રાન-પ્રિયા કેહિ હેતુ રિસાની॥૪॥

કેહિ હેતુ રાનિ રિસાનિ પરસત, પાનિ પતિહિ નિવારઈ।
માનહુઁ સરોષ ભુઅઙ્ગ-ભામિનિ, બિષમ ભાઁતિ નિહારઈ॥
ઉ બાસના-રસના દસન બર, મરમ ઠાહર દેખઈ।
તુલસી નૃપતિ ભવિતબ્યતા-બસ, કામ-કૌતુક લેખઈ॥૧॥

બાર બાર કહ રાઉ, સુમુખિ સુલોચનિ પિક-બચનિ।
કારન મોહિ સુનાઉ, ગજ-ગામિનિ નિજ કોપ કર॥૨૫॥

અનહિત તોર પ્રિયા કેઇ કીન્હા। કેહિ દુઇ સિર કેહિજમ ચહ લાન્હા॥
કહુ કેહિ રઙ્કહિ કરૌઁ નરેસૂ। કહુ કેહિ નૃપહિ નિકાસૌઁ દેસૂ॥૧॥

સકૌઁ તોર અરિ અમરૌ મારી। કાહ કીટ બપુરે નર નારી॥
જાનસિ મોર સુભાવ બરોરૂ। મન તવ આનન-ચન્દ ચકોરૂ॥૨॥

પ્રિયા પ્રાન-સુત-સરબસ મોરે। પરિજન-પ્રજા-સકલ બસ તોરે॥
જૌઁ કછુ કહૌઁ કપટ કરિ તોહી। ભામિનિ રામ સપથ સત મોહી॥૩॥

બિહઁસિ માઁગુ ભનભાવતિ બાતા। ભૂષન સજહિ મનોહર ગાતા॥
ઘરી કુઘરી સમુઝિ જિય દેખૂ। બેગિ પ્રિયા પરિહરહિ કુબેખૂ॥૪॥

યહ સુનિ મન ગુનિ સપથ બડિ, બિહઁસિ ઉઠી ભતિ-મન્દ।
ભૂષન સજતિ બિલોકિ મૃગ, મનહુઁ કિરાતિનિ ફન્દ॥૨૬॥

પુનિ કહ રાઉ સુહૃદ જિય જાની। પ્રેમ પુલકિ મૃદુ મઞ્જુલ બાની॥
ભામિનિ ભયૌ તોર મન ભાવા। ઘર ઘર નગર અનન્દ-બધાવા॥૧॥

રામહિઁ દેઉઁ કાલિ જુબરાજૂ। સજહિ સુલોચનિ મઙ્ગલ-સાજૂ॥
દલકિ ઉઠેઉ સુનિ હૃદય કઠોરૂ। જનુ છુઇ ગયૌ પાક બનતારૂ॥૨॥

ઐસિઉ પીર બિહઁસિ તેહિઁ ગોઈ। ચાર-નારિ જિમિ પ્રગટિન રોઈ॥
લખી ન ભૂપ કપટ ચતુરાઈ। કોટિ કુટિલ-મનિ ગુરૂ પઢાઈ॥૩॥

જદ્યપિ નીતિ-નિપુન નર-નાહૂ। નારિ-ચરિત જલનિધિ અવગાહૂ॥
કપટ સનેહ બઢાઇ બહોરી। બોલી બિહઁસિ નયન મુઁહ મેરી॥૪॥

માઁગુ માઁગુ પૈ કહહુ પિય, કબહુઁ ન દેહુ ન લેહુ।
દેન કહેહુ બરદાન દુઇ, તેઉ પાવત સન્દેહુ॥૨૭॥

જાનેઉઁ મરમ રાઉ હઁસિ કહઈ। તુમ્હહિઁ કોહાબ પરમ પ્રિય અહઈ॥
થાતી રાખિ ન માઁગેહુ કાઊ। વિસરિગયૌ મોહિ ભોર સુભાઊ॥૧॥

ઝૂઠેહુ હમહિઁ દોષ જનિ દેહૂ। દુઇ કૈ ચારિ માઁગિ મકુ લેહૂ॥
રઘુકુલ-રીતિ સદા ચલિ આઈ। પ્રાન જાહુ બરુ બચન ન જાઈ॥૨॥

નહિઁ અસત્ય સમ પાતક-પુઞ્જા। ગિરિ સમ હોહિઁ કિ કોટિક ગુઞ્જા॥
સત્ય-મૂલ સબ સુકૃત સુહાયે। બેદ પુરાન બિદિત મનુ ગાયે॥૩॥

તેહિ પર રામ-સપથ કરિ આઈ। સુકૃત-સનેહ-અવધિ રઘુરાઈ॥
બાત દૃઢાઇ કુમતિ હઁસિ બોલી। કુમત-કુબિહઁગ કુલહ જનુ ખોલી॥૪॥

ભૂપ મનોરથ સુભગ બન, સુખ સુબિહઙ્ગ સમાજ।
ભિલ્લિનિ જિમિ છાડન ચહતિ, બચન ભયઙ્કર બાજ॥૨૮॥

સુનહુ પ્રાન-પ્રિય ભાવત જી કા। દેહુ એક બર ભરતહિ ટીકા॥
માઁગૌઁ દૂસર બર કર જોરી। પુરવહુ નાથ મનોરથ મારી॥૧॥

તાપસ-બેષ બિસેષ ઉદાસી। ચૌદહ બરિસ રામ બન-બાસી॥
સુનિ મૃદુ બચન ભૂપ હિય સાકૂ। સસિ-કર છુઅત બિકલ જિમિ કોકૂ॥૨॥

ગયૌ સહમિ નહિઁ કછુ કહિ આવા। જનુ સચાન બન ઝપટેઉ લાવા॥
બિબરન ભયૌ નિપટ નરપાલૂ। દામિનિ હનેઉ મનહુઁ તરુ તાલૂ॥૩॥

માથે હાથ મુંદિ દોઉ લોચન। તનુ ધરિ સોચ લાગ જનુ સોચન॥
મોર મનોરથ સુરતરુ-ફૂલા। ફરત કરિનિ જિમિ હતેઉ સમૂલા॥૪॥

અવધ ઉજારિ કીન્હિ કૈકઈ। દીન્હેસિ અચલ બિપતિ કે નેઈ॥૫॥

કવને અવસર કા ભયૌ, ગયૌઁ નારિ બિસ્વાસ।
જોગ-સિદ્ધિ-ફલ સમય જિમિ, જતિહિ અબિદ્યા નાસ॥૨॥

એહિવિધિ રાઉ મનહિ મન ઝાઁખા। દેખિ કુભાઁતિ કુમતિ મન માઁખા॥
ભરત કિ રાઉર પૂત ન હોહીઁ। આનેહુ મોલ બેસાહિ કિ મોહીઁ॥૧॥

જો સુનિ સર અસ લાગ તુમ્હારે। કાહે ન બોલહુ બચન સઁભારે॥
દેહુ ઉત્તર અરૂ કરહુ કિ નાહીઁ। સત્ય સન્ધ તુમ્હ રઘુકુલ માહી॥૨॥

દેન કહેહુ અબ જનિ બરુ દેહૂ। તજહુ સત્ય જગ અપજસ લેહૂ॥
સત્ય સરાહિ કહેહુ બર દેના। જાનેહુ લેઇહિ માઁગિ ચબેના॥૩॥

સિબિ દધીચિ બલિ જો કછુ ભાખા। તનુ ધન તજેઉ બચન પન રાખા॥
અતિ કટુ-બચન કહતિ કૈકેઈ। માનહુઁ લોન જરે પર દેઈ॥૪॥

ધરમ-ધુરન્ધર ધીર ધરિ, નયન ઉઘારે રાય।
સિર ધુનિ લીન્હિ ઉસાસ અસિ, મારેસિ મોહિ કુઠાય॥૩૦॥

આગે દીખિ જરત રિસ ભારી। મનહુઁ રોષ તરવારિ ઉઘારી॥
મૂઠિ કુબુદ્ધિ ધાર નિઠુરાઈ। ધરી કૂબરી સાન બનાઈ॥૧॥

લખી મહીપ કરાલ કઠોરા। સત્ય કિ જીવન લેઇહિ મોરા॥
બોલેઉ રાઉ કઠિન કરિ છાતી। બાની સબિનય તાસુ સોહાતી॥૨॥

પ્રિયા બચન કસ કહસિ કુભાઁતી। ભીર પ્રતીતિ પ્રીતિ કરિ હાઁતી॥
મોરે ભરત રામ દુઇ આઁખી। સત્ય કહૌઁ કરિ સઙ્કર સાખી॥૩॥

અબસિ દૂત મૈં પઠૈબ પ્રાતા। ઐહહિં બેગિ સુનત દોઉ ભ્રાતા॥
સુદિન સોધિ સબ સાજ સજાઈ। દેઉઁ ભરત કહેઁ રાજ બજાઈ॥૪॥

લોભ ન રામહિઁ રાજ કર, બહુત ભરત પર પ્રીતિ॥
મૈં બડ છોટ બિચારિ જિય, કરત રહેઉઁ નૃપ-નીતિ॥૩૧॥

રામ સપથ સત કહૌઁ સુભાઊ। રામ-માતુ કછુ કહેઉ ન કાઊ॥
મૈં સબ કીન્હ તોહિ બિનુ પૂછે। તેહિ તે પરેઉ મનોરથ છૂછે॥૧॥

રિસ પરિહરુ અબ મઙ્ગલ સાજૂ। કછુ દિન ગયે ભરત જુબરાજૂ॥
એકહિ બાત મોહિ દુખ લાગા। બર દૂસર અસમઞ્જસ માઁગા॥૨॥

અજહૂઁ હૃદય જરત તેહિ આઁચા। રિસ પરિહાસ કિ સાઁચેહુ સાઁચા॥
કહુ તજિ રોષ રામ અપરાધૂ। સબ કોઉ કહૈ રામ સુઠિ સાધૂ॥૩॥

તુહૂઁ સરાહસિ કરસિ સનેહૂ। અબ સુનિ મોહિ અયૌ સન્દેહૂ॥
જાસુ સુભાઉ અરિહિ અનુકૂલા। સો કિમિ કરિહિ માતુ પ્રતિકૂલા॥૪॥

પ્રિયા હાસ રિસ પરિહરહિ, માઁગુ બિચારિ બિબેક।
જેહિ દેખૌઁ અબ નયન ભરિ, ભરત રાજ-અભિષેક॥૩૨॥

જિઐ મીન બરુ બારિબિહોના। મનિબિનુફનિકજિઐ દુખ દીના॥
કહૌઁ સુભાઉ ન છલમનમાહીઁ। જીવન મોર રામ બિનુ નાહીં॥૧॥

સમુઝિ દેખુ જિય પ્રિયા પ્રબીના। જીવન રામ-દરસ આધીના॥
સુનિ મૃદુ બચન કુમતિ અતિ જરઈ। મનહુઁ અનલ આહુતિ ઘૃત પરઈ॥૨॥

કહૈ કરહુ કિન કોટિ ઉપાયા। ઇહાઁ ન લાગિહિ રાઉરિ માયા॥
દેહુ કિ લેહુ અજસ કરિ નાહૌઁ। મોહિ ન બહુત પ્રપઞ્ચ સોહાહીં॥૩॥

રામ-સાધુ તુમ્હ સાધુ સયાને। રામ-માતુ ભલિ સબ પહિચાને॥
જસ કૌસિલા મોર ભલ તાકા। તસ ફલ ઉન્હહિ દેઉઁ કરિસાકા॥૪॥

હોત પ્રાત મુનિ બેષ ધરિ, જૌઁ ન રામ બન જાહિઁ।
મોર મરન રાઉર અજસ, નૃપ સમુઝિય મન માહિઁ॥૩૩॥

અસ કહિ કુટિલ ભઈ ઉઠિ ઠાઢી। માનહુઁ રોષ-તરઙ્ગિનિ બાઢી॥
પાપ-પહાર પ્રગટ ભૈ સોઈ। ભરી ક્રોધ-જલ જાઇ ન જાઈ॥૧॥

ઉ બર કૂલ કઠિન હઠ ધારા। ભઁવર કૂબરી-બચન-પ્રચારા॥
ઢાહત સૂપ-રૂપ-તરુ મૂલા। ચલી બિપતિ-બારિધિ અનુકૂલા॥૨॥

લખી નરેસ બાત સચ સાઁચી। તિય મિસ મીચ સીસ પર નાઁચી॥
ગહિ પદ વિનય કોન્હિ બૈઠારી। જનિ દિનકર-કુલ હોસિ કુઠારી॥૩॥

માઁગુ માથ અબહીં દેઉઁ તોહી। રામ-બિરહ જનિ મારસિ મોહી॥
રાખુ રામ કહ જેહિ તેહિ ભાઁતી। નાહિ ત જરિહિ જનમ ભરિ છાતી॥૪॥

દેખી બ્યાધિ અસાધિ નૃપ, પરેઉ ધરનિ ધુનિ માથ।
કહત પરમ આરત બચન, રામ રામ રઘુનાથ ॥૩૪॥

બ્યાકુલ રાઉ સિથિલ સબ ગાતા । કરિનિ કલપતરુ મનહુઁ નિપાતા।
કંઠ સૂખ મુખ આવ ન બાની । જનુ પાઠીન દીન બિનુ પાની ॥૧॥

ભરત પ્રાન-પ્રિયપાવહિઁ રાજૂ। બિધિ સબ બિધિ મોહિ સનમુખ આજૂ॥
જૌઁ ન જાઉઁ બન ઐસેહુ કાજા। પ્રથમ ગનિય મોહિ મૂઢ સમાજા ॥૧॥

સેવહિઁ અરઁડુ કલપતરુ ત્યાગી। પરિહરિ અમૃત લેહિઁ વિષ માઁગી॥
તેઉ ન પાઇ અસ સમૌ ચુકાહીઁ। દેખુ બિચારિ માતુ મન માહીં ॥૨॥

અમ્બ એક દુખ મોહિ બિસેખી। નિપટ બિકલ નર-નાયકુ દેખી॥
થોરિહિ બાત પિતહિ દુખ ભારી। હોતિ પ્રતીતિ ન મોહિ મહઁતારી ॥૩॥

રાઉ ધીર ગુન-ઉદધિ અગાધૂ। ભા મોહિ તેઁ કછુ બડ અપરાધૂ।
જા તેઁ મોહિ ન કહત કછુ રાઊ। મોરિ સપથ તોહિ કહુ સતિભાઊ ॥૪॥

સહજ સરલ રઘુબર બચન, કુમતિ કુટિલ કરિ જાન।
ચલૈ જોઁક જલ બક્ર-ગતિ, જદ્યપિ સલિલ સમાન ॥૪૨॥

રહસી રાનિ રામ રુખ પાઈ। બોલી કપદ-સનેહ જનાઈ ॥
સપથ તુમ્હાર ભરત કૈ આના । હેતુ ન દૂસર મૈં કછુ જાના ॥૧॥

તુમ્હ અપરાધ જોગ નહિઁ તાતા । જનની જનક બન્ધુ સુખ દાતા ।
રામ સત્ય સબ જો કછુ કહહૂ । તુમ્હ પિતુ-માતુ બચન-રત અહહૂ ॥૨॥

પિતહિ બુઝાઇ કહહુ બલિ સાઈ। ચૌથે પન જેહિ અજસ ન હોઈ॥
તુમ્હ સમ સુઅન સુકૃત જેહિ દીન્હે। ઉચિત ન તાસુ નિરાદર કીન્હે ॥૩॥

લાગહિ કુમુખ બચન સુભ કૈસે । મગહ ગયાદિક તીરથ જૈસે ॥
રામહિ માતુ બચન સબ ભાયે। જિમિ સુરસરિ-ગત સલિલ સુહાયે॥૪॥
ગૈ સુરછા રામહિ સુમિરિ, નૃપ ફિરિ કરવટ લીન્હ।
સચિવ રામ આગમન કહિ, બિનય સમ યસમ કીન્હ ॥૪૩॥

અવનિપ અકનિ રામપગ ધારે। ધરિ ધીરજ તબ નયન ઉઘારે॥
સચિવ સઁભારિ રાઉ બૈઠારે । ચરન પરત નૂપ રામ નિહારે॥૧॥
લિયે સનેહ નિકલ ઉર લાઈ । ગઙ્ ભનિ મનહુઁ ફનિક ફિરિ પાઈ।
રામહિઁ ચિતૈ રહેઉ નર નાહૂ । ચલા બિલોચન વારિ પ્રધાહૂ ॥૨॥

ક બિવસ કછુ કહૈ ન પારા । હૃદય લગાવત બારહિઁ બારા ।
વિધિહિ અનાવ રાઉ મન માહીં । જેહિ રઘુનાથ ન. કાનન જાહીં ॥૩॥

સુમિરિ મહેસહિ કહાઇ બહોરી। બિનતી સુનહુ સદાસિવ મોરી।
આસુતોષ તુમ્હ અનઢર-દાની । આરતિ હરહુ દીન જન જાનો॥૪॥<।પોએમ્ >
શિવજી કા સ્મરણ ઔર નિહોરા કર કે કહતે હૈં કિ હે સદાશિવ ! મેરી વિનતી કો
સુનિયે ! આપ તુરન્ત પ્રસન્ન હોનેવાલે ઔર ઔડર (જો શત્રુ-મિત્ર પર વરાવર દયાલુ હો) દાની
હૈં, મુઝે અપના દીન લેવક સમઝ કર મેરે દુઃખ કો દૂર કીજિયે ॥૪॥

<પોએમ્>દો૦-તુમ્હ પ્રેરક સબ કે હૃદય, સો મતિ રામહિ દેહુ ।
બચન માર તજિ રહહિઁ ઘર, પરિહરિ સીલ સનેહુ ॥૪૪॥

અજસ હોઉ જગ સુજસ નસાઊ। નરક પરૌઁ બરુ સુરપુર જાઊ॥
સબ દુખદુસહ સહાવહુ મોહીં । લોચન ઓટ રામ જનિ હોહીં॥૧॥

અસ મન ગુનહ રાઉ નહિઁ બોલી । પીપર પાત સરિસ મન ડોલા ॥
રઘુપતિ પિતહિ પ્રેમ-બસ જાની। પુનિ કછુ કહિહિ માતુ અનુમાલી॥૨॥

દેસ કાલ અવસર અનુસારી । બાલે બચન બિનીત બિચારી ॥
તાત કહૌઁ કછુ કરૌઁ ઢિઠાઈ। અનુચિત છમન જાનિ લસિકાઈ॥૩॥

અતિ લઘુ બાત લાગિ દુખ પાવા । કાહુ ન મોહિ કહિ પ્રથમ જનાવા॥
દેખિ ગોસાઁઇહિ પૂછેઉ માતા । સુનિ પ્રસઙ્ગ ભયે તીતલ ગાતા॥૪॥

મઙ્ગલ સમય સ્નેહ-બલ, સોચ પરિહરિય તાત ।
આયસુ દેઇય હરષિ હિય, કહિ પુલકે પ્રભુ ગાત ॥૪॥

ધન્ય જનમ જગતીતલ તાસૂ । પિતહિ પ્રમોદ ચરિત સુનિ જાસૂ ॥
ચારિ પદારથ કરતલ તા કે । પ્રિય પિતુ-ભાતુ પ્રાન સમ જા કે ॥૧॥

આયસુ પાલિ જનમ-ફલ પાઈ। ઐહૌઁ બેગિહિ, હોઉ રજાઈ॥
બિદા માતુ સન આવૌઁ માઁગી। ચલિહૌઁ બનહિઁ બહુરિ પગ લાગી॥૨॥
અસ કહિ રામ ગવન તબ કીન્હા । ભૂપ સોક-બસ ઉત્તર ન દીન્હા॥
નગર વ્યાપિ ગૈ બાત સુતીછી । છુઅત ચઢી જનુ, સબ તન બીછી॥૩॥

સુનિ ભયે બિકલ સકલ નર નારી। બેલિ બિપટ જિમિ દેખિ દવારી ॥
જો જહઁ સુનૈ ધુનૈ સિર સોઈ। બડ બિષાદ નહિઁ ધીરજ હોઈ ॥૪॥

સુખ સુખાહિઁ લોચન સવહિ, સેક ન હૃદય સમાઇ।
મનહુઁ કરુન-રસ-કટકઈ, ઉત્તરી અવધ બજાઇ ॥૪૬॥

મિલેહિ માઁઝ વિધિબાત બિગારી । જહઁ તહ દેહિ કૈકૈહિ ગારી॥
એહિ પાપિનિહિઁ બૂઝિ કા પરેઊ। છાઇ ભવન પરપાવક ધરેઊ॥૧॥

નિજ કર નયન કાઢિ ચહ દીખા । ડારિ સુધા વિષ ચાહત સીખા॥
કુટિલ કઠોર કુબુદ્ધિ અમાગી। ભૈ રઘુબંસ-બેનુ બન આગી॥૨॥

પાલવ બૈઠિ પેડ એહિ કાટા । સુખ મહઁ સોક-ઠાટ ધરિ ઠાટા।
સદા રામ એહિ પ્રાન સલાના। કારન કવન કુટિલ-પલ ઠાના॥૩॥

સત્ય કહહિઁ કવિ નારિ સુભાઊ। સબ વિધિ અગહ અગાધ દુરાજ॥
નિજ પ્રતિબિમ્બ બરુક ગહિ જાઈ। જાનિ ન જાઇ નારિ ગતિ ભાઈ॥૪૭॥

કાહ ન પાવક જારિ સક,કા ન સમુદ્ર સમાઇ।
કા ન કરૈ અબલા પ્રબલ, કેહિ જગ કાલ ન ખાઇ ॥૪૭॥

કા સુનાઇ વિધિકાહ સુનાવા। કા દેખાઇ વહ કાહ દેખાવા ।
એક કહહિઁ મલ ભૂપન કીન્હા । બરશિક્ષારિ નહિઁ કુમતિહિ દીન્હા॥૧॥

જો હઠિ થયૌ સકલ-દુખ-ભાજન। અબલા-બિબસ જ્ઞાન-ગુન-માજન।
એક ધરમ-પરમિતિ પહિચાને। નૃપહિ દોસ નહિંઁ દેહિઁ સયાને॥૨॥

સિબિ દઘોચિ હરિચન્દ કહાની । એક એક સન કહહિઁ બખાની ।
એક ભરત કર સમ્મત કહહીઁ। એક ઉદાસ-ભાય સુનિ રહહીં ॥૩॥

કાન મૂઁદિ કર રદ ગહિ જીહા। એક કહહિં યહ બાત અલીહા॥
સુકૃત જાહિઁ અસ કુહત તુમ્હારે । રામ ભરત કહૂઁ પ્રાન-પિયારે ॥૪॥

ચન્દ ચવૈ બરુ અનલ-કન, સુધા હોઇ બિષ-તૂલ।
સપનેહુઁ કબહુઁ કિ કરહિં કિછુ, ભરત રામ-પ્રતિકૂલ ॥૪૮॥

એક વિધાતહિ દૂષન દેહાઁ । સુધા દેખાઇ દીન્હ બિષ જેહીં ।
ખરમર નગર સોચ સબ કાહૂ । દુખહ દાહ ઉર લિટા ઉછાહૂ ॥૧॥

કુલ-માન્ય-જઠેરી । જે પ્રિય પરમ કૈકઈ કેરી ॥
લગી દેન સિખ સીલ સરાહી। બચન બાન સમ લાગહિઁ નાહી ॥૨॥

ભરત ન મોહિ પ્રિય રામ સમાના । સદા કહહુ યહ સબ જગ જાના॥
સહજ સનેહૂ । કેહિ અપરાધ આજુ બન દેહૂ ॥૩॥

કબહુઁ ન કિયેહુ સવતિયારસૂ । પ્રીતિ પ્રતીતિ જાન સબ દેસૂ ॥
કૌસલ્યા અબ કાહ બિગારા । તુમ્હ જેહિ લાગિ બજ્ન પુર પારા॥૪॥

સીય કિ પિય સઁગ પરિહરિહિ, લખન કિ રહિહહિં ધામ।
રાજ કિ ભૂઁજબ ભરત પુર, નૃપ કિ જિઇહિ બિનુ રામ ॥૪॥

અસ વિચારિ ઉર છાઢુ કોહૂ । સોકકલઙ્ક કોઠિ જનિ હોહૂ ॥
ભરતહિ અબલિ દેહુ જુબરાજૂ। કાનન કાહ રામ કર કાજૂ ॥૧॥

નાહિઁ ન રામ રાજ કે ભૂખે। ઘરમ-ધુરીન,વિષય-રસ રૂખે।
ગુરુ ગૃહ બસહુઁ રામ તજિ ગેહૂ। નુપ સન અસ બર દૂસર લેહૂ॥૨॥

જૌઁ નહિઁ લગિહહુ કહે હમારે। નહિઁ લાગિહિ કછુ હાથ તુમ્હારે॥
જૌઁ પરિહાસ કીન્હિ કછુ હાઈ। તો કહિ પ્રગટ જનાવહુ સોઈ॥૩॥

રામ સરિસ સુત કાનન જોગૂ। કાહ કહિહિ સુનિ તુમ્હ કહઁ લોગૂ॥
ઉઠહુ બેગિ સોઇ કરહુ ઉપાઈ। જેહિ બિધિ સોક-કલંક નસાઈ॥૧॥

જેહિ માઁતિ સોક કલઙ્ક જાઇ,ઉપાય કરિ કુલ પાલહી ।
હઠિ ફેરુ રામહિઁ જાત બન, જનિ બાત તૃસરિ ચાલહી ॥
જિમિભાનુબિનુદિન પ્રાનવિનુતનુ ચન્દ બિનુ,જિમિજામિની।
તિમિ અવધ તુલસીદાસ-પ્રભુ બિનુ,સમુઝિઆઁજિયમામિની ॥૨॥

સખિન્હ સિખાવન દીન્હ, સુનત મધુર પરિનામ હિત।
તેઇ કછુ કાન ન કીન્હ, કુટિલ પ્રસોધી। કૂબરી ॥૫૦॥

ઉતરુ ન દેઇ દુસહ રિસ રૂખી। મુગિન્હ ચિતવ જનુ બાધિનિ ભૂખી।
વ્યાધિઅસાધિજાનિતિન્હત્યાગી। ચલી કહત મંતિ-સન્દ અભાગીં॥૧॥

કરત યહ દૈવ બિગાઈ। કીન્હેસિ અસ જસ કરૈ ન કોઈ।
એહિ બિધિ બિલપહિઁ પુર-નર-નારી। દેહિઁ કુચાલિહિ કોટિક ગારી॥૨॥

જરહિઁ: વિષમ-જર લેહિઁ ઉસાસા। કવનિ રામ બિનુ જીવન આસા ॥
બિપુલ બિયોગ પ્રજા। જનુજલચરગન સૂખત પાની ॥૩॥

અતિ વિષાદ-બસ લોગ લોગાઈ। ગયે માતુ પહિઁ રામ ગોસાઁઈ।
મુખ પ્રસન્ન ચિત-ચૌગુન ચાઊ । મિટા સોચ જનિ રાખૈઁરાઊ॥<।પોએમ્>
ઇસ તરહ પુરુષ ઔર સ્ત્રિયાઁ અત્યન્ત વિષાદ કે વશ મેં હો રહે હૈં, ઉધર સ્વામી રામચન્દ્રજી માતા કે પાસ ગયે। ઉનકા સુખ પ્રલશ હૈ ઔર મન મેં ચૌગુના ઉત્સાહ હૈ, યહ સોચ મિટ ગયા કિ રાજા રખ ન લે અર્થાત્ માતા કેકયી ને વર માઁગ લિયા ઇસસે માતા પિતા દોનોં
કી આજ્ઞા હો ગઈ તો અબ રુકાવટ નહીં પડ સકતી ॥૪॥

<પોએમ્>દો૦-નવ ગયન્દ રઘુનીર અન, રાજ અલાન સમાન।
ઊટ જાનિ બન-ગમન સુનિ, ઉર અનન્દ અધિકાન ॥૩૧॥

રઘુકુલ-તિલક જારિ દોઉ હાથા। મુદિત માતુ-પદ નાયૌમાથા॥
દીન્હિ અસીસ લાઇ ઉર લીન્હે। ભૂષન-બસનનિછાવરિ કીન્હે॥૧॥

બાર બાર મુખ ચુમ્બતિ સાતા । નયન-નેહ-જલ પુલકિત-ગાંતા॥
ગોદ રાખિ પુનિ હૃદય લગાયે। ખવત પ્રેમ-રસ પયદ સુહાયે ॥૨॥

પ્રેમ પ્રમોદ ન કછુ કહિ જાઈ । રઙ્ક ધનદ-પદવી જનુ પાઈ ॥
સાદર સુન્દર બદન નિહારી । બોલી મધુર વચન મહઁતારી ॥૩॥

કહહુ તાત જનની બલિહારી। કહિઁ લગન સુદ-મઙ્ગલકારી॥
સુકૃત-સોલ સુખ સીવ સુહાઈ। જનમ-લામ કૈ અવધિ અઘાઈ॥૪॥

જેહિ ચાહત નર નારિ સબ, અતિ આરત એહિ ભાઁતિ ।
જિમિ ચાતક ચાતકિ દૃષિત, વૃષ્ટિ સરદ-રિતુ સ્વાતિ ॥૩૨॥

તાલ જાઉઁ બલિ બેગિ નહાહૂ । જો મન ભાવ મધુર કછુ ખાહૂ॥
પિતુ સમીપ તબ જાયહુ ભૈયા । મ બાડિ બાર જાઇ બલિ ભૈયા॥૧॥

માતુ બચન સુનિ અતિ અનુકૂલા । જનુ સનેહ સુરતરુ કે ફૂલા॥
સુખ-મકરન્દ ભરે સ્રિય-મૂલા। નિરખિ રામ-મન-સઁવર ન ભૂલા॥૨॥

ચલત રામ લખિ અવધ અનાથા। બિકલ લોગ સબ લાગે સાથા ॥
કૃપાસિન્ધુબહુ બિધિ સમુઝાવહિઁ । ફિરહિ પ્રેમ-બસપુનિ ફિરિ આવહિઁ ॥૨॥

જથાજોગ સનમાનિ પ્રભુ, વિદા કિયે મુનિ-બૃન્દ।
કરહિઁ જોગ જપ જાગ તપ, નિજ આસ્રમનિ સુછન્દ ॥૧૩૪॥

યહ સુધિ કોલ કિરાતન્હ પાઈ। હરષેં જનુ નવ-નિધિ ઘર આઈ॥
કન્દ મૂલ ફલ ભરિ ભરિ દોના। ચલે રઙ્ક જનુ લૂટન સોના ॥૧॥

તિન્હ મહઁ જિન્હ દેખે દોઉ ભ્રાતા। અપર તિન્હહિઁ પૂછહિઁ મગજાતા॥
કહત સુનત રઘુબીર નિકાઈ। આઇ સબન્હિ દેખે રઘુરાઈ ॥૨॥

કરહિઁ જોહાર ભેઁટ ધરિ આગે। પ્રભુહિ બિલોકહિઁ અતિ અનુરાગે॥
ચિત્ર લિખે જનુ જહઁ તહઁ ઠાઢે। પુલક-સરીર નયન જલ બાઢે ॥૩॥

રામ સનેહ મગન સબ જાને। કહિ પ્રિય બચન સકલ સનમાને॥
પ્રભુહિ જોહારિ બહોરિ બહોરી। બચન બિનીત કહહિં કરજોરી ॥૪॥

અબ હમ નાથ સનાથ સબ, ભયે દેખિ પ્રભુ પાય॥
ભાગ હમારે આગમન, રાઉર કોસલરાય ॥૧૩૫॥

ધન્યભૂમિ બન પન્થ પહારા । જહઁ જહઁ નાથ પાઉ તુમ્હ ધારા ॥
ધન્ય બિહગ ભૃગ કાનનચારી । સફલ જનમ અયે તુમ્હહિઁ નિહારી ॥૧॥

હમ સબ ધન્ય સહિત પરિવારા । દીખ દરસ ભરિ નયન તુમ્હારા ॥
। કીન્હ બાસ ભલ ઠાઉઁ બિચારી । ઇહાઁ સકલ રિતુ રહબ સુખારી ॥૨॥

હમ સબ માઁતિ કરવિ સેવકાઈ । કરિ-કેહરિ-અહિ-બાધ બરાઈ ।
બન બેહડ ગિરિ કન્દર ખોહા । સબ હમાર પ્રભુ પગ પગ જોહા ॥૩॥

જહઁ તહઁ તુમ્હહિ અહેર ખેલાઉબ । સર નિરઝર ભલ ઠાઉઁ દેખોઉબ ॥
હમ સેવક પરિવાર સમેતા। નાથ ન સકુચન આયસુ દેતા ॥૪॥

બેદ-બચન મુનિ-મન-અગમ, તે પ્રભુ કરુના અયન ।
બચન કિરાતન્હ કે સુનત, જિમિ પિતુ બાલક-બયન ॥૧૩૬॥

રામહિ કેવલ પ્રેમ પિયારા। જાનિ લેઉ જો જાનનિહારા ।
રામ સકલ બનચર તબ તોષ। કહિ મૃદુ બચન પ્રેમ પરિપોષે ॥૧॥

આઁગરી પહિરિ કૂઁડિ સિરઽ ધરહીં । ફરસા બાઁસ સેલ સમ કરહીં।
એક કુસલ અતિ ઓડન ખાંડે । કૂદહિઁ ગગન મનહુઁ છિતિ છાઁડે ॥૩॥

નિજ નિજ સાજ સમાજ બનાઈ । ગુહ રાઉતહિં જોહારે જાઈ ॥
દેખિ સુમટ સબ લાયક જાને। લૈ લૈ નામ સકલ સનમાને ॥૪॥

ભાઇહુ લાવહુ ધોખ જનિ, આજુ કાજ બડ મોહિ।
સુનિ સરોષ બોલે સુમટ , બીર અધીર ન હોહિ ॥૧૬૧॥

રામ-પ્રતાપ નાથ બલ તોરે । કરહિઁ કટક બિનુ ભટ બિનુ ઘોરે॥
જીવત પાઉં ન પાછે ઘરહીં। રુડ-મુંડ-મય-મેદિનિ કરહીં ॥૧॥

દેખિ નિષાદ-નાથ ભલ ટોલૂ । કહેઉ બજાઉ જુઝાઊ, ઢોલૂ ॥
એતના કહત છૌંક ભૈ બાા઼યં । કહેઉ સગુનિઅન્હ ખેત સુહાયેં ॥૨॥

બૂઢ એક કહ સગુન બિચારી । ભરતહિ મિલિય ન હોઇહિ રારી ॥
રામહિ ભરત મનાવન જાહીં । સગુન કહૈ અસ વિગ્રહ નાહીં ॥૩॥

સુનિ ગુહ કહૈ નીક કહ બૂઢા। સહસા કર પછિતાહિઁ બિમૂઢા।
ભરત સુભાઉ સીલ બિનુ બૂઝે । બડિ હિતહાનિ જાનિબિનુ જૂઝે ॥૪
ગહહુ ઘાટ ઘટ સમિટિ સબ, લેઉઁ મરમ મિલિ જાઇ ।
બૂઝિ મિત્ર અરિ મધ્ય ગતિ, તબ તસ કરિહૌઁ આઇ ॥૧૬૨॥

લખબ સનેહ સુભાય સુહાયે । વૈર પ્રીતિ નહિં દરૈ દુરાયે ॥
અસ કહિ ભેંટ સઁજોવન લાગે । કન્દ મૂલ ફલ ખગમૃગ માઁગે ॥૧॥

મીન પીન પાઠીન પુરાને । ભરિ ભરિ ભાર કહારન્હ આને ॥
મિલન સાજ સજિ મિલન સિધાયે । મઙ્ગલ-મૂલ સગુન સુભ પાયે ॥૨॥

દેખિ દૂરિ તે કહિ નિજ નાભૂ । કીન્હ મુનીસહિ દંડપ્રનામૂ ॥
જાનિ રામ પ્રિય દોન્હિ અસીસા । ભરતહિ કહેઉ બુઝાઇ મુનીસા ॥૩॥

રામસખા સુનિ સ્યન્દન ત્યાગા। ચલે ઉત્તરિ ઉમગત અનુરાગા
ગાઉઁ જાતિ ગુહ નાઉઁ સુનાઈ । કીન્હ જોહાર માથ મહિ લાઈ ॥૪॥

કરત દંડવત દેખિ તેહિ, ભરત લીન્હ ઉર લાઇ।
મનહુઁ લખન સન ભેૅટ ભૈ, પ્રેમ ન હૃદય સમાઇ॥૧૩॥

ભૈંટત ભરત તાહિ અતિ પ્રીતી। લોગ સિહાહિઁ પ્રેમ કે રીતી।
ધન્ય ધન્ય ધુનિ મઙ્ગલ-મૂલા । સુર સરાહિ તેહિ બરિસહિૅ ફૂલા ॥૧॥

લોક વેદ સબ ભાઁતિહિ નીચ। । જાસુ છાઁહ છુઇ લેઇય સીૅચા ॥
તેહિ ભરિ અઙ્ક રામ લઘુ ભ્રાતા। મિલત પુલક પરિપૂરિત ગાતા ॥૨॥

રામ રામ કહિ જે જમુહાહીૅ । તિન્હહિઁ ન પાપ-પુજ સમુહાહીૅ ।
એહિ તો રામ લાઇ ઉર લીન્હા । કુલ સમેત જગ પાવન કીન્હા ॥૩॥

કરમનાસ જલ સુરસરિ પરઈ । તેહિ કો કહહુ સીસ નહિૅ ધરઈ ॥
ઉલટા નામ જપત જગ જાનો। બાલમીકિ ભયે બ્રહ્મ સમાના॥।૪॥
સ્વપચ સબર ખસ જમન જડ, પાઁવર કોલ કિરાત ।
રામ કહત પાવન પરમ, હોત ભુવન વિખ્યાત ॥ ૧૪ ॥

નહિૅ અચરજ જુગ જુગ ચલિ આઈ। કેહિ નદીન્હિ રઘુબીર બડાઈ।
રામ-નામમહિમાસુર કહહીૅ। સુનિ સુનિઅવધ-લોગ સુખલહહીૅ ॥૧॥

રામસખહિ મિલિ ભરત સપ્રેમા। પૂછી કુસલ સુમઙ્ગલ બેમા ।
દેખિ ભરત કર સીલ-સનેહૂ । ભા નિષાદ તેહિ સમય વિદેહૂ ॥ ૨ ॥

સકુચ સનેહ માદ મન બાઢા । ભરતહિ ચિતવત એકટક ઠાઢા ॥
ધરિ ધીરજ પદ બન્દિ બહારી । બિનય સપ્રેમ કરત કર જોરી ॥૩॥

કુસલ-મૂલ પદ-પઙ્કુજઽ પેખી । મૈં તિહુઁ-કાલ કુસલ નિજ લેખી॥
અબ પ્રભુ પરમ-અનુગ્રહ તોરે । સહિત કોટિ-કુલ-મઙ્ગલ મોરિ ॥૪॥

સમુઝિ મોરિ કરતૂતિ કુલ, પ્રભુ મહિમા જિય જોઇ ।
જો ન ભજૈ રઘુધીર-પદ, જગ બિધિ બઞ્ચિત સોઇ ॥૧૯૫॥

કપટી કાયર કુમતિ કુજાતી। લોક બેદ બાહેર સબ ભાઁતી॥
રામ કીન્હ આપન જબહી તેૉ । ભયૌઁ ભુવન-ભૂષન તબહી તેૅ ॥૧॥

દેખિ પ્રીતિ સુનિ બિનય સુહાઈ । મિલેઉ બહોરિ લખન લઘુ ભાઈ ॥
કહિ નિષાદ નિજ નામ સુબાની। સાદર સકલ જોહારી રાની ॥૨॥

જાનિ લખન સમ દેહિૅ અસીસા । જિયહુ સુખી સય લાખ બરીસા ॥
નિરખિ નિષાદ નગર-નર-નારી । ભયે સુખી જનુ લખન નિહારો॥૩॥

કહહિૅ લહેઉ એહિ જીવન-લાહૂ। મૈૅટેઉ રામ-ભદ્ર ભરિ બાહૂ॥
સુનિ નિષાદ નિજ-ભાગ બડાઈ। પ્રમુદિત મન લૈ ચલેઉ લેબાઈ ॥૪॥

સનકારે સેવક સકલ, ચલે સ્વામિ રુખ. પાઇ।
ઘર તરુ-તર સર બાગ બન, બાસ બનાયન્હિ જાઇ ॥ ૧૬ ॥

સઙ્ગબેર પુર ભરત દીખ જબ । ભે સનેહ-બસ અઙ્ગ સિથિલ તબ ॥
સહિત દિયે નિષાદહિ લાગૂ । જનુ તનુ ધરે બિનય અનુરાગૂ ॥૧॥

એહિ બિધિ ભરત સેન સબ સઙ્ગા । દીખ જાઇ જગ-પાવનિ ગઙ્ગા ।
રામઘાટ કહૅ કીન્હ પ્રનામૂ ।મા મન મગન મિલે જનુ રામૂ ॥૨॥

કરહિૅ પ્રનામ નગર નર-નારી । મુદિત બ્રહ્મ-મય બારિ નિહારી ॥
કરિ મઞ્જન માઁગહિૅ કર જોરી। રામચન્દ્ર-પદ પ્રીતિ ન ધોરી ॥૩॥

ભરત કહેઉ સુરસરિ તવ રેનૂ । સકલ સુખદ સેવક સુરધેનૂ ॥
જોરિ પાનિ બર માઁગૌઁ એહૂ।સીય:રામ-પદ સહજ સનેહૂ ॥૪॥

એહિ બિધિ મજ્જન અરત કરિ, ગુરુ અનુસાસન પાઇ ।
માતુ નહાની જાનિ સબ, ડેરા ચલે લેવાઇ ॥ ૧૯૭ ॥

જહ તહૅ લોગન્હ ડેરા કીન્હા। ભરત સોધ સબ હી કર લીન્હા।
ગુરુ સેવા કરિ આયસુ પાઈ। રામ-માતુ પહિઁ ગે દોઉ ભાઈ ॥૧॥

ચરન ચાઁપિ કહિ કહિ મૃદુ બાની ।જનની સકલ ભરત સનમાની॥
ભાઇહિ સૈૅપિ માતુ-સેવકાઈ। આપુ નિષાદહિ લીન્હ બોલાઈ॥૨॥
ચલે સખા કર સૌઁ કર જોરે । સિથિલ સરીર સનેહ ન થોરે।
પૂછત સખહિ સેઆ ઠાઉઁ દેખાઊ । નેકુ નયન મન જરનિ જુડાઊ ॥૩॥

જહૅ સિય-રામ-લખન નિસિ સોયે । કહત અરે જન લોધન કોયે ॥
ભરત બચન સુનિ ભયૌ બિષાદૂ । તુરત તહાઁ લેઇ ગયૌ નિષાદૂ ॥૪॥

જહઁ સિંસુપા પુનીત તરુ, રઘુબર કિય વિશ્રામ ।
અતિ સનેહ સાદર અરત, કીન્હેઉ દંડ પ્રનામ ॥૧૬૮॥

કુસ સાથરી નિહારિ સુહાઈ। કીન્હ પ્રનામ પ્રદચ્છિન જાઈ ।
ચરન રેખ રજ આઁખિન્હ લાઈ। બનૈ ન કહત પ્રીતિ અધિકાઈ ॥૧॥

કનકબિન્દુ દુઇ ઽ ચારિક દેખે । રાખે સીસ સીય સમ લેખે ॥
સજલ બિલોચન હૃદય ગલાની। કહત સખા સન બચન સુબાની ॥૨॥

શ્રીહત સીય-બિરહ દુતિ-હીના । જથા અવધ નર-નારિ મલીના ॥
પિતા જનક દેઉઁ પટતર કેહો । કરતલ ભાગ જોગ જગ જૈહી ॥૩॥

સસુર ભાનુકુલ-ભ્રાનુ ઝુઆલૂ । જેહિ સિહાત અમરાવતિ-પાલૂ ।
પ્રાનનાથ રઘુનાથ ગોસાઁઈ । જો બડ હોત સે રામ બડાઈ ॥૪॥

પતિદેવતા સુલીય મુનિ, સીય સાથરી દેખિ।
બિહરત હૃદય ન હહરિ હર, પબિ તેં કઠિન બસેખિ ॥૧૬૬॥

લાલન જોગ લખન લઘુ લોને । ભે ન ભાઇ અસૅ અહહિઁ ન હોને ॥
પુરજન પ્રિય પિતુ-માતુ દુલારે । સિય-રઘુબીરહિ પ્રાન-પિયારે ॥૧॥

મૃદુ ભૂરતિ સુકુમાર સુભાઊ। તાત બાઉ તન લાગ ન કાઊ।
તે બન સહહિઁ બિપતિ સબ ભાઁતી । નિદરે કોટિ કુલિસ ઐહિ છાતી ॥૨॥

રામ જનમિ જગ કીન્હ ઉજાગર । રૂપ-સીલ-સુખ સબ ગુન સાગર।
પરિજન પુરજન ગુરુ પિતુ માતા । રામ સુમાઉ સબહિ સુખ-દાતા ॥૩॥

બૈરિઉ રામ બડાઈ કરહીૅ। બોલનિ મિલનિ બિનય મન હરહીૅ।
સાદર કોટિ કોટિ સત સેખા। કરિ ન સકહિૅ પ્રભુ-ગુન-ગન લેખા ॥૪॥

સખ સરૂપ રઘુબંસ-મનિ,મઙ્ગલ-માદ-નિધાન ।
તે સાવત કુસ ડોસિ મહિ, વિધિ ગતિ અતિ બલવાન ॥૨૦૦।
રામ સુના દુખ કાન ન કાઊ । જીવન-તરુ જિમિ જોગવૈ રાઊ॥
પલકનયનફનિ-મનિ જેહિ માઁતી। જોગવહિઁ જનનિ સકલ દિન રાતી ॥૧॥

તે અબ ફિરત બિપિન પદ-ચારી। કન્દ-મૂલ-ફલ-ફૂલ અહારી ॥
ધિગ કૈકઈ અમઙ્ગલ મૂલા । ભૈસિ પ્રાન-પ્રિયતમ પ્રતિકૂલા ॥૨॥

મૈૅ ધિગધિગ અઘ-ઉદધિ અભાગી । સબ ઉતપાત ભયહુ જેહિ લાગી॥
કુલ-કલઙ્ક કરિ સૃજેઉ બિધાતા । સાઁઇ-દોહ મેઆહિ કીન્હ કુમાતા ॥૩॥

મુનિ સપ્રેમ સમુઝાવ નિષાદૂ । નાથ · કરિય કત્ત બાદિ બિષાદૂ ॥
રામ તુમ્હહિઁ પ્રિયતુમ્હ પ્રિય રામહિૅ । યહ નિરજોસદોસબિધિ બામહિૅ ॥૪॥

બિધિ બામ કો કરની કઠિન જેહિ, માતુ કોન્હી બાવરી।
તુલસી ન તુમ્હ સેૅ રામ પ્રીતમ, કહત હૈૅ સૈહૈૅ કિયે ।
પરિનામ મઙ્ગલ જાનિ અપને, આનિયે ધીરજ હિયે ॥૮॥
અન્તરજામી રામ, સકુચ સપ્રેમ કૃપાયતન।
ચલિય કરિય બિસ્રામ, યહ વિચાર દૃઢ આનિ મન ॥૨૦૧॥

સખા બચન સુનિ ઉર ધરિ ધીરા । બાસ ચલે સુમિરત રઘુબીરા ॥
યહ સુધિ પાઇ નગર નર-નારી । ચલે બિલોકન આરત ભારી ॥૧॥

પરદછિના કરિ કરહિૉ પ્રનામા । દેહિૅ કૈકાહિ ખોરિ નિકામા ।
ભરિ ભરિ બારિ બિલોચન લેહૌં । બામ વિધાતહિ દૂષન દેહીૅ ॥૨॥

એક સરાહહિૅ ભરત સનેહૂ । કોઉ કહ નૃપતિ નિબાહેઉ નેહૂં ॥
નિન્દહિઁ આપુ સરાહિ નિષાદહિ । કો કહિ સકૈ બિમાહ બિષાદહિ ॥૩॥

એહિ બિધિ રાતિ લોગ સબ જાગા । ભા ભિનુસાર ગુદારા લાગા ॥
ગુરુહિ સુનાવ ચઢાઇ સુહાઈ । નઈ નાવ સબ માતુ ચઢાઈ ॥૪॥

પ્રાતક્રિયા કરિ માતુ-પદ, બન્દિ ગુરુહિ સિર નાઇ॥
આગે કિયે નિષાદ-ગન, દીન્હેઉ કઠક ચલાઇ ॥૨૦૨॥

થ-કિયેઉ નિષાદનાથ અગુઆઈ । માતુ પાલકો સકલ ચલાઈ ॥
સાથ બોલોઇ ભાઇ લઘુ દીન્હા । બિપ્રન્હ સહિત ગવન ગુરુ કીન્હા ॥૧॥

આપુ સુરસરિહિ કીન્હ પ્રનામૂ। સુમિરે લખન સહિત સિય-રામૂ ॥
ગવને ભરત પયાદેહિ પાયે । કોતલ સઙ્ગજાહિ ડોરિ આયે ॥૨॥

કહહિૅ સુસેવક બારહિઁ બારા । હોઇય નાથ અસ્વ અસવારા ॥
રામ પયાદેહિ-પાય સિધાયે । હમ કહૅ રથ ગજ બાજિ બનાયે ॥૩॥

સિર ભર જાઉઁ ઉચિત અસ મોરા। સબ તેં સેવક-ધરમ કઠોરા ॥
દેખિ ભરત-ગતિ સુનિ મૃદુ બાની। સબ સેવક-ગન ગરહિૅ ગલાની ॥૪॥
ભરત તીસરે પહર કહૅ, કીન્હ પ્રબેસ પ્રયાગ।
કહત રામસિથ રામસિય, ઉમગિ ઉમગિ અનુરાગ ॥ ૨૦૩ ॥

ઝલકા ઝલકત પાયન્હ કૈસે । પઙ્કજ-કોસ ઓસ-કન જૈસે।
ભરસ પયાદેહિ આયે આજૂ । ભયૌ દુખિત સુનિ સકલ સમાજૂ ॥૧॥

ખબરિ લીન્હ સબ લોગ નહાયે । કીન્હ પ્રનામ ત્રિબેનિહિ આયે ।
સબિધિ સિતાસિત-નીર નહાને । દિયે દાન મહિસુર સનમાને ॥૨॥

દેખત સ્યામલ-ધવલ હલોરે । પુલકિ સરીર ભરત કરજોર।
સકલ કામ-પ્રદ તીરથરાઊ । બેદ-બિદિત જગ પ્રગટ પ્રભાઊ॥૩॥

માઁગૌઁ ભીખ ત્યાગિ નિજ-ધરમૂ । આરત કાહ ન કરૈ કુકરમૂ
અસ જિય જાનિ સુજાન સુદાની।સફલ કરહિૅ જગ જાચક બાની ॥૪॥

અરથ ન ધરમ ન કામ-રુચિ, ગતિ ન ચહૌઁ નિરબાન ।
જનમ જનમ રતિ રામ-પદ, યહ બરદાન ન આન ॥ ૨૦૪ ॥

જાનહુ રામ કુટિલ કરિ મોહી। લોગ કહૌ ગુરુ-સાહિબ-દ્રોહી ॥
સીતા-રામ-ચરન રતિ મોરે । અનુદિન બઢૌ અનુગ્રહ તોરે ॥ ૧ ॥

જલદ જનમ-ભરિ સુરતિ બિસારૌ । જાચત જલ પબિ પાહન ડારૌ ॥
ચાતક-રટાનિ ઘટે ઘટિ જાઈ। બઢે પ્રેમ સંબ ભાૅતિ ભલાઈ ॥૨॥

કનકહિ બાન ચઢૈ જિમિ દાહે । તિમિ પ્રિયતમ-પદ નેમ નિબાહે ॥
ભરત બચન સુનિ માઁઝ ત્રિબેની । ભૈ મૃદુ-બાનિ સુમઙ્ગલ દેની ॥૩॥

તાત ભરત તુમ્હ સબ બિધિ સાધૂ । રામચરન અનુરાગ અગાધૂ ॥
યાદિ ગલાનિ કરહુ મન માહીૅ । તુમ્હ સમ રામહિ કોઉ પ્રિય નાહીૅ॥૪॥

તનુ પુલકેઉ હિય હરષ સુનિ, બેનિ બચન અનુકૂલ ।
ભરત ધન્ય કહિ ધન્ય સુર, હરષિત બરષહિઁ ફૂલ ॥૨૦૫॥

પ્રમુદિત તીરથરાજ-નિવાસી। બૈષાનસ બટુ ગૃહી ઉદાસી ॥
કહહિૅ પરસ્પર મિલિ દસપાઁચા । ભરત સનેહસીલ સુચિ સાઁચા ॥૧॥

સુનત રામ ગુનગ્રામ સુહાયે। ભરદ્વાજ મુનિબર પહિૅ આયે ।
દંડ પ્રનામ કરત મુનિ દેખે । મૂરતિવન્ત ભાગ્ય નિજ લેખે ॥૨॥

ધાઇ ઉઠાઇ લાઇ ઉર લીન્હે । દોન્હિ અસીસ કૃતારથૅ કીન્હે ॥"
આસન દીન્હ નાઇ સિર બૈઠે । ચહત સકુચ ગૃહ જનુ ભજિ પૈઠે ॥૩॥

મુનિ પૂછબ કછુ યહ બડ સાચૂ । બોલે રિષિ લખિ સીલ સઁકોચૂ ॥
સુનહુ ભરત હમ સબ સુધિ પાઈ। વિધિ કરતબ પર કિછુ ન બસાઈ ॥૪॥

તુમ્હ ગલાનિ જિય જનિ કરહુ, સમુઝિ માતુ કરતૂતિ ।
તાત કૈકૈહિ દોષ નહિ, ગઈ ગિરા મતિ ધૂતિ ॥૨૦૬॥

યહૌ કહત ભલ કહિહિ ન કોઊ । લોક-બેદ બુધ સમ્મત દોઊ ।
તાત તુમ્હાર બિમલ-જસ ગાઈ । પાઇહિ લોકહુ-બેદ બડાઈ ॥૧॥

લોક બેદ સમ્મત સબ કહઈ । જેહિ પિતુ દેઇ રાજ સો લહઈ ।
રાઉ સત્ય-વ્રત તુમ્હહિઁ બોલાઈ । દેત રાજ-સુખ ધરમ બડાઈ ॥૨॥

રામ-ગંવન-બન અનરથ-મૂલા । જો સુનિ સકલ બિસ્વ ભૈ સૂલા ।
ભાવી-બસ. રાનિ અયાની । કરિ કુચાલ અન્તહુ પછિત્તાનો ॥૩॥

તહૌઁ તુમ્હાર અલપ અપરાધૂ । કહૈ સે અધમ અયાન અસાધૂ ॥
કરતેહુ રાજ ત તુમ્હહિઁ ન દોસૂ । રામહિૅ હોત સુનત સન્તોસૂ ॥૪॥

અબ અતિ કીન્હેહુ મરત ભલ, તુમ્હહિૅ ઉચિત મત એહુ ।
સકલ સુમઙ્ગલ-મૂલ જગ, રઘુબર ચરન સનેહુ ॥ ૨૦૭॥

સે તુમ્હાર ધન જીવન પ્રાના । ભૂરિ-ભાગ કો તુમ્હહિઁ સમાના।
યહ તુમ્હાર આંચરજ ન તાતા। દસરથ-સૂઅન રામ-પ્રિય-ભ્રાતા॥૧॥
સુનહુ ભરત રઘુબર મન માહીૅ। પ્રેમપાત્ર તુમ્હ સમ કોઉ નાહીૅ।
લખન રામ સીતહિ અતિ પ્રીતી। નિસિ સબ તુમ્હહિઁ સરાહત બીતી ॥૨॥

જાના મરમ નહાત પ્રયાગા। મગન હોહિૅ તુમ્હરે અનુરાગા।
તુમ્હ પર અસ સનેહ રઘુબર કે । સુખજીવન જગ જસ જડનર કે ॥૩॥

યહ ન અધિક રઘુબીર બડાઈ । પ્રનત-કુટુમ્બ-પાલ રઘુરાઈ।
તુમ્હ તૌ ભરત ભાર મત એહૂ। ધરે દેહ જનુ રામ-સનેહૂ ॥૪॥
તુમ્હ કહઁ ભરત કલઙ્ક યહ, હમ સબ કહઁ ઉપદેસ ।
રામભગતિ-રસ સિદ્ધિ-હિત, મા યહ સમૌ ગનેસ ॥ ૨૦૮॥

નવ-બિધુ-બિમલ તાત જસ તોરા । રઘુબર-કિઙ્કર-કુમુદ ચકોરા ॥
ઉદિત સદા અથૈહિ કબહૂઁ ના। ઘટિહિ ન જગ નભ દિન દિન દૂના॥૧॥

કોક તિલોક પ્રીતિ અતિ કરિહીં । પ્રભુ પ્રતાપ-રબિછબિહિ ન હરિહીૅ।
નિસિ દિન સુખદ સદા સબ કાહૂ । ગ્રસિહિ ન કૈકૈ કરતબ રાહૂ ॥૨॥

પૂરન રામ સુપ્રેમ પિયૂષા । ગુરુ-અપમાન દોષ નહિઁ દૂષા ।
રામભગત અબ અમિય અઘાહૂ । કીન્હેહુ સુલભ સુધા બસુધાહૂ ॥૩॥

ભૂપ ભગીરથ સુરસરિ આની । સુમિરત સકલ સુમઙ્ગલ-ખાની ॥
દસરથ-ગુન-ગન બરનિ ન જાહીૅ । અધિક કહા જેહિ સમ જગનાહીં ॥૪॥

જાસુ સનેહ સકોચ બસ, રામ પ્રગટ ભયે આઇ ।
જે હર-હિય-નયનનિ કબહુઁ, નિરખે નહીૅ અઘાઇ ॥૨૦૬॥

કીરસિ-બિધુ તુમ્હ કીન્હિ અનૂપા । જહઁ વસ રામ-પ્રેમ મૃગ-રૂપા।
તાત ગલાનિ કરહુ જિય જાયે । ડરહુ દરિદ્રહિ પારસ પાયે ॥૧॥

સુનહુ ભરત હમ ઝૂઠ ન કહહીૅ। ઉદાસીન તાપસ બન રહહીૅ ॥
સબ સોધન કર સુફલ સુહાવા । લખન રામ સિય દરસન પાવા ॥૨॥

તેહિ ફલ કર ફલ દરસ તુમ્હારા । સહિત પ્રયાગ સુભોગ હમારા॥
ભરત ધન્ય તુમ્હ જગ જસ જયઊ । કહિ અસ પ્રેમ મગન મુનિ ભયઊ ॥૩॥

સુનિ મુનિ બચન સભાસદ હરષે । સાધુ સરાહિ સુમન સુર બરષે ।
ધન્ય ધન્ય ધુનિ ગગન પ્રયાગા । સુનિ સુનિ ભરત મગન અનુરાગા ॥૪॥

પુલક-ગાત હિય-રામસિય, સજલ સરોરુહ નયન ।
કરિ પ્રનામ મુનિ મંડલિહિ, બોલે ગદગદ બયન ॥૨૧૦॥

મુનિ સમાજ અરુ તીરથરાજૂ । સાઁચિહુ સપથ અઘાઇ અકાજૂ ॥
એહિ થલ જૈૉ કિછુ કહિય બનાઈ । એહિ સમ અધિક ન અંઘ અધમાઈ ॥૧॥

તુમ્હ સર્બજ્ઞ કહૌઁ સતિભાઊ । ઉર-અન્તરજામી રઘુરાઊ॥
મોહિ ન માતુ કરતબ કર સોચૂ । નહિૅ દુખ જિય જગ જાનહિ પોચૂ ॥૨॥

નાહિ ન ડર બિગરિહિ પરલોકૂ । પિતહુ મરન કર મોહિ ન સેકૂ ।
સુકૃત સુજસ ભરિ ભુવન સુહાયે । લછિમન રામ સરિસ સુત પાયે ॥૩॥

રામ-બિરહ તજિ તનુ છનઙ્ગ । ભૂપ સોચ કર કવન પ્રસઙ્ગ ॥
રામ-લખન-સિય બિનુ પગ પનહીૅ । કરિ મુનિ બેષ ફિરહિઁ બન બનહીૅ॥૪॥

અજિન-બસન ફલ-અસન મહિ,-સયન ડાસિ કુસ પાત ।
બસિ તરુ-તર નિત સહત હિમ, આતપ બરષા બાત ॥ ૨૧૧ ॥

એહિ દુખ દાહ દહૈ દિન છાતી । ભૂખ ન બાસર નીૅદ ન રાતી ॥
એહિ કુરોગ કર ઔષધ નાહીૅ । સોધેઉઁ સકલ વિસ્વ મન માહીૅ॥૧॥

માતુ કુમત બઢઈ અઘ-મૂલા । તેહિ હમાર હિત કીન્હ વસૂલા ॥
કલિ-કુકાઠ કર કીન્હ કુજન્ત્રૂ । ગાડિ અવધ પઢિ કઠિન કુમન્ત્રૂ ॥૨॥

મોહિ લગિ યહ કુઠાટ તેહિ ઠાટા । ઘાલેસિ સબ જગ બારહબાટા।
મિટૈ કુજોગ રામ ફિરિ આયે। બસૈ અવધ નહિૅ આન ઉપાયે ॥૩॥

ભરત બચન સુન મુનિ સુખ પાઈ । સબહિ કોન્હિ બહુ ભાઁતિ બડાઈ ।
તાત કરહુ જનિ સોચ બિસેખી । સબ દુખ મિટ્રિહિ રામ-પગ દેખી ॥૪॥

કરિ પ્રબોધ મુનિબર કહેઉ, અતિથિ પ્રેમ-પ્રિય હાહુ ।
કન્દ મૂલ ફલ ફૂલ હમ, દેહિૅ લેહુ કરિ છોહુ ॥૨૧૨॥

સુનિ મુનિ બધન ભરત હિય સોચૂ । ભયૌ કુઅવસર કઠિન સઁકોચૂ ॥
જાનિ ગરુઇ ગુરુ ગિરા બહોરી । ચરન-બન્દિ બોલે કરજોરી ॥૧॥

સિર ધરિ આયસુ કરિય તુમ્હારા । પરમ ધરમ યહ નાથ હમારા ॥
ભરત બચન મુનિબર મન ભાયે । સુચિ સેવક સિષ નિકટ બોલાયે ॥૨॥

ચાહિય કીન્હિ ભરત પહુનાઈ। કન્દ મૂલ ફલૅ આનહુ જાઈ ।
ભલેહિ નાથ કહિ તિન્હ સિર નાયે। પ્રમુદિત નિજ નિજ કાજ સિધાયે ॥૩॥

મુનિહિ સોચ પાહુન બડ નેવતા । તસિ પૂજા ચાહિય જસ દેવતા ।
સુનિ રિધિ સિધિ અનિમાદિક આઈ। આયસુ હોઇ સો કરહિૅ ગોસાઈ ॥૪॥

રામ-બિરહ વ્યાકુલ ભરત, સાનુજ સહિત સમાજ ।
પહુનાઈ કરિ હરહુ બમ, કહા મુદિત મુનિરાજ ॥૨૧૩॥

રિધિ-સિધિસિર ધરિ મુનિબરબાની। બડલાગિનિ આપુહિ અનુમાની॥
કહહિ પરસપર સિધિ સમુદાઈ । અતુલિત અતિથિ રામલઘુ ભાઈ ॥૧॥

મુનિ-પદ બન્દિ કરિય સોઇ આજૂ । હાઇ સુખી સબ રાજ-સમાજૂ ॥
અસ કહિ રચે રુચિર ગૃહ નાના । જો બિલોકિ બિલખાહિઁ વિમાના॥૨॥

ભોગ-બિભૂતિ ભૂરિ ભરિ રાખે । દેખત જિન્હહિૅ અમર અભિલાખે ।
દાસી દાસ સાજ સબ લીન્હે । જોગવત રહહિઁ મનહિૅ મન દીન્હે ॥૩॥

સબ સમાજ સજિ સિધિ પલ માહીૅ । જે સુખ સુરપુર સપનેહુઁ નાહી
પ્રથમહિઁ બાસ દિયે સબ કેહી । સુન્દર સુખદ જથારચિ જેહી॥૪॥
બહુરિ સપરિજન ભરત કહઁ, રિષિ અસ આયસુ દીન્હ ।
વિધિ-બિસમય-દાયક બિભવ, મુનિબર તપ બલ કીન્હ॥૨૧૪॥
મુનિ પ્રભાવ જબ ભરત બિલોકા । સબ લઘુ લગે લોકપતિ લોકા ॥
સુખ સમાજ નહિ જાઇ બખાની। દેખત બિરતિ બિસારહિઁ જ્ઞાની॥૧॥

આસન સયન સુબસન બિતાના । બન બાટિકા બિહગ મૃગ નાના ॥
સુરભિ-ફૂલ ફલ-અમિય સમાના । બિમલ જલાસય વિવિધ વિધાના॥૨॥

અસન પાન સુચિ અમિય અમી સે । દેખિ લોગ સકુચાત જમી સે ॥
સુર-સુરજી સુરતરુ સબહી કે । લખિ અભિલાષ સુરેસ સચી કે ॥૩॥

રિતુ-બસન્ત વહ ત્રિબિધિ બયારી । સબ કહઁ સુલભ પદારથ ચારી ॥
સક ચન્દન બનિતાદિક ભોગા । દેખિ હરષ-બિસમય બસ લોગા॥૪॥
સમ્પત્તિ-ચકઈ મરત-ચક, મુનિ-આયસુ ખેલવાર ।
તેહિ નિસિ આસ્રમ પિજરા, રાખે ભા ભિનુસારઃ ॥૨૧૫॥

કીન્હ નિમજ્જન તીરથરાજા । નાઇ મુનિહિ સિર સહિત સમાજા॥
રિષિઆયલુ અસીસ સિર રાખી । કરિ દંડવત બિનય બહુમાખી ॥૧॥

પથ-ગતિ-કુસલ સાથ સબ લીન્હે । ચલે ચિત્રકૂટહિ ચિત દોન્હે ॥
રામ-સખા દીન્હે લાગૂ। ચલત દેહ ધરિજનુ અનુરાગૂ ॥૨॥

નહિૅ પદત્રાન સીસ નહિ છાયા । પ્રેમ નેમ બ્રત ધરમ અમાયા ॥
લખન-રામ-સિય પન્થ-કહાની। પૂછત સખહિ કહત મૃદુ બાની॥૩॥
રામ-બાસ-થલ બિપટ બિલોકે । ઉર ઽઅનુરાગ રહત નહિઁ રોકે ।
દેખિ દસો સુર બરિસહિઁ ફૂલા । ભૈ મૃદુ મહિ મગ મઙ્ગલમૂલા ૪॥
કિયે જાહિૅ છાયા જલદ, સુખદ બહૈ બર બાત।
તસ મગ ભયડ ન રામ કહેૅ, જસૅ મા ભરતહિ જાત ॥૨૧૬॥

જડ ચેતન, મગ જીવ ઘનેરે। જે ચિતયે પ્રક્ષુ જિન્હ પ્રભુ હેરે ।
તે સબ મયે પરમ-પદ-જોગૂ। ભરત-દરસ મેટા ભવ રોગૂ ॥૧॥

યહ બડિ બાત ભરત કૈ નાહી। સુમિરત જિન્હહિૅ રામ મન માહીૅ ।
બારક રામ કહત જગ જેઊ । હોત તરન તારન નર તેઊ ॥૨॥

ભરત રામ પ્રિય પુનિ લઘુ ભ્રાતા । કસ ન હોઇ મગ મઙ્ગલ-દાતા ॥
સિદ્ધ સાધુ મુનિબર અસ કહહીૅ । ભરતહિ નિરખિ હરષ હિય લહહીૅ ॥૩॥

દેખિ પ્રભાવ સુરેસહિ સોચૂ । જગ ભલ ભલેહિ પાચ કહઁ પોચૂ ॥
ગુરુ સન કહેઉ કરિય પ્રભુ સોઈ। રામહિ ભરતહિ ભૈંટ ન હોઈ ॥
રામ સકોચી પ્રેમ-બસ, ભરત સુપ્રેમ પયોધિ ।
બની બાત બિગરન ચહતિ, કરિય યતન છલ-સોધિ ॥૨૧૭॥

બચન સુનત સુરગુરુ મુસુકાને । સહસ-નયન બિનુ લોચન જાને ॥
કહ ગુરુ બાદિ છામ છલ છાઁડૂ । ઇહાઁ કપટ કરિ હોઇય ભાઁડૂ ॥૧॥

માયાપતિ-સેવક સન માયા । કરૈ ત ઉલટિ પરૈ સુરરાયા ॥
તબ કિછુ કીન્હ રામ-રુખ જાની । અબ કુચાલિ કરિ હોઇહિ હાની ॥૨॥
સુનુ સુરેસ રઘુનાથ સુભાઊ । નિજ અપરાધ રિસાહિઁ ન કાઊ ॥
જો અપરાધ ભગત કર કરઈ। રામ-રોષ-પાવક સો જરઈ ॥૩॥

લોકહુ બેદ બિદિત ઇતિહાસા । યહ મહિમા જાનહિૅ દુરબાસા ।
ભરત સરિસ કો રામ-સનહી। જગ જપ રામ રામ જપ જેહી ॥૪॥

મનહુઁ ન આનિય અમરપતિ, રઘુબર-ભગત અકાજ ।
અજસ-લોક પરલોક-દુખ, દિન દિન સોક-સમાજ ॥૨૧૮॥
સુનુ સુરેસ ઉપદેસ હમારા । રામહિ સેવક પરમ-પિયારા ॥
માનત સુખ સેવક સેવકાઈ । સેવક-બૈર બૈર-અધિકાઈ ॥૧॥

જદ્યપિ સમ નહિૅ રાગ ન રોષૂ । ગહહિઁ ન પાય પુન્ય ગુન દોષૂ ॥
કરમ-પ્રધાન બિસ્વ કરિ રાખા । જો જસ કરૈ સેતસ ફલ ચાખા॥૨॥

તદપિ કરહિ સમ વિષમ બિહારા । ભગત અભગત હૃદય અનુસારા ॥
અગુન અલેપ અમાન એકરસ । રામ સગુન ભયે ભગત-પ્રેમ-બસ ॥૩॥

રામ સદા સેવક રુચિ રાખી । બેદ પુરાન સાધુ સુર સાખી।
અસ જિય જાનિ તજહુ કુટિલાઈ। કરહુ ભરત-પદ-પ્રીતિ સુહાઈ ॥૪॥

રામ-ભગત પરહિત-નિરત, પર દુખ દુખી દયાલ ।
ભગત-સિરોમનિ ભરત તઁ, જનિ ડર પહુ સુરપાલ ॥૨૧૮॥

ચૈ૦-સત્યસન્ધ પ્રભુ-સુર-હિતકારી । ભરત રામ-આયસુ અનુસારી॥
સ્વારથ-નિબસ બિકલ તુમ્હ હાહૂ। ભરત દોષ નહિ રાઉર માહૂ ॥૧॥
સુનિ સુરબર સુરગુરુ-બર-બાની । મા, પ્રમોદ મન મિટી ગલાની॥ ।
બરષિ પ્રસુન્ન્ હરષિ સુરરાજ । લગે સરાહન ભરત સુભાઊ ॥૨॥

એહિ બિધિ ભરત ચલે મગ જાહીઁ । દસા દેખિ મુનિ સિદ્ધ સિહાહી ।
જબહિઁ રામ કહિ લેહિ ઉસાસા । ઉમગત પ્રેમ મનહુઁ. ચહુઁ પાસા ॥૩॥

દ્રવહિૅ બચન સુનિ કુલિસ પખાના । પુરજન પ્રેમ ન જાઇ બખાના ॥
બીચ બાસ કરિ જમુનહિઁ આયે । નિરખિ નીર લોચન જલ છાયે ॥૪॥

રઘુબર-બરન બિલોકિ બર, બારિ સમેત સમાજ ।
હોત મગન બારિધિ બિરહ, ચઢે બિબેક જહાજ ॥૨૨૦॥

ઓ-જમુન-તીર તેહિ દિન કરિ બાસૂ। ભયુઉ સમય સમ સન્નહિ સુપાસૂ॥
રાત હી ઘાટ ઘાટ કી તરની। આઈ અગનિત જાહિઁ ન બરની॥૧॥

પ્રાત પાર ભયે એકહિ ખેવા । તોર્ષ રામસખા કી સેવા ॥
ચલે નહાઇ નદિહિ સિર નાઈ। સાથ નિષાદનાથ દોઉ ભાઈ ॥૨॥

આગે મુનિબર બાહન આછે । રાજ-સમાજ જાઇ સબ પાછે
તેહિ પાછે દોઉ બન્ધુ પયાદિ ભૂષન બસન બેષ સુઠિ સાદે ॥૩॥

સેવક સુહૃદ સચિવ-સુત સાથા। સુમિરત લખન-સીય-રઘુનાથા ॥
જહઁ જહઁ રામ બાસ બિસ્રામા। તહૅ તહૅ કરહિઁ સપ્રેમ પ્રનામા ॥૪॥

મગ-બાસી નર-નારિ સુનિ, ધામ કામ તજિ ધાઇ।
દેખિ સરૂપ સનેહ બસ, મુદિત જનમ ફલ પાઇ ॥૨૨૧॥

કહહિૅ સપ્રેમ એક એક પાહીૅ । રામ-લખન સખિ હોહિૅ કિ નાહી।
બય બપુ બરન રૂપ સોઇ આલી। સીલ-સનેહ-સરિસ સમ-ચાલી ॥૧॥

બેષ ન સો સખિ. સીય ન સઙ્ગા । આગે અની ચલી ચતુરઙ્ગા ।
નહિઁ પ્રસન્ન-મુખ માનસ-ખેદા । સખિ સન્દેહ હોઇ એહિ ભેદા ॥૨॥

તાસુ તરક તિય-ગન મન માની । કહહિઁ સકલ તોહિ સમન સયાંની ॥
તેહિ સાહિ બાની ફુરિ પૂજી । બોલી મધુર બચન તિય દૂજી ॥૩॥

કહિ સપ્રેમ સબ કથા-પ્રસઙ્ગ । જેહિ બિધિ રામ-રાજ-રસ-ભઙ્ગં ॥
ભરતહિ બહુરિ સરાહન લાગી। સીલ સનેહ સુભાય સુભાગી ॥૪॥

ચલત પયાદે ખાત ફલ, પિતા-દીન્હ તજિ રાજ।
જાત મનાવન રઘુબરહિ, ભરત સરિસ કો આજ ॥ ૨૨૨ ॥

ઓ-આયપ અગતિ ભરત આચરનૂ । કહત સુનત દુખ-દૂષન-હરન્ ।
જો કિછુ કહબ થોર સખિ સાઈરાંમ-બન્ધુ અસ કાહિ ન હોઈ ॥૧॥

હમ સબ સાનુજ ભરતહિ દેખે । મૈન્હ ધન્ય જુબતી-જન લેખે ।
સુનિ ગુન દેખિ દસા પછિત્તાહીૅ। કૈકૈ જનનિ જોગ સુત નાહીૅ ॥૨॥

કોઉ કહ દૂષન રાનિહિ નાહિન । બિધિસબ કીન્હ હમાહિઁ જો દાહિન।
કહઁ હમ લોક-બેદ-વિધિ હીની । લઘુ-તિય કુલ-કરતૂતિમલીની ॥૩॥

બસહિઁ કુદેસ કુગાઁવ કુશામા । કહઁ યહ દરસ પુન્ય-પરિનામા ॥
અસ અનન્દ અચરજ પ્રતિ-ધામા। જનુ મુરુ-ભૂમિ કલપતરુ જામા ॥૪॥

ભરત દરસ દેખત ખુલેઉ, મગ-લોગન્હ કર ભાગ ।
જનુ સિંહલ-બાસિન્હ અયૌ, બિધિ-બસ સુલભ પ્રયાગ ॥૨૨૩॥

નિજગુનસહિત રામ-ગુન-ગાથા । સુનત જાહિઁ સુમિરત રઘુનાયા।
તીરથ મુનિ-આસ્ત્રમ સુર-ધામા। નિરખિ નિમજ્જહિઁ કરહિૅ પ્રનામા॥૧॥

મનહી મન માઁગહિઁ બર એહૂ । સીય-રામ-પદ-પદુમ સનેહૂ ॥
મિલહિૅ કિરાત કોલ બન-બાસી । બૈષાનસ બદુ જતી ઉદાસી ॥૨॥

કરિ પ્રનામ પૂછહિઁ જેહિ તેહી। કેહિ બન લખન-રામ-બૈદેહી ।
તે પ્રભુ સમાચાર સબ કહહાઁ । ભરતહિ દેખિ જનમ-ફલ લહહીૅ ॥૩॥

જે જન કહહિૅ કુસલ હમ દેખે । તે પ્રિય રામ-લખન-સમ લેખે ॥
એહિ બિધિ બૂઝત સબહિ સુબાની । સુનત રામ-બનબાસ કહાની ॥૪॥

તેહિ બાસર બસિ પ્રાતહી, ચલે સુમિરિ રઘુનાથ ।
રામ-દરસ કી લાલસા, ભરત સરિસ સબ સાથ ॥૨૨૪॥

મઙ્ગલ સગુન હોહિૅ સબ કાહૂ । ફરકહિ સુખદ બિલોચન- બાહૂ ॥
ભરતહિ સહિત સમાજ ઉછાહૂ। મિલિહહિઁ રામ મિટિહિ દુખ-દાહ॥૧॥

કરત મનોરથ જસ જિય જાકે । જાહિઁ સનેહઃ સુરા સબ છાકે ।
સિથિલ-અઙ્ગ પગ મર્ગ ડગિ ડોલહિઁ। બિહબલ બચન પ્રેમ-બસ બોલહિઁ॥૨॥

રામ-સખા તેહિ સમય દેખાવા । સૈલ-સિરોમનિ સહજ સુહાવા ।
જાસુ સમીપ સરિત-પય-તીરા । સીય સમેત બસહિૅ દોઉ બીરા ॥૩॥

દેખિ કરહિઁ સબ દંડ-પ્રનામા । કહિ જય જાનકિજીવન રામા ।
પ્રેમ મગન અસ રાજ-સમાજૂ। જનુ ફિરિ અવધ ચલે રઘુરાજૂ ॥૪॥

ભરત પ્રેમ તેહિ સમય જસ, તસ કહિ સકૈ ન સેષુ ।
કબિહિ અગમ જિમિ બ્રહ્મસુખ, અહમમ મલિન જનેષુ ॥૨૨૫॥

સકલ સનેહ શિથિલ રઘુબર કે । ગયે કોસ દુઇ દિનકર ઢરકે।
જલ થલ દેખિ બસે નિસિ બીતે । કીન્હ ગવન રઘુનાથ પિરીતે ॥૧॥

ઉહાઁ રામ રજની-અવસેખા ! જાગે સીય સપન અસ દેખા।
સહિત સમાજ ભરત જનુ આયે । નાથ બિયોગ તાપ તન તાયે॥૨॥
સકલ મલિન મન દીન દુખારી । દેખો સાસુ આન અનુહોરી ॥
સુનિ સિય સપન ભરે જલ લોચન । ભયે સોચ-બસ સોચ-વિમોચન ॥૩॥

લખન સપન યહ નીક ન હાઈ । કઠિન કુચાહ સુનાઇહિ કોઈ ।
અસ કહિ બન્ધુ સમેત નહાને । પૂજિ પુરારિ સાધુ સનમાને ॥૪॥

સનમાનિ સુર મુનિ-બુન્દ બૈઠે, ઉતર દિસિ દેખત ભયે ।
નમ ધૂરિ ખગ મૃગ ભૂરિ ભાગે, બિકલ પ્રભુ આત્રમ ગયે ॥
તુલસી ઉઠે અવલોકિ કારન, કાહ ચિત સચકિત રહે ।
સબ સમાચાર કિરાત કાલન્હિ, આઇ તેહિ અવસર કહે ॥૮॥
સુનત સુમઙ્ગલ બૈન, મન-પ્રમોદ તન-પુલક-ભર ।
સરદ સરોરુહ નૈન, તુલસી ભરે સનેહ-જલ ॥૨૨૬॥

બહુરિ સોચ બસ ભે સિય-રવનૂ । કારન કવન ભરત આગવનૂ ।
એક આઇ અસ કહા બહોરી । સેન સઙ્ગ ચતુરઙ્ગ ન થોરી ॥૧॥

સુનિ રામહિ ભા અતિ સોચૂ । ઇત પિતુ બચ ઉત બન્ધુ સકોચૂ ॥
ભરત સુમાઉ સમુઝિ મન માહીૅ। પ્રભુ-ચિત હિત-થિતિ પાવત નાહીૅ॥
સમાધાન તબ ભા યહ જાને । ભરત કહે મહઁ સાધુ સયાને ॥
લખન લખેઉ પ્રભુ હૃદય ખમારૂ। કહત સમય સમ નીતિ-બિચારૂ ॥૩॥

બિનુ પૂછે કછુ કહૌઁ ગોસાઁઈ । સેવક સમય ન ઢીઠ ઢિઠાઈ।
તુમ્હ સર્વજ્ઞ-સિરોમનિ સ્વામી । આપનિ સમુઝિ કહૈ અનુગામો ॥૪॥
નાથ સુહૃદ સુઠિ સરલ-ચિત્ત, સીલ-સનેહ-નિધાન ।
સબ પર પ્રીતિ પ્રતીતિ જિય, જાનિય આપુ સમાન ॥૨૨૭॥

વિષયી જીવ પાઇ પ્રભુતાઈ । મૂઢ માહ-બસ હોહિૅ જનાઈ ।
ભરત નીતિ-રત સાધુ સુજાના । પ્રભુ-પદ-પ્રેમ સકલ જગ જાના॥૧॥

તેઊ આજ રાજ-પદ પાઈ। ચલે ધરમ-મરજાદ મિટાઈ ॥
કુટિલ કુબન્ધુ કુઅવસર તાકી। જાનિ રામ બન-બાસ એકાકી ॥૨॥

કરિ કુમન્ત્ર મન સાજિ સમાજૂ । આયે કરૈ અકંટક રાજૂ ।
કોટિ પ્રકાર કંલપિ કુટિલાઈ । આયે દલ બટોરિ દાઉ ભાઈ ॥૩॥

જૌઁ જિય હોતિ ન કપટ કુચાલી । કેહિ સોહાતિ રથ-બાજિ-ગજાલી ।
ભરતહિ દોષ દેઇ કો જાયે । જગ બૌરાઇ રાજ-પદ પાયે ॥૪॥

સસિ ગુરુ-તિય-ગામી નહુષ, ચઢેઉ ભૂમિસુર જાન ।
લોક બેદ તેૅ બિમુખ ભા, અધમ ન બેન સમાન ॥ ૨૨૮ ॥

સહસબાહુ સુરનાથ ત્રિસઙ્ઘ । કેહિ ન રાજમદ દીન્હ કલઙ્ક ॥
ભરત કીન્હ યહ ઉચિત ઉપાઊ । રિપુ રિન રઞ્ચ ન રાખબ કાઊ ॥૧॥

એક કીન્હિ નહિૅ ભરત ભલાઈ। નિદરે રામ જાનિ અસહાઈ ।
સમુઝિ પરિહિ સોઉ આજુ બિસેખી । સમર સરોષ રામ-મુખ પેખી ॥૨॥

એતના કહત નીતિ-રસ ભૂલા । રન-રસ-બિટપ પુલંક મિસ ફૂલા ॥
પ્રભુ-પદ બન્દિ સીસ રજ રાખી । બોલે સત્ય સહજ બલ ભાખી ॥૩॥

અનુચિત નાથ ન માનબ મોરા । ભરત હમહિૅ ઉપચાર ન થોરા।
કહ લગિ સહિય રહિય મન મારે । નાથ સાથ ધનુ હાથ હમારે ॥૪॥

છત્રિ-જાતિ રઘુકુલ-જનમ, રામ-અનુજ જગ જાન ।
લાતહુ મારે ચઢતિ સિર, નીચ કો ધૂરિ સમાન ॥૨૨૮॥

ઉઠિ કર જોરિ રજાયસુ માઁગા । મનહુઁ બીરરસ સેવિત જાગા ॥
બાઁધિ જટા સિર કસિ કટિ ભાથા । સાજિ સરાસન-સાયક હાથા ॥૧॥

આજુ રામ-સેવક જસ, લેઊઁ । ભરતહિ સમર સિખાવન દેૐ॥
રામ નિરાદર કર ફલ પાઈ । સેવિહુ સમર-સેજ દોઉ ભાઈ ॥૨॥

આઇ બના ભલ સકલ સમાજૂ । પ્રગટ કરૌઁ રિસ પાછિલ આજૂ ।
જિમિ કરિ નિકર દલૈ મૃગરાજૂ । લેઇ લપેટિ લવો જિમિ બાજૂ ॥૩॥

તૈસેહિ ભરતહિ સેન સમેતા । સાનુજ નિદરિ નિપાતૌઁ ખેતા ॥
જૌં સહાય કર સઙ્કર આઈ । તૌ મારૌઁ રન રામ દોહાઈ ॥૪॥

અતિ સરોષ આંખે લખન, લખિ સુનિ સપથ પ્રવાન ।
સભય લોક સબ લોકપતિ, ચાહત મારિ ભગાન ॥ ૨૩૦ ॥

જગમયમગનગગનભૈબાની। લખન બાહુ-બલ બિપુલ બખાની ॥
તાત પ્રતાપ પ્રભાઉ તુમ્હારા । કો કહિ સકૈ કો જાન નિહારા ॥૧॥

અનુચિત ઉચિત કાજ કછુ હોઊ । સમુક્તિ કરિયમલ કહ સબ કોઊ ॥
સહસા કરિ પાછે પછિતાહી । કહહિઁ બેદ-બુધ તે બુધ નાહીૅ ॥૨॥

સુનિ સુર-બચન લખન સકુચાને । રામ-સીય સાદર સનમાને ।
કહી તાત તુમ્હ નીતિ સુહાઈ । સબ ત કઠિન રાજ મદ ભાઈ ॥૩॥

જો અઁચવત માંતહિૅ નૃપ તેઈ । નાહિઁ ન સાધુ-સમા જેહિ સેઈ ॥
સુનહુ લખન મલ મરત સરીસા । બિધિ પ્રપઞ્ચમહઁ સુના ન દીસા ॥૪॥

ભરતહિ હોઇન રાજમદ, વિધિ હરિ હર પદ પાઇ।
કબહુઁ કિ કાઁજી સોકરનિ, છોર-સિન્ધુ બિનસાઇ ॥૨૩૧॥

તિમિરતરુનતરનિહિમકુ ગિલઈ। ગગન મગ ન મકુ મેઘહિ મિલઈ ।
ગો-પદ જલ બૂઢહિઁ ઘટાજોની । સહજ છમા બરુ છાડૈ છોની॥૧॥

મસક ફૂંક મકુ મેરુ ઉડાઈ। હોઇ ન નૃપ-મદ ભરતહિ ભાઈ ॥
લખન તુમ્હાર સપથ પિતુ આના । સુચિ સુબન્ધુ નહિઁ ભરત સમાના ॥૨॥

સગુન-છીર અવગુન-જલ તાતા । મિલૈ રચૈ પરપઞ્ચ વિધાતા ।
ભરત હંસ રબિ-બંસ-તડાગા । જનમિ કીન્હ ગુન-દોષ-વિભાગા ॥૩॥

ગહિ ગુન-પય તજિ અવગુન-બારી । નિજ જસ જગત કીન્હિ ઉઁજિયારી॥
કહત ભરત ગુન-સીલ-સુભાઊ । પ્રેમ-પયોધિ મગન રઘુરાઊ ॥ ૪ ॥

સુનિ રઘુવર-બાની બિબુધ, દેખિ ભરત પર હેતુ ।
સકલ સરાહત રામ સોં, પ્રભુ કો કૃપાનિકેતુ ॥ ૨૩૨ ॥

જૌં નહોત જગ જનમ ભરત કો । સકલ ધરમ-ધુર-ધરનિધરત કો ।
કબિ-કુલ-અગમ ભરત-ગુનગાથા । કો જાનૈ તુમ્હ બિનુ રઘુનાથા ॥૧॥

લખન-રામ-સિય સુનિ સુર-બાની। અતિ સુખ લહેઉ ન જાઇ બખાની॥
ઇહાઁ ભરત સબ સહિત સહાયે । મન્દાકિની પુનીત નહાયે ॥૨॥

સરિત સમીપ રાખિ સબ લોગા। માઁગિ માતુ ગુરુ સચિવ નિયોગા।
ચલે ભરત જહઁ સિય-રઘુરાઈ । સાથં નિષાદનાથ લઘુ ભાઈ ॥૩॥

સમુઝિ માતુ કરતબ સકુચાહીં । કરત કુતરક કોટિ મન માહીં ॥
રામ-લખન-સિય સુનિ મમનાઊઁ । ઉઠિ જનિ અનત જાહિઁ તજિ ઠાઊઁ ॥૪॥

માતુ મતે મહઁ માનિ મેહિ, જો કછુ કરહિઁ સો થોર ।
અઘ અવગુન છમિ આદરહિં, સમુઝિ આપની ઓર ॥૨૩॥

જૌઁ પરિહરહિ મલિન મન જાની। જૌઁ સન મોનહિઁ સેવકમાની।
મોરે સરન સમ કી પનહીં । રામ સુસ્વામિ દોષ સબ જનહીં ॥૧॥

જગ જસ-ભાજન ચાતક મીના। નેમ પ્રેમ નિજ નિપુન નબીના ॥
અસ મન ગુનત ચલે મગ જાતા । સકુચ સનેહ સિથિલ સબ ગાતા ॥૨॥

ફેરતિ મનહિઁ માતુ-કૃત ખોરી। ચલત ભગતિ-બલ ધીરજ-ધોરી॥
જબ સમુઝત રઘુનાથ સુભાઊ । તબ પથ પરત ઉતાઇલ પાઊ ॥૩॥

ભરત દસા તેહિ અવસર કૈસી । જલપ્રવાહ જલ-અલિ ગતિ જૈસી ॥
દેખિ ભરત કર સોચ સનેહૂ । મા નિષાદ તેહિ સમય વિદેહૂ ॥૪॥

લગે હોન મઙ્ગલ સગુન, સુનિ ગુનિ કહત નિષાદ ।
મિટિહિ સોચ હોઇહિ હરષ, પનિ પરિનામ બિષાદ ॥ ૨૩૪ ॥

સેવક બચન સત્ય સબ જાને । આશ્રમ નિકટ જાઇ નિયરાને ॥
ભરત દીખ બન સૈલ સમાજૂ । મુદિત છુધિત્ત જનુ પાઇ સુનાજૂ ॥૧॥

ઈતિ ભીતિ જનુ પ્રજા દુખારી । ત્રિબિધિ તાપ પીડિત ગ્રહ ભારી ॥
જાઇ સુરાજ સુદેસ સુખારી । હોહિં ભરતગતિ તેહિ અનુહારી ॥૨॥

રામ-બાસ બન સમ્પતિ ભ્રાજા । સુખી પ્રજા જનુ પાઇ સુરાજા॥
સચિવ બિરાગ બિધક નરેસૂ । વિપિન સુહાવન -પાવન દેસૂ ॥૩॥

ભટ જમ-નિયમ સૈલ-રજધાની । સાન્તિ સુમતિ સુચિ સુન્દર રાની ॥
સકલ અઙ્ગ. સમ્પન્ન સુરાઊ. । રામ ચરન આખિત ચિત ચાઊ ॥૪॥

જીતિ મોહિ-મહિપાલ દલ , સહિત ધિબેક ભુઆલ ।
કરત અકંટક રાજ્ય પુર, સુખ સમ્પદા સુકાલ ॥૨૩૫॥

બન પ્રદેસ મુનિ-બાસ ઘનેરે । જનુ પુર નગર ગાઉઁ-ગન ખેરે।
બિપુલ બિચિત્ર બિહગમૃગનાના પ્રજા-સમાજ ન જાઇ અખાના ॥૧॥

ખગહા કરિ હરિ બાઘ બરાહા । દેખિ મહિષ વૃષ સાજ સરાહા ॥
બયર બિહાય ચરહિં એક સઙ્ગા । જહૂઁ તહઁ મનહુઁ સેન ચતુરઙ્ગા ॥૨॥

ઝરના ઝરહિં મત્ત ગજગાજહિઁ । મનહુઁ નિસાન વિવિધ વિધિ બાજહિં ।
ચક ચકોર ચાતક સુક પિકગન । કૂજત મજ્જુ ભરાલ મુદિત મન ॥૩॥

મલિ-ગન ગાવત નાચત મારા । જનુ સુરાજ મઙ્ગલ ચહુઁ ઓરા।
બેલિ બિટપ તુન સફલ સફૂલા । સબ સમાજ મુદ-મઙ્ગન-મૂલા ॥૪॥

રામ-સૈલ સોમા નિરખિ, ભરત હૃદય અતિ પ્રેમ ।
તાપસ તપ-ફલ પાઇ જિમિ, સુખી સિરાને નેમ ॥ ૨૩૬ ॥

તબ કેવટ ઊઁચે ચઢિ ધાઈ। કહેઉ ભરત સન ભુજા ઉઠાઈ।
નાથ દેખિયહિ બિટપ બિસાલા । પોકરિ જમ્બુ રસાલ તમાલા ॥૧॥

તિન્હ તરૂબરન્હ મધ્ય બટ સાહો । મજ્જુ બિસાલ દેખિ મન મોહા ॥
નીલ-સઘન-પલ્લવ ફલ-લાલા । અબિચલછાઁહ સુખદ સબ કાલા ॥૨॥

માનહુઁ તિમિર-અરુન-મય રાસી । બિરચી બિધિ સકેલિ સુખમા સી॥
યે તરુ સરિત સમીપ ગોસાઁઈ । રઘુબર પરન-કુટી જહઁ છાઈ ॥૩॥

તુલસી તરુબર બિબિધ સુહાયે। કહુઁ કહુઁ સિય કહુઁ લખન લગાયે ।
બટ-છાયા બેદિકો બનાઈ। સિય નિજ-પાનિ-સરોજ-સુહાઈ ॥૪॥

જહાઁ બૈઠિ મુનિ-ગન સહિત, નિતં સિય રામ સુજાન ।
સુનહિ કથા ઇતિહાસ સબ,, આગમ-નિગમ-પુરાન ॥ ૨૩૭ ॥

સખા બચન સનિ બિટપ નિહારી । ઉમગે ભરત બિલોચન બારી॥
કરત પ્રનામ ચલે દોઉ ભાઈ। કહત પ્રીતિસારદ સકુચાઈ ॥૧૧॥

હરષહિઁ નિરખિ રામ-પદ-અઙ્કા । માનહુઁ પારસ પાયેઉ રઙ્કા ।
રજ સિર ધરિ હિય નયનન્હિ લાવહિં । રઘુબરમિલનસરિસ સુખપાવહિં ॥૨॥

દેખિ ભરત-ગતિ અકથ અતીવા । પ્રેમ-મગન ખગ-મૃગ જડ જીવા ।
સખહિ સનેહ-બિબસ મગ ભૂલા । કહિ સુપન્ધ સુરબર પહિઁ ફૂલા ॥૩॥

નિરખિ સિદ્ધ સાધક અનુરાગે। સહજ સનેહ સરાહન લાગે ।
હોત ન ભૂતલ ભાઉ ભરત કો। અચર સચર ચર અચરજ્ઞકરત કો ॥૪॥

પ્રેમ-અમિય મન્દર-બિરહ, ભરત-પયોધિ ગભીર ।
મથિ પ્રગટેઉ સુહ-સાધુ હિત, કૃપાસિન્ધુ રઘુબીર ॥૨૩૮॥

સખા સમેત મનોહર જોટા। લખેઉ ન લખન સઘન બન ઓટો ।
ભરત દીખ પ્રભુ આશ્રમ પાવન । સકલ સુમઙ્ગલ-સદન સુહાવન ॥૧॥

કરત પ્રબેસ મિટે દુખ દાવા । જનુ જોગી પરમારથ પાવા ।
દેખે ભરત લખન પ્રભુ આગે। પૂછે બચન કહત અનુરાગે ॥૨॥

સીસ-જટા કટિ-મુનિ-પટ બાઁધે । તૂન કસે કર સર ધનુ-કાઁધે ।
બેદો પર મુનિ-સાધુ-સમાજૂ । સીય સહિત રાજત રઘુરાજૂ ॥૩॥

બલકલ-બસન જટિલ તનુ સ્યામા । જનુ મુનિ બેષ કીન્હ રતિ કામા ॥
કર કમલનિ ધનુ સાયક ફેરત । જિય કી જરનિ હુરત હંસિ હેરત ॥૪॥

લસત મજ્જુ મુનિ-મંડલો, મધ્ય સીય-રઘુચન્દ ।
જ્ઞાન-સભા જનુ તનુ ધરે, ભગતિ સચ્ચિદાનન્દ ॥ ૨૩૯ ॥

સાનુજ સખા સમેત મગન મન । બિસરે હરષ-સોક-સુખ-દુખ ગન।
પાહિ નાથ કહિ પાહિ ગોસાઁઈ । ભૂતલ પરે લકુટ કી નાઁઈ ॥ ૧ ॥

બચન સપ્રેમ લખન પહિચાને । કરત પ્રનામ ભરત જિય જાને ।
બન્ધુ સનેહ સરસ એહિ ઓરા । ઉત સાહિબ સેવા બરજોરા ॥૨॥

મિલિ ન જાઇ નહિઁ ગુદરત બનઈ । સુકવિ લખન મન કી ગતિ ભનઈ ।
રહે રાખિ સેવા પર ભારૂ । ચઢી ચઙ્ગ જનુ ખૈંચ ખેલારૂ ॥૩॥

કહત સપ્રેમ નાઇ મહિ માથા । ભરત પ્રનામ કરત રઘુનાથા ॥
ઉઠે રામ સુનિ પ્રેમ અધીરા । કહુઁ પટ કહુઁ નિષઙ્ગ ધનુ તીરા ॥૪॥

બરબસ લિયે ઉઠાઇ ઉર, લાયે કૃપાનિધાન ।
ભરત રામ કી મિલનિ લખિ, બિસરા સબહિ અપાન ॥૨૪૦॥

મિલનિપ્રીતિ કિમિ જાઇ બખાની। કવિ-કુલ-અગમ કરમ મન બાની॥
પરમ પ્રેમ પૂરન દોઉ ભાઈ । મન બુધિચિત અહમિતિ બિસરાઈ ॥૧॥

કહહુ સુપ્રેમ પ્રગટ કો કરઈ । કેહિ છાયા કબિ મતિ અનુસરઈ ॥
કવિહિ અરથ આખર બલ સાઁચા । અનુહરિ તાલ ગતિહિ નટ નાઁચા ॥૨॥

અગમ સનેહ ભરત રઘુબર કો । જહઁ ન જાઇ મન વિધિ-હરિ-હર કો॥
મૈં કુમતિ કહૌઁ કેહિ ભાઁતી। બાજ સુરાગ કિ ગાઁડર તાઁતી ॥૩॥

મિલનિ બિલોકિ ભરત રઘુવર કી। સુર-ગન સભય ધકધકી ઘર કી ॥
સમુઝાયે સુરગુરુ જડ જાગે । બરસિ પ્રસૂન પ્રસંસન લાગે ॥૪॥

મિલિ સપ્રેમ રિપુસૂદનહિઁ, કેવટ ભેંટેઉ રામ ।
ભૂરિ ભાય ભેંટે ભરત, લછિમન કરત પ્રનામ ॥૨૪૧॥

ભેંટેઉ લખન લલકિ લઘુ ભાઈ । બહુરિ નિષાદ લોન્હ ઉર લાઈ ॥
પુનિ મુનિ-ગન દુહુઁ ભાઇન્હ બન્દે । અભિમત આસિષ પાઇ અનન્દે ॥૧॥

સાનુજ ભરત ઉમગિ અનુરાગા । સિર ધરિ સિય-પદ-પદુમ-પરાગા ।
પુનિ પુનિ કરત પ્રનામ ઉઠાયે। સિર કર-કમલ-પરસિ બૈઠાયે ॥૨॥

સીય અસીસ દોન્હિ મન માહીં। મગન સનેહ દેહ સુધિ નાહીં॥
સબ વિધિ સાનુકૂલ લખિ સીતા । થે નિસાચ ઉર અપડર બીતા ॥૩॥

કોઉ કિછુ કહૈ ન કોઉ કિછુ પૂછા। પ્રેમ ભરા મન નિજ-ગતિ છૂછા ॥
તેહિ અવસર કેવટ ધીરજ ધરિ । જોરિ પાનિ બિનવત પ્રનામ કરિ ॥૪॥

નાથ સાથ મુનિનાથ કે, સાતુ સકલ પુર લોગ।
સેવક સેનપ સચિવ સબ, આયે બિકલ બિયોગ॥૨૪૨॥

સીલસિન્ધુ સુનિ ગુરુ આગવનૂ । સિય સમીપ રાખે રિપુદવનૂ ॥
ચલે સબેગ રામ તેહિ કાલા । ધીર ધરમ-ધુર દીનદયાલા ॥૧॥

ગુરુહિ દેખિ સાનુજ અનુરાગે । દંડ-પ્રનામ કરન પ્રનુ લાગે ।
મુનિબર ધાઇ લિયે ઉર લાઈ । પ્રેમ ઉમગિ ભૈંટે દોઉ ભાઈ ॥ ૨ ॥

પ્રેમ પુલકિ કેવટ કહિ નામૂ । કીન્હ દૂરિ તેં દંડ-પ્રનામૂ ॥
રામ-સખા રિષિ ભરબસ ભેંટ । જનુ મહિ લુટત સનેહ સમેટા ॥ ૩ ॥

રઘુપતિ-ભગતિ સુમઙ્ગલ-મૂલા । નભ સરાહિ સુર બરિષહિઁ ફૂલા ॥
એહિ સમ નિપટ નીચ કોઉ નાહીં । બડ બસિષ્ઠ સમ કો જગ માહીં ॥૪॥

જેહિ લખિ લખનહુઁ સે અધિક, મિલે મુદિત મુનિરાઉ ।
સીતાપતિ ભજન કો, પ્રગટ પ્રતાપ પ્રભાઉ ॥૨૪૩॥

આરત લોગ રામ સબ જાના । કરુનાકર સુજાન ભગવાના ॥
જો જેહિ માય રહા અભિલાખી। તેહિ તેહિ કૈ તસિ તસિ રુખ રાખી॥૧॥

સાનુજ મિલિ પલ મહં સબ કાહૂ । કીન્હિ દૂરિ દુખ-દારુન-દાહૂ ॥
યહ બડી બાત રામ કે નાહીં । જિમિ ઘટ-કોટિ એક રબિ છાહીં ॥૨॥

મિલિ કેવટહિ ઉમગિ અનુરાગા । પુરજન સકલ સરાહહિઁ ભાગા ॥
દેખો રામ દુખિત મહંતારી। જનુ સુબેલિ-અવલી હિમ મારી ॥૩॥

પ્રથમ રામ ભેંટી કૈકેઈ । સરલ સુભાય ભગતિ મત્તિ ભૈઈ ।
પગ પરિ કીન્હ પ્રબોધ બહોરી।કાલ કરમબિધિ સિર ધરિ ખોરી ॥૪॥

ભેંટી રઘુબર માતુ સબ, કરિ પ્રબોધ પરિતોષ ।
અમ્બ ઈસ આધીન જગ, કાહુ ન દેઇય દોષ ॥૨૪૪॥

ગુરુ તિય પદ બન્દે દુહુઁ ભાઈ । સહિત બિપ્ર લિય જે સઁગ આઈ।
ગંગ ગૌરિ સમ સબ સનમાની । દેહિઁ અસીસ મુદિત મૃદુ બાની ॥૧॥

ગહિ પદ લગે સુમિત્રા અકાં । અનુ અઁટી સમ્પત્તિ અતિ રકાં ॥
પુનિ જનની ચરનન્હિ દોઉ ભ્રાતા। પરે પ્રેમ વ્યાકુલ સબ માતા ॥૨॥

અતિ અનુરાગ અમ્બ ઉર લાયે। નયન સનેહ સલિલ અન્હવાયે ॥
તેહિ અવસર કર હરષ બિષાદૂ । કિમિ કવિ કહૈ મૂક જિમિ સ્વાદૂ ॥૩॥

મિલિ જનનિહિ સાનુજ રઘુરાઊ । ગુરુ સન કહેઉ કિ ધારિય પાઊ ॥
પુરજન પાઇ મુનીસ નિયોગૂ । જલ થલ તકિ તકિ ઉતરે લોગૂ ॥૪॥

મહિસુર મન્ત્રી માતુ ગુરુ, ગને લોગ લિય સાથ ।
પાવન આશ્રમ ગવન કિય,ભરત લખન રઘુનાથ ॥૨૪૫॥

સીય આઇ મુનિબર પગ લાગી । ઉચિત અસીસ લહી મન માઁગી।
ગુરુ-પતિનિહિ મુનિ-તિયન્હ સમેતા। મિલી પ્રેમ કહિ જાઇ ન જેતા॥૧॥

બન્દિ બન્દિ પગ સિય સબહી કે। આખિરબચન લહે પ્રિય જી કે ।
સાસુ સકલ જબ સીય નિહારી । મૂંદે નયન સહમિ સુકુમારી ॥૨॥

પરી બધિક બસ મનહું મરાલી । કાહ કીન્હ કરતાર કુચાલી ॥
તિન્હ સિય નિરખિ નિપટ દુખ પાવા। સો સબ સહિય જો દૈઉ સહાવા ॥૩॥

જનક-સુતા તબ ઉર ધરિ ધીરા । નીલ-નલિન-લોયન ભરિ નીરા ॥
મિલી સકલ સાસુન્હ સિય જાઈ । તેહિ અવસર કરુના મહિ છાઈ ॥૪॥

લાગિ લાગિ પગ સબનિ સિય, ભેંટતિ અતિ અનુરાગ ।
હૃદય અસીસહિઁ પ્રેમ-બસ, રહિહહુ ભરી સોહાગ ॥૨૪૬॥

નૃપ કર સુરપુર-ગવન સુનાવા । સુનિ રઘુનાથ દુસહ દુખ પાવા ।
મરન-હેતુ નિજ-નેહ બિચારી । ભે અતિ બિકલ ધીર-ધુર-ધારી ॥૨॥

કુલિસ-કઠોર સુનત કટુ બાની। બિલપત લખન સીય સબ રાની ॥
ક બિકલ અતિ સકલ સમાજૂ । માનહુઁ રાજ અકાજેઉ આજૂ ॥૩॥

સુનિબર બહુરિ રામ સમુઝાયે । સહિત સમાજ સુસરિત નહાયે ॥
વ્રત નિરમ્બુ તેહિ દિન પ્રભુ કીન્હા । મુનિહુ કહે જલ કાહુ ન લીન્હા॥૪॥

ભોર ભયે રઘુનન્દનહિં, જો મુનિ આયસુ દોન્હ ।
સધ્દા ભગતિ સમેત પ્રભુ, સો સબ સાદર કીન્હ ॥ ૨૪૭ ॥
ઓ-કરિ પિતુ ક્રિયા બેદ જસિ બરની । ભે પુનીત પાતક-તમ-તરની।
જાસુ નામ-પાનક અઘ-તૂલા । સુમિરત સકલ સુમગંલ-મૂલા ॥૧॥

સુદ્ધ સો ભયૌ સાધુ-સમ્મત અસ । તીરથ આવાહન સુરસરિ જસ ॥
સુદ્ધ ભયે દુઇ બાસર બીતે । બાલે ગુરુ સન રામ પિરીતે ॥૨॥

નાથ લોગ સબ નિપટ દુખારી । કન્દ મૂલ ફલ અમ્બુ અહારી ॥
સાનુજ ભરત સચિવ સબ માતા। દેખિ મોહિ પલ જિમિ જુગ જાતા ॥૩॥

સબ સમેત પુર ધારિય પાઊ । આપુ ઇહાઁ અમરાવતિ રાઊ ॥
બહુત કહેઉઁ સબ કિયેઉઁ ઢિઠાઈ । ઉચિત હોઇ તસ કરિય ગોસાઁઈ ॥૪॥

ધરમ-સેતુ કરુનાયતન, કલ ન કહહુ અસ રામ ।
લોગ દુખિત દિન દુઇ દરસ, દેખિ લહહુઁ બિશ્રામ ॥ ૨૪૮ ॥

રામ બચન સુનિ સભય સમાજૂ। જનુ જલનિધિ મહં બિકલજહાજૂ॥
સુનિ ગુરુ ગિરા સુમગંલ-મૂલા । ભયૌ મનહુઁ મારુત અનુકૂલા ॥૧॥

પાવન પય તિહુઁ કાલ નહાહીં । જો બિલોકિ અઘ-ઓઘ નસાહીં ।
મગંલ-મૂરતિ લોચન ભરિ ભરિ । નિરખહિં હરષિ દંડવત કરિ કરિ ॥૨॥

રામ-સૈલ-બન દેખન જાહીં । જહઁ સુખ સકલ સકલ દુખ નાહીં ॥
ઝરના ઝરહિં સુધા સમ બારી । ત્રિબિધિ તાપ હર ત્રિબિધિ બયારી ॥૩॥

બિટપ બેલિ તૃન અગનિત જાતી । ફલ પ્રસૂન પલ્લવ બહુ ભાઁતી ॥
સુન્દર સિલા સુખદ તરુ છાહીં । જાઇ બરનિ બન છબિ કેહિ પાહીં ॥૪॥

સરનિ-સરોરુહ જલ બિહગ, કૂજત ગુઞ્જત ભૃગં ।
બૈર-બિગત બિહરત બિપિન, મૃગ બિહગં બહુ રગં ॥૨૪૯॥

કોલ કિરાત ભિલ્લ બન બાસી। મધુ સુચિ સુન્દર સ્વાદ સુધાસી॥
ભરિ ભરિ પરન-પુટી રચિ રૂરી। કન્દ મૂલ ફલ અંગુર-જૂરી ॥૧॥

સબહિ દેહિં કરિ બિનય પ્રનામા । કહિ કહિ સ્વાદ ભેદ ગુન નામા ॥
દેહિં લોગ બહુ માલ ન લેહીં । ફેર રામ દોહાઈ દેહીં ॥૨॥

કહહિઁ સનેહ મગન મૃદુ બાની । માનત સાધુ પ્રેમ પહિચાની ।
તુમ્હ સુકૃતી હમ નીચ નિષાદા । પાવા દરસન રામપ્રસાદા ॥૩॥

હમહિઁ અગમ અતિ દરસ તુમ્હારા । જસ મરુ-ધરનિ દેવધુનિ-ધારા ।
રોમ-કૃપાલ ગરીબ નેવાજા। પરિજન પ્રજૌ ચહિય જસ રાજા ॥૪॥

યહ જિય જાનિ સકોચ તજિ, કરિય છોહ લખિ નેહુ ।
હમહિં કૃતારથ કરન લગિ, ફલ-તૃન-અકુંર લેહુ ॥૨૫૦॥

તુમ્હ પ્રિય પાહુન બન પગ ધારે। સેવા જોગ ન ભાગ હમારે ॥
દેવ કાહ હમ તુમ્હહિઁ ગોસાઁઈ। ઈધન પાત કિરાત મિતાઈ ॥૧॥

યહ હમારિ અતિ બડિ સેવકાઈ । લેહિં ન બાસન બસન ચોરાઈ ।
હમ જડ-જીવ જીવ-ગન-ઘાતી । કુટિલ કુચાલી કુમતિ કુજાતી ॥૨॥

પાપ કરત નિસિ-બાસર જાહીઁ । નહિઁ પટ કટિ નહિઁ પેટ અઘાહીં ॥
સપનેહુઁ ધરમ-બુદ્ધિ કસ કાઊ । યહ રઘુનન્દન-દરસ પ્રભાઊ ॥૩॥

જબ તેં પ્રભુ-પદ-પદુમ નિહારે । મિટે દુસહ-દુખ-દોષ હમારે ॥
બચન સુનત પુરજન અનુરાગે । તિન્હ કે ભાગ સરાહન લાગે ॥૪॥

લાગે સરાહન ભાગ સબ અનુરાગ બચન સુનાવહીઁ ॥
બોલનિ મિલનિ સિય-રામ-ચરન સનેહ લખિ સુખ પાવહીઁ।
નર-નારિ નિદરહિઁ-નેહ નિજ સુનિ, કોલ-ભિલ્લનિ કી ગિરા।
તુલસી કૃપા રઘુબંસ-મનિ કી, લોહ લૈ લૌકા તિરા ॥૧૦॥

બિહરહિઁ બન ચહુઁ ઓર, પ્રતિદિન પ્રમુદિત લોગ સબ ।
જલ જ્યોઁ દાદુર મોર, ભયે પીન પાવસ પ્રથમ ॥૨૫૧॥

પુરજન નારિ મગન અતિ પ્રીતી। બાસર જાહિઁ પલક સમ બીતી॥
સીય સાસુ પ્રતિ બેષ બનાઈ । સાદર કરૈ સરિત સેવકાઈ ॥૧॥

લખા ન સરમ રામ બિનુ કાહૂઁ । માયા સબ સિય-માયા માહૂઁ॥
સીય સાસુ સેવા બસ કીન્હી । તિન્હ લહિ સુખ સિખ આસિષ દીન્હી॥૨॥

લખિ સિય સહિત સરલ દોઉ ભાઈ । કુટિલ રાનિ પછિતાનિ અઘાઈ।
અવનિ જમહિ જાઁચતિ કૈકેઈ । મહિ ન બીચ બિધિ મીચ ન દેઈ ॥૩॥

લોકહુ બેદ બિદિત કબિ કહહીં। રામ-બિમુખ થલ નરક ન લહહીં ।
યહ સંસૌ સબ કે મન માહીં। રામ ગવન વિધિ અવધ કિ નાહીં ॥૪॥

નિસિ ન નીંદ નહિં ભૂખ દિન, ભરત બિકલ સુઠિ સોચ ।
નીચ કીચ બિચ મગન જસ, મીનહિ સલિલ સઁકોચ ॥૨૫૨॥

કીન્હ માતુ મિસ કાલ કુચાલી । ઈતિમીતિ જસ પાકત સાલી।
કેહિ બિધિ હોઇ રામ-અભિષેકૂ । મોહિ અવકલત ઉપાઉ ન એકૂ॥૧॥

અવસિ ફિરહિં ગુરુ આયસુ માની । મુનિ પુનિ કહબ રામ રુચિજાની ।
માતુ કહેહુ બહુદહિઁ રઘુરાઊ । રામ-જનનિ હઠ કરબિ કિ કાઊ॥૨॥

મોહિ અનુચર કર કેતિક બાતા । તેહિ અહઁ કુસમૌ બામ વિધાતા ।
જોં હઠ કરૌઁ ત નિપટ કુકરમૂ । હરગિરિ તેં ગુરુ સેવક ધરમૂ ॥૩॥

એકૌ જુગુતિ ન મન ઠહરાની। સોચત ભરતહિ રૈનિ બિહાની ॥
માત નહાઇ પ્રભુહિ સિર નાઈ। બૈઠત પઠયે રિષય બોલાઈ ॥૪॥

ગુરુ-પદ-પદુમ પ્રનામ કરિ, બૈઠે આયસુ પાઇ ।
બિમ-મહાજન સચિવ સબ, જુરે સભાસદ આઇ ॥૨૫૩॥

બોલે મુનિબર સમય સમાના । સુનહુ સભાસદ ભરત સુજાના ॥
ધરમ ધુરીન સાનુકુલ ભાનૂ । રાજા રામ સ્વબસ ભગવાનૂ॥૧॥

સત્યસન્ધ પાલક-સુ તિસેતૂ । રામ-જનમ જગ મગંલ હેતૂ ॥
ગુરુ પિતુ માતુ બચન અનુસારી। ખલ દલ-દલન દેવ હિતકારી ॥૨॥

નીતિ પ્રીતિ પરમારથ સ્વારથ । કોઉ ન રામ સમ જાન જથારથ ॥
બિધિ હરિ હર સસિ રબિ દિસિપાલા । માયા જીવ કરમ કુલિ કાલા ॥૩॥

અહિપ મહિપ જહં લગિ પ્રભુતાઈ । જોગ-સિદ્ધિ નિગમાગમ ગાઈ ॥
કરિ બિચાર જિય દેખહુ નીકે । રામ રજાઇ સીસ સબહી કે॥૪॥

રાખે રામ-રજાઇ રુખ, હમ સબ કર હિત હોઇ।
સમુઝિ સયાને કરહુ અબ, સબ મિલિ સમ્મત સોઇ ॥૨૫૪॥

સબ કહ સુખદ રામ-અભિષેકૂ । મગંલ-મોદ-મૂલ ભગ એકૂ॥
કેહિ બિધિ અવધ ચલહિં રઘુરાઊ । કહહુ સમુઝિસોઇ કરિય ઉપાઊ॥૧॥

સબ સાદર સુનિ મુનિબર બાની। નય-પરમારથ-સ્વારથ સાની।
ઉત્તર ન આવ લોગ ભયે ભોરે । તબ સિર નાઇ ભરત કર જોરે ॥૨॥

માનુ-બંસ ભયે ભૂપ ઘનેરે । અધિક એક તેં એક બડેરે ॥
જનમ હેતુ સબ કહં પિતુ-માતા । કરમ સુભાસુભ દેઇ બિધાતા ॥૩॥

દલિ દુખ સજૈ સકલ કલ્યાના । અસિ અસીસ રાઉરિ જગ જાના ।
ગોસાઁઇ બિધિ-ગતિ જેહિ છેકી। સકૈ કો ઠારિ ટેક જો ટેકી ॥૪॥

બૂક્ષિય મોહિ ઉપાઉ અબ, સો સબ મોર અભાગ ।
સુનિ સનેહ-ભય બચન ગુરૂ, ઉર ઉમગા અનુરાગઃ ॥૨૫૫॥

તાત બાત ફુરિ રામ કૃપાહીં । રામ બિમુખ સિધિ સપનેહુઁ નાહીં।
સકુચૌઁ તાત કહત એક બાતા । અરધ તજહિં બુધ સરબસ જાતા ॥૧॥

તુમ્હ કાનન ગવનહુ હોઉ ભાઈ । ફેરિયહિ લખન-સીય-રઘુરાઈ ।
સુનિ સુબચન હરષ દોઉ ભાતા। ભે પ્રમોદ પરિપૂરન ગાતા ॥૨॥

મન પ્રસન્ન તનુ તેજ બિરાજા । જનુ જિય રાઉ રામ ભયે રાજા ।
બહુત લાભ લોગન્હ લઘુ હાની । સમ દુખ સુખ સચ રોવહિઁ રાની ॥૩॥

કહહિં ભરત મુલિ કહા સો કીન્હે । ફલ જગ જીવન અભિમત દીન્હે॥
કાનન કરૌઁ જનમ ભરિ બાસૂ । એહિ તેં અધિક ન મેઓર સુપાસૂ ॥૧॥

અત્તજામી રામ-સિયા, તુમ્હ સર્બજ્ઞ-સુજાન ।
જોં ફુર કહહું ત નાથ નિજ, કીજિય બચન પ્રવાન ॥૨૫૬॥

ભરત બચન સુનિ દેખિ સનેહૂ। સભા સહિત મુનિ ભયૌ બિદેહૂ ॥
ભરત મહા મહિમા જલરાસી । મુનિમતિ ઠાઢિ તીર અબલા સી ॥૧॥

ગા ચહ પાર જતન હિય હેરા । પાવતિ નાવ ન બોહિત બેરા ॥
ઔર કરિહિ કો ભરત બડાઈ। સરસી સીપિ કિ સિન્ધુ સમાઈ ॥૨॥

ભરત મુનિહિઁ મન ભીતર ભાયે । સહિત સમાજ રામ પહિઁ આયે ॥
પ્રભુ પ્રનામ કરિ દોન્હ સુઆસન । બૈઠે સબ સુનિ સુનિ અનુસાસન ॥૩॥

બોલે મુનિવર બચન બિચારી। દેસ કાલ અવસર અનુહારી ॥
સુનહુ રામ, સરબજ્ઞ સુજાના। ઘરમા નીતિ-ગુન-જ્ઞાન નિધાના ॥૪॥

સબ કે ઉરઅન્તર બસહુ, જાનહુ ભાઉ કુભાઉ ।
પુરજન-જનની-ભરત-હિત, હોઇ સો કહિય ઉપાઉ ॥૨૫૭॥

આરત કહહિઁ બિચારિ ન કાઊ । સૂઝા જુઆરિહિ આપન દાઊ ॥
સુનિ મુનિ બચન કહત રઘુરાઊ । નાથ તુમ્હારેહિ હાથ ઉપાઊ ॥૧॥

સબ કર હિત રુખ રાઉરિ રાખે । આયસુ કિયે મુદિત ફુર ભાખે।
પ્રથમ જો આયસુ મો કહં હોઈ । માથે માનિ કરૌઁ સિખ સોઈ ॥૨॥

પુનિ જેહિ કહઁ જસ કહબ ગોસાઁઈ । સો સબ ભાઁતિ ઘટિહિ સેવકાઈ ॥
કહ મુનિ રામ સત્ય તુમ્હ ભાખા । ભરત સનેહ બિચાર ન રાખા ॥૩॥

તેહિ તેં કહૌઁ બહોરિ બહોરી । ભરત-ભગતિ-બસ મૈ મતિ ભોરી॥
મોરે જાન ભરત રુચિ રાખી । જો કીજિય સો સુભ સિવ સાખી ॥૪॥

ભરત બિનય સાદર સુનિય, કરિય બિચાર બહોરિ ।
કરબ સાધુ-મત લોક-મત, નૃપ-નય નિગમ નિચોરિ ॥૨૫૮॥

ગુરુ અનુરાગ ભરત પર દેખી । રામ-હૃદય આનન્દ બિસેખી ॥
ભરતહિ ધરમ-ધુરન્ધર જાની। નિજ-સેવક-તન-માનસ બાની ॥૧॥

બોલે ગુરુ આયસુ અનુકૂલા । બચન ભજુ મૃદુ મગંલ-મૂલા ॥
નાથ સપથ પિતુ-ચરન દોહાઈ । ભયેઉ ન ભુવન ભરત સમ ભાઈ ॥૨॥

જે ગુરુ-પદ-અમ્બુજ અનુરાગી । તે લોકહુ બેદહુ બડ ભાગી॥
રાઉર જા પર અસ અનુરાગૂ । કો કહિ સકા ભરત કર ભાગૂ ॥૩॥

લખિ લઘુ-બન્ધુ બુદ્ધિ સકુચાઈ। કરત બદન પર ભરત બડાઈ ॥
મરત કહહિં સોઇ કિયે ભલાઈ। અસ કહિ રામ રહે અરગાઈ ॥૪॥

તબ મુનિ બોલે મરત સન, સબ સકોચ તજિ તાત।
કૃપાસિન્ધુ પ્રિયબન્ધુ સન, કહહુ હૃદય કૈ બાત ॥૨૫૯॥

સુનિ મુનિ બચન રામ રૂખ પાઈ। ગુરુ સાહિબ અનુકૂલ અઘાઈ ॥
લખિ અપને સિર સબ છરભારૂ । કહિનસકહિ કછુકરહિઁ બિચારૂ॥૧॥

પુલકિ સરીર સમા ભયે ઠાઢૈ। નીરજ-નયન નેહ-જલ બાઢે ॥
કહબ મોર મુનિનાથ નિબાહા । એહિ તેં અધિક કહૌઁ મૈં કાહા ॥૨॥

મૈં જાનૌઁ નિજ-નાથ સુભાઊ । અપરાધિહુ પર કોહ ન કાઊ ॥
મો પર કૃપા સનેહ બિસેખી । ખેલત ખુનિસ ન કબહૂઁ દેખી ॥૩॥

સિસુપન તઁ પરિહરેઉ ન સગં । કબહુઁ ન કીન્હ મોર મન ભગં ॥
મૈં પ્રભુ કૃપા-રીતિ જિય જોહી। હારેહૂ ખેલ જિતાવહિં મોહી ॥૪॥

મહૂઁ સનેહ-સકોચ-બસ, સનમુખ કહે ન બયન ।
દરસન તૃપિત ન આજુ લગિ, પ્રેમ પિયાસે નયન ॥૨૬૦॥

બિધિ ન સકેઉ સહિ મોર દુલારા । નીચ બીચ જનની મિસ પારા ॥
યહૌ કહત મોહિઆજુ ન સોમા। અપની સમુઝિ સાધુસુચિકોભા ॥૧॥

માતુ મન્દ મૈં સાધુ સુચાલી । ઉર અસ આનત કોટિ કુચાલી ॥
ફરૈ કિ કોદવ બાલિ સુસાલી । મુકતા-પ્રસવ કિ સમ્બુક કાલી ॥૨॥

સપનેહુઁ દોસ કલેસ ન કાહૂ । મોર અભાગ ઉદધિ અવગાહૂ ॥
બિનુ સમુઝે નિજ અઘ પરિપાકૂ । જારિઉઁ જાય જનનિ કહિ કાકૂ ॥૩॥

હૃદય હેરિ હારેઉં સબ ઓરા । એકહિ ભાઁતિ ભલેહિ ભલ મોરા ।
ગુરુ-ગેસાઇઁ સાહિબ સિય રામૂ । લાગત મોહિ નીક પરિનામૂ ॥૪॥

સાધુસભા ગુરુ પ્રભુ નિકટ, કહૌઁ સુથલ સતિભાઉ ।
પ્રેમ પ્રવચં કિ ઝૂઠ ફુર, જાનહિઁ મુનિ રઘુરાઉ ॥૨૬૧॥

ભૂપતિ-ભરન પ્રેમપન રાખી । જનની કુમતિ જગત સબ સાખી ॥
દેખિ ન જાહિઁ બિકલ મહંતારી। જરહિં દુસહ જર પુર-નએ-નારી ॥૧॥

મહીં સકલ અનરથ કર મૂલા । સો સુનિ સમુઝિ સહેઉઁ સબ સૂલા ॥
સુનિ બન-ગવન કીન્હ રઘુનાથા । કરિ મુનિ બેષ લખન-સિય સાથા ॥૨॥

બિનુ પાનહિન્હ પયાદેહિ પાયે । સંકર સાખિ રહેઉઁ એહિ ઘાયે।
બહુરિ નિહારિ નિષાદ સનેહૂ । કુલિસ કઠિન ઉર ભયૌ ન બેહૂ ॥૩॥

અબ સબ આઁખિન્હ દેખેઉં આઈ। જિયસ જીવ જડ સબૈ સહાઈ ॥
જિન્હહિઁનિરખિમગસાઁપિનિબીછી । તજહિં વિષમ બિષતામસતીછો॥૪॥

તેઇ રઘુનન્દન-લખન-સિય, અનહિત લાગે જાહિ।
તાસુ તનય તજિ દુસહ દુખ, દૈઉ સહાવૈ કાહિ ॥૨૬૨॥

સુનિઅતિષિકલભરતબરબાની । આરતિ-પ્રીતિ-બિનય-નય સાની।
ક મગન સબ સભા ખભારૂ । મનહુઁ કમલ-બન પરેઉ તુસારૂ ॥૧॥

કહિ અનેક બિધિ કથા પુરાની । ભરત પ્રબોધ. કીન્હ, મુનિ-જ્ઞાની ॥
બોલે ઉચિત બચન રઘુનન્દૂ । દિનકર-કુલ-કૈરવ-બન-ચન્દૂ ॥૨॥

તાત જાય જિય કરહુ ગલાની । ઈસ અધીન જીવ ગતિ જાની ॥
તીનિ-કાલ તિભુવન મત મોરે । પુન્યસિલોક તાત તર તોરે ॥૩॥

ઉર આનત તુમ્હ પર કુટિલાઈ । જાઇ લોક-પરલોક નસાઈ ॥
સ દેહિ જનનિહિ જડ તેઈ । જિન્હ ગુરુ-સાધુ સભા નહિૅં સેઈ ॥૪॥

મિટિહહિૅં પાપ પ્રપચં સબ, અખિલ અમગંલ ભાર ।
લોક સુજસ પરલોક સુખ, સુમિરત નામ તુમ્હાર ॥ ૨૬૩ ॥

કહૌઁ સુભાઉ સત્ય સિવ સાખી । ભરત ભૂમિ રહ રાઉરિ રાખી ॥
તાત કુતરક કરહુ જનિ જાયે। બૈર પ્રેમ નહિઁ દુરૈ દુરાયે ॥૧॥

મુનિ ગન નિકટ બિહગ મૃગ જાહીઁ । બાધક બધિક બિલોકિ પરાહીૅં ॥
હિત અનહિત પસુ પચ્છિઉ જાના । માનુષ તનુ ગુન જ્ઞાન નિધાના ॥૨॥

તાત તુમ્હહિઁ મૈં જાનૌઁ નીકે । કરૌઁ કાહ અસમંજસ જી કે ॥
રાખેઉ રાય સત્ય બોહિ ત્યાગી । તનુ પરિહરેઉ પ્રેમ-પન-લાગી ॥૩॥

તાસુ બચન સેટત બડ સોચૂ । તેહિ તેૅં અધિક તુમ્હાર સૅંકોચૂ ॥
તા પર ગુરુ મોહિઆયસુ દીન્હા। અવસિ જો કહહુ ચહૌઁ સોઇ કીન્હા ॥૪॥

મન પ્રસન્ન કર સકુચ તજિ, કહહુ કરૌઁ સોઇ આજ ।
સત્યસન્ધ રઘુબર બચન, સુનિ ભા સુખી સમાજ ॥૨૬૪॥

સુર-ગન સહિત સભય સુરરાજૂ । સોચહિૅં ચાહત હોન અકાજૂ ॥
બનત ઉપાઉ કરત કછુ નાહીૅં । રામ-સરન સબ ગે મન માહીૅં ॥૧॥

બહુરિ બિચારિ પરસપર કહહીઁ । રઘુપતિ ભગત-ભગતિ બસ અહહીૅં ।
સુધિ કરિ અમ્બરીષ દુરબાસા । ભે સુર-સુરપતિ નિપટ નિરાસા ॥૨॥

સહે સુરન્હ બહુ કાલ બિષાદા । નરહરિ કિયે પ્રગટ પ્રહલાદા ॥
લગિ લગિ કાનકહહિઁ ધુનિ માથા । અબ સુર-કાજ ભરત કે હાથા॥૩॥

આન ઉપાઠ ન દેખિય દેવા । માનત રામ સુસેવક સેવા ॥
હિય સપ્રેમ સુમિરહુ સમ ભરતહિ । નિજ ગુન સીલ રામ બસ કરતહિ ॥૪॥

સુનિ સુર-મત સુરગુરુ કહેઉ, ભલ તુમ્હાર બડ ભાગ ।
સકલ સુમગંલ મૂલ જગ, લરત ચરન અનુરાગ ॥૨૬૫॥

સીતાપતિ સેવક સેવકાઈ । કામધેનુ સય-સરિસ સુહાઈ ॥
ભરત ભગતિ તુમ્હરે મન આઈ । તજહુ સોચ બિધિ બાત બનાઈ ॥૧॥

દેખુ દેવપતિ ભરત પ્રભાઊ । સહજ સુભાય બિબસ રઘુરાઊ ॥
મન થિર કરહુ દેવ ડર નાહીૅં । ભરતહિ જાનિ રામ પરિછાહીૅં ॥૨॥

સુનિ સુરગુરુ સુર સમ્મત સોચૂ । અન્તરજામી પ્રભુહિ સકોચૂ ॥
નિજ સિર ભાર ભરત જિય જાના । કરત કોટિ બિધિ મન અનુમાના ॥૩॥

કરિ બિચાર મન દીન્હી ઠીકા । રામ-રજાયસુ આપન નીકા ॥
નિજ પન તજિ રાખેઉ પન મોરા । છોહ સનેહ કીન્હ નહિઁ થોરા ॥૪॥

કીન્હ અનુગ્રહ અમિત અતિ, સબ બિધિ સીતાનાથ ।
કરિ પ્રનામ બોલે ભરત, જોરિ જલજ જુગ હાથ ॥૨૬૬॥

કહૌઁ કહાવૌઁ કા અબ સ્વામી । કૃપા-અમ્બુનિધિ અન્તરજામી ॥
ગુરુ-પ્રસન્ન સાહિબ અનુકૂલા । મિટી મલિન મન કલપિત સૂલા ॥૧॥

અપડર ડરેઉઁ ન સોચ સમૂલે । બિહિ ન દોસ દેવ દિસિ ભૂલે ॥
મોર અભાગ માતુ કુટિલાઈ । બિધિ-ગતિ-વિષમ કાલ-કઠિનાઈ ॥૨॥

પાઉઁ રોપિ સબ મિલિ મોહિ ઘાલા । પ્રનતપાલ પન આપન પાલા ॥
યહ નૈ રીતિ ન રાઉરિ હોઈ । લોકહુ બેદ બિદિત નહિઁ ગોઈ ॥૩॥

જગ અનમલ ભલ એક ગોસાઁઈ । કહિય હોઇ ભલ કાસુ ભલાઈ ॥
દેવ દેવતરુ સરિસ સુભાઊ । સનમુખ બિમુખ ન કાહુહિ કાઊ ॥૪॥

જાઇ નિકટ પહિચાનિ તરુ, છાઁહ સમનિ સબ સોચ ।
ભાૅંગત અભિમત પાવ જગ, રાઉ રકં ભલ પોચ ॥૨૬૭॥

લખિ સબ બિધિ ગુર સ્વામિ સનેહૂ। મિટેઉ છોભ નહિૅં મન સન્દેહૂ ॥
અબ કરૂનાકર કીજિય સોઈ । જનહિત પ્રભુવિત છોભ ન હોઈ ॥૧॥

જો સેવક સાહિબહિ સઁકોચી। નિજ હિત ચહૈ તાસુ મતિ પોચી ।
સેવક-હિત સાહિબ સેવકાઈ । કરૈ સકલ મુખ લોમ બિહાઈ ॥૨॥

રુવારથ નાથ ફિરે સબહી કા। કિયે રજાઇ કોટિ બિધિ નીકા ॥
યહ સ્વારથ પરમારથ-સારૂ । સકલ સુકૃત-ફલ સુગતિ-સિઁગારૂ ॥૩॥

દેવ એક બિનતી સુનિ મોરી। ઉચિત હોઇ તસ કરબ બહોરી ॥
તિલક સમાજ સાજિ સબ આના। કરિય સુફલ પ્રભુ જૌૅં મન માના ॥૪॥

સાનુજ પઠૈય મોહિ બન, કીજિય સબહિ સનાથ ।
નતરુ ફેરિયહિ બન્ધુ દોઉ, નાથ ચલૌઁ મૈૅં સાથ ॥૨૬૮॥

નતરુ જાહિૅં બન તીનિઉઁ ભાઈ । બહુરિય સીય સહિત રઘુરાઈ ।
જેહિ બિધિ પ્રભુ પ્રસન્ન મન હોઈ । કરુનાસાગર કીજિય સોઈ ॥૧॥

દેવ દીન્હ સબ મોહિ અભારૂ । મોરે નીતિ ન ધરમ બિચારૂ ॥
કહૌઁ બચન સબ સ્વારથ હેતૂ । રહત ન આરત કે ચિત ચેતૂ ॥૨॥

ઉત્તર દેઇ સુનિ સ્વામિ રજાઈ । સો સેવક લખિ લાજ લજાઈ ॥
અસ મૈં અવગુન-ઉદધિ-અગાધૂ। સ્વામિ-સનેહ સરાહત સાધૂ ॥૩॥

અબ કૃપાલ મોહિ સો મત ભાવા । સકુચ સ્વામિ મન જાઇ ન પાવા ॥
પ્રભુ-પદ-સપથ કહૌઁ સતિભાઊ । જગ-મંગલ-હિત એક ઉપાઊ ॥૪॥

પ્રભુ પ્રસન્ન મન સકુચ્ તજિ, જો જેહિ આયસુ દેબ ।
સિર ધરિ ધરિ કરિહિ સબ, મિટિહિ અનટ અવરેબ ॥૨૬૯॥

ભરત બચન સુચિ સુનિ સુર હરષે । સાધુ સરાહિ સુમન સુર બરષે ।
અસમંજસ-બસ અવધ-નિવાસી । પ્રભુદિત મન તાપસ બન-બાસી ॥૧॥

ચુપહિ રહે રઘુનાથ સૅંકોચી । પ્રભુ ગતિ દેખિ સભા સબ સોચી ॥
જનક-દૂત તેહિ અવસર આયે । મુનિ બસિષ્ટ સુનિ નિકટ બોલાયે ॥૨॥

કરિ પ્રનામ તિન્હ રામ નિહારે । બેષ દેખિ ભયે નિપટ દુખારે ॥
દૂતન્હ મુનિબર બૂઝી બાતા । કહહુ બિદેહ ભૂપ કુસલાતા ॥૩॥

સુનિ સકુચાઇ નાઇ મહિ માથા । બાલે ચર-બર જોરે હાથા ॥
બૂઝબ રાઉર સાદર સાઁઈ । કુસલ-હેતુ સો ભયૌ ગોસાઁઈ ॥૪॥

નાહિૅંત કોસલનાથ કે, સાથ કુસલ ગૈ નાથ ।
મિથિલા અવધ બિસેષ તેૅં, જગ સબ ભયૌ અનાથ ॥૨૭૦॥

કોસલપતિ ગતિ સુનિ જનકૌરા । મે સબ લોગ સોક-બસ બૌરા ।
જેહિ દેખે તેહિ સમય વિદેહૂ । નામ સત્ય અસ લાગ ન કેહૂ ॥૧॥

રાનિ કુચાલિ સુનત નરપાલહિ । સૂભ ન કછુ જસ મનિ બિનુ બ્યાલહિ ॥
ભરત-રાજ રઘુબર-બનબાસૂ । મા મિથિલેસહિ હૃદય હરાસૂ ॥૨॥

નૃપ બૂઝે બુધ-સચિવ-સમાજૂ । કહહુ બિચારિ ઉચિત કા આજૂ ॥
સમુઝિ અવધ અસમંજસ દોઊ । ચલિય કિ રહિય ન કહ કછુ કોઊ ॥૩॥

નૃપહિ ધીર ધરિ હૃદય બિચારી । પઠયે અવધ ચતુર ચર ચારી ॥
બૂઝિ ભરત સતિભાઉ કુભાઊ । આયેહુ બેગિ ન હોઇ લખાઊ ॥૪॥

ગયે અવધ ચર ભરત-ગતિ, બૂઝિ દેખિ કરતૂતિ ।
ચલે ચિત્રકૂટહિ ભરત, ચાર ચલે તિરહૂતિ ॥૨૭૧॥

દૂતન્હ આઇ ભરત કૈ કરની । જનક-સમાજ જથામતિ બરની ॥
સુનિ ગુરુ પરિજન સચિવ મહીપતિ । ભે સબ સોચ-સનેહ બિકલ અતિ ॥૧॥

ધરિ ધીરજ કરિ ભરત બડાઈ। લિયે સુમટ સાહની બોલાઈ ॥
ઘર-પુર-દેસ રાખિ રખવારે । હય ગય રથ બહુ જાન સઁવારે ॥૨॥

દુઘરી સાધિ ચલે તતકાલા । કિય બિશ્રામ ન મગ મહિપાલા ॥
ભોરહિઁ આજુ નહાઇ પ્રયાગા । ચલે જમુન ઉતરન સબ લાગા ॥૩॥

ખબરિ લેન હમ પઠયે નાથા । તિન્હ કહિ અસ મહિ નાયૌ માથા ॥
સાથ કિરાત છ સાતક દીન્હે । મુનિબર તુરત બિદા ચર કીન્હે ॥૪॥

સુનત જનક આગવન સબ, હરષેઉ અવધ-સમાજ ।
રઘુનન્દનહિઁ સકોચ બડ, સોચ બિબસ સુર-રાજ ॥૨૭૨॥

ગરૈ ગલાનિ કુટિલ કૈકેઈ । કાહિ કહૈ કેહિ દૂષન દેઈ ।
અસ મન આનિ મુદિત નર-નારી । ભયૌ બહોરિ રહબ દિન ચારી ॥૧॥

એહિ પ્રકાર ગત બાસર સોઊ ! પ્રાત નહાન લાગ સબ કોઊ ॥
કરિ મજ્જન પૂજહિઁ નર-નારી । ગનપ ગૌરિ તિપુરારિ તમારી ॥૨॥

રમા-રમન પદ બન્દિ બહોરી । બિનવહિઁ અંજલિ અંચલ જોરી ॥
રાજા રામ જાનકી રાની। આનૅંદ-અવધિ અવધ રજધાની ॥૩॥

સુબસ બસૌ ફિરિ સહિત સમાજા। ભરતહિ રામ કરહુ જુબરાજા ॥
એહિ સુખ-સુધા સીૅંચિ સબ કાહૂ । દેવ દેહુ જગ-જીવન લાહૂ ॥૪॥

ગુરુ સમાજ ભાઇન્હ સહિત, રામ રાજ પુર હોઉ ।
અછત રામ રાજા અવધ, મરિય માઁગ સબ કોઉ ॥૨૭૩॥

સુનિ સનેહ-ભય પુરજન બાની । નિન્દહિઁ જોગ બિરતિ મુનિજ્ઞાની ॥
એહિ વિધિ નિત્ય-ફરસ કરિ પુરજન । રામહિઁ કરહિં પ્રનામ પુલકિતન ॥૧॥

ઊઁચ નીચ મધ્યમ નર-નારી । લહહિૅં દરસ નિજ નિજ અનુહારી ॥
સાવધાન સબહી સનમાનહિઁ । સકલ સરાહત કૃપાનિધાનહિઁ ॥૨॥

લરિકાઇહિઁ તેૅં રઘુબર બાની । પાલસ નીતિ પ્રીતિ પહિચાની ॥
સીલ-સકોચ-સિન્ધુ રઘુરાઊ । સુમુખ સુલોચન સરલ સુભાઊ ॥૩॥

કહત રામ ગુન-ગન અનુરાગે । સબ નિજ ભાગ સરાહન લાગે ॥
હમ સમ પુન્ય- પુત્ર જગ થોરે । જિન્હહિૅં રામ જાનત કરિ મેઆરે ॥૪॥

પ્રેમ મગન તેહિ સમય સબ, સુનિ આવત મિથિલેસ ॥
સહિત સભા સમ્ભ્રમ ઉઠેઉ, રષિકુલ-કમલ-દિનેસ ॥ ૨૭૪ ॥

ભાઇ સચિવ ગુરુ પુરજન સાધા। આગે ગવન કોન્હ રઘુનાથા ॥
ગિરિવર, દીખ જનક પતિ જબહીૅં । કરિ પ્રનામ રથ ત્યાગેઉ તબહીૅં ॥૧॥

રામ-દરસ લાલસા ઉછાહૂ । પથ - સમ લેસ કલેસ ન કાહૂ ॥
મન તહઁ જહઁ રઘુબર બૈદેહી । બિનુ મન તન દુખ-સુખ સુધિ કેહી ॥૨॥

આવત જનક ચલે એહિ ભાઁતી । સહિત સમાજ પ્રેમ-મતિ માઁતી ॥
આયે નિકટ દેખિ અનુરાગે । સાદર મિલન પરસપર લાગે ॥૩॥

લગે જનક મુનિજન-પદ બન્દન । રિષિન્હ પ્રનામ કીન્હ રઘુનન્દન ।
ભાઇન્ડ સહિત રામ મિલિ રાજહિ । ચલે લેવાઇ સમેત સમાજહિ ॥૪॥

આસ્રમ-સાગર સાન્તરસ, પૂરન પાવન પાથ ।
સેન મનહુઁ કહના - સરિત, લિયે જાહિઁ રઘુનાથ ॥ ૨૭૫॥

બોરતિ જ્ઞાન-બિરામ કરારે । બચ્ચન સસેઓક મિલત નદ નારે ॥
ચ ઉસાસ સમીર તરઙ્ગા । ધીરજ સટ તરુબર કર ભઙ્ગા ॥ ૧ ॥

બિષમ વિષાદ તોરાવતિ ધારા । ભયં ભ્રમ ભૅંવર અવર્ત અપારા ।
કેવટ-બુધ બિદ્વાન બડિ નાવા । સકહિૅં ન ખેઇ ઐક નહિૅં આવા ॥૨॥

બનચર કોલ કિરાત બિચારે । થકે બિલોકિ પથિક હિય હારે ॥
આસ્રમ-ઉદધિ મિલી જબ જાઈ । મનહુઁ ઉઠેઉ અમ્બુધિ અકુલાઈ ॥૩॥

ક બિકલ દોઉ રાજ-સમાજા । રહા ન જ્ઞાન ન ધીરજ લાજા ॥
ભૂપ-રૂપ-ગુન-સીલ સરાહી । રોવહિૅં સક-સિન્ધુ અવગાહી ॥૪॥

અવગાહિ સોક-સમુદ્ર સોચહિૅં,નારિ નર વ્યાકુલ મહા ।
દૈ દોષ સકલ સરોષ બોલહિૅં, બામ બિધિ કીન્હો કહા ।
સુર સિહ તાપસ જોગિ જન મુનિ, દેખિ દતા બિદેહ કી ।
તુલસી ન સમરથ કો જો તરિ, સકૈ સરિત સનેહ કી ॥ ૧૧ ॥

કિયે અમિત ઉપદેશ, જહાઁ તહઁ લોગન્હ મુનિવરન્હ ।
ધીરજ ઽઘરિય નરેસ, કહેઉ બસિષ્ઠ વિદેહ સન ॥ ૨૭૬ ॥

જાસુ જ્ઞાન રવિ ભવ-નિસિ નાસા । બચન કિરન મુનિ કમલ બિકાસા ॥
તેહિ કિ મોહ મમતા નિયરાઈ । યહ સિય-રામસનેહ બઢાઈ ॥૧॥

વિષયી સાધક સિદ્ધ સયાને । ત્રિવિધિ જીવ જગ વેદ બખાને ॥
રાસ-સંનેહ-સરસ મન જાસૂ । સાધુ સભા બડ આદર તાસૂ ॥૨॥

હ ન રામ-પ્રેમ બિનુ જ્ઞાનૂ । કરનધાર બિનુ જિમિ જલયાનૂ ॥
મુનિ બહુ બિધિ બિદેહ સમુઝાયે । રામઘાટ સબ લોગ નહાયેં ॥૩॥<।પોએમ્>
રામચન્દ્રજી કે પ્રેમ કે બિના જ્ઞાન નહીં સોહતા, જૈસે બિના મલ્લાહ કે જહાજ । મુનિ
વશિષ્ઠજી ને રાજા જનક કો બહુત તરહ સમઝાયા, તબ સબ લોગ રામઘાટ મેં સ્નાન કિયે ॥૩॥

<પોએમ્>સકલ સોક-સઙ્કુલ નર નારી । સેઆ બાસર બીતેઉ બિનુ બારી ॥
પસુ-ખગ-મૃગન્હન કીન્હ અહારૂ । પ્રિય પરિજન કર કવન બિચારૂ ॥૪॥

દોઉ સમાજ નિમિરાજ રઘુ-રાજ નહાને પ્રાત ।.
બૈઠે સબ બટ બિટપ તર, મન મલીન ક્રસ ગાત ॥૨૭૭॥

જે મહિસુર દસરથ પુર બાસી । જે મિથિલાપતિ નગર નિવાસી ॥
હંસબંસ ગુરુ જનક પુરોધા । જિન્હ જગ મગ પરમારથ સાધા ॥૧॥

લગે કહન ઉપદેસ અનેકા । સહિત ધરમ નય બિરતિ બિબેકા ॥
કાસિક કહિ કહિ કથા પુરાની । સમુઝાઈ સબ સભા સુબાની ॥૨॥

તબ રઘુનાથ કૌસિકહિ કહેઊ । નાથ કાલિ જલ બિનુ સબ રહેઊ ॥
મુનિ કહ ઉચિત કહત રઘુરાઈ। ગયૌ બીતિ દિન પહર અઢાઈ ॥૩॥
રિષિ રુખ લખિ કહ તિરહુતિ રાજૂ । ઇહાઁ ઉચિત નહિઁ અસન અનાજૂ ॥
કહા ભૂપ ભલ સબહિ સુહાના । પાઇ રજાયસુ ચલે નહાના ॥૪॥
તેહિ અવસર ફલ ફૂલ દલ, મૂલ અનેક પ્રકાર ।
લૈ આયે બનચર બિપુલ, ભરિ ભરિ કાઁવરિ માર ॥૨૭૮॥

કામદ સે ગિરિ રામપ્રસાદા । અવલોકત અપહરત બિષાદા ॥
સર સરિતા વન ભૂમિ વિભાગા । જનુ ઉમગત આનંદ અનુરાગા ॥૧॥

બેલિ બિટપ સબ સફલ સફૂલા । બોલત ખગ મૃગં અલિ અનુકૂલા ॥
તેહિ અવસર બન અધિક ઉછાહૂ । ત્રિબિધિ સમીર સુખદ સબ કાહૂ ॥૨॥

જાઇ ન બરનિ મનોહરતાઈ । જનુ મહિ કરતિ જનક પહુનાઈ ॥
તબ સબ લોગ નહાઇ નહાઈ । રામ- જનક- મુનિ આયસુ પાઈ ॥૩॥

દેખિ દેખિ તરુબર અનુરાગે । જહાઁ તહાઁ પુરજન ઉતરન લાગે ॥
દલ ફલ મૂલ કન્દ બિધિ નાના । પાવન સુન્દર સુધા સમાના ॥૪॥

સાદર સબ કહઁ રામ-ગુરુ, પઠયે ભરિ ભરિ ભાર ।
પૂજિ પિતર સુર અતિથિ ગુરુ, લગે કરન ફલહાર ॥ ૨૭૯ ॥

બો૦-એહિબિધિ બાસર બીતે ચારી । રામ નિરખિ નર નારિ સુખારી ॥
દુહુૅં સમાજ અસિ રુચિ મન માહીં । બિનુ સિય-નામ ફિરબ મલનાહીૅં ॥૧॥

સીતારામ સઙ્ઘ બન-બાસૂ । કોટિ અમરપુર સરિસ સુપાસૂ ॥
પરિહરિ લખન-રામ-વૈદેહી । જેહિ ઘર ભાવ બામ બિધિ તેહી ॥૨॥

દાહિન દૈઉ હોઇ જબ સબહીં। રામ સમીપ બસિય બન તબહીૅં ॥
મન્દાકિનિ મજ્જન તિહુઁ કાલા। રામદરસ મુદમઙ્ગલમાલા ॥૩॥

અટનરાસગિરિન તાપસ થલ । અસન અમિય સમ કન્દ મૂલ ફલ ॥
સુખ સમેત સમ્બત દુઇ સાતા । પલ સમ હોહિૅં ન જનિયહિ જાતા ॥૪॥
એહિ સુખ જોગ ન લોગ સબ, કહહિઁ કહાઁ અસ ભાગ ।
સહજ સુભાય સમાજ દુહુઁ, રામ-ચરન અનુરાગ ॥૨૮૦॥

એહિ બિધિ સકલ મનોરથ કરહીૅં । બચન સપ્રેમ સુનત મનહરહીૅં ॥.
સીમા માતુ તેહિ સમય પઠાઈ । દાસી દેખિ સુઅવસર આઈ ॥૧॥

સાવકાસ સુનિ સબ સિયસાસૂ । આયડ જનકરાજ રનિવાસૂ ॥
કૌસલ્યા સાદર સનમાની । આસન દિયે સમય સમ આની ॥૨॥

સીલ સનેહ સકલ દુહુઁ ઓર । દ્રવહિઁ દેખિ સુનિ કુલિસ કઠોરા ।
પુલક સિથિલ તનુબારિ બિલોચન । મહિ નખલિખન લગીૅં સબ સોચન ॥૩॥

સબ સિય-શમ પ્રેમ કિ સિ મૂરતિ । જનુ કરુના બહુ બેષ બિસૂરતિ ॥
સી-માતુ કહ બિધિ બુધિ બાઁકી । જો પય-ફેન ફોર પબિ ટાઁકી ॥૪॥

સુનિય સુધા દેખિય ગરલ સબ કરતૂતિ કરાલ।
જહઁ તહઁ કાક ઉલૂક બક, માનસ સકૃત મરાલ ॥૨૮૧॥

સુનિ સસોચ કહ દેબિ સુમિત્રા । બિધિગિતિ બડિ બિપરીત વિચિત્રા॥
જો સૃજિ પાલૈ હરૈ બહોરી। બાલકેલિ સમ બિધિ મતિ ભોરી ॥૧॥
કૌસલ્યા કહ દોસ ન કાહૂ । કરમ-બિબસ દુખ-સુખ છતિ લહૂ ॥
કઠિન કરમ-ગતિ જાન વિધાતા । જો સુભ અસુભ સકલ ફલ દાતા ॥૨॥

ઈસ રજાઇ સીસ સહી કે । ઉતપતિ થિતિ લય બિષહુ અમી કે ॥
દેબિ માહ બસ સોચિય બાદી । વિધિ પ્રપઞ્ચ અસ અચલ અનાદી ॥૩॥

ભૂપતિ જિયબ મરચ ઉર આની । સોચિય સખિ લખિ નિજહિત હાની
સીયમાતુ કહ સત્ય સુબાની । સુકૃતી-અવધિ અવધપતિ-રાની ॥૪॥

લખન-રામ-સિય જાહુ બન, ભલ પરિનામ ન પોચ ।
ગહબરિ હિ કહ કૌસિલા, મોહિ ભરત કર, સોચ ॥૨૮૨॥

ઇસ પ્રસાદ અસીસ તુમ્હારી । સુત સુતબધૂ દેવસરિ-બારી ॥
રામ સપથ મૈં કીન્હ ન કાઊ । સો કરિ કહૌઁ સખી સતિભાઊ ॥૧॥

ભરત સીલ ગુન બિનય બડાઈ । ભાયપ ભગતિ ભરોસ ભલાઈ ॥
કહત સારદહુ કર મતિ હીચે । સાગર સીપિ કિ જાહિઁ ઉલીચે॥૨॥

જાનૌઁ સદા ભરત કુલ દીપા । બાર બાર મોહિ કહેઉ મહીપા ॥
કસે કનક સનિ પારિખ પાયે । પુરુષ પરિખિયહિ સમય સુભાયે ॥૩॥

અનુચિત આજુ કહબ અસ મોરા । લોક સનેહ સયાનપ થોરા ॥
સુનિ સુરસરિ સમ પાવનિ બાની । ભઈ સનેહ બિકલ સબ રાની ॥૪॥
કૌસલ્યા કહ ધીર ધરિ, સુનહુ દેબિ મિથિલેસિ ।
કો બિબેક-નિધિ બલમહિ, તુમ્હહિઁ સકૈ ઉપદેસિ ॥ ૨૮૩ ॥

રાનિ રાય સન સવસર પાઈ । અપની માઁતિ કહબ સમુઝાઈ ॥
રખિયહિ લખન ભરત ગવનહિૅં બન । જૈઆઁ યહ મતમાનૈ મહીપ મન ॥૧ ॥

તૌ મલ જતન કરબ સુબિચારી। મેરે સોચ ભરત કર ભારી ॥
ગૂઢ સનેહ ભરત મન માહીૅં। રહે નીક મોહિ લાગત નાહીૅં ॥૨॥

લખિ સુભાઉ સુનિ સરલ સુબાની । સબ ભૈઁ મગન કરુનરસ સાની ॥
નમ પ્રસૂન ભરિ ધન્ય ધન્ય ધુનિ । સિથિલ સનેહ સિદ્ધ જોગી મુનિ ॥૩॥

સબ રનિવાસ બિથકિ લખિ રહેઊ । તબ ઘરિ ધીર સુમિત્રા કહેઊ ॥
દેષિ દંડ જુગ જામિનિ બીતી । રામ-માતુ સુનિ ઉઠી સપ્રીતી ॥૪॥

દે૦- બેગિ પાઉ ઘારિય થલહિ, કહ સનેહ સતિભાય ।
હમરે તૌ અબ ઈસ-ગતિ, કૈ મિથિલેસ સહાય ॥૨૮૪॥

લખિ સનેહ સુનિ બચન વિનીતા । જનક- પ્રિયા ગહિ પાય પુનીતા ॥
દેબિ ઉચિત અસિ બિનય તુમ્હારી । દસરથ-ઘરનિ રામ-મૅંહતારી ॥૧॥

પ્રભુ અપને નીચહુ આદરહીૅં । અગિનિ ધૂમ ગિરિ-સિર-તૃન ધરહીૅં ॥
સેવક રાઉ કરમ-મન-બાની । સદા સહાય મહેસ ભવાની ॥૨॥

રૌરે અઙ્ગ જોગ જગ કો હૈ । દીપ સહાય કિ દિનકર સોહૈ ॥
રામ જાઇ બન કરિ સુરકાજૂ । અચલ અવધપુર કરિહહિૅં રાજૂ ॥૩॥
અમર નાગ નર રામ-બાહુ-બલ । સુખ બસિહહિૅં અપને અપને થલ ॥
યહ સબ જાગબલિક કહિ રાખા । દેબિ ન હોઇ મુધા મુનિ ભાખા ॥૪॥

અસ કહિ પગ પરિ પ્રેમ અતિ, સિય હિત વિનય સુનાઇ ।
સિય સમેત સિય-માતુ તબ, ચલી સુઆયસુ પાઈ ॥૨૮૫॥
પ્રિય પરિજનહિ મિલી બૈદેહી । જો જેહિ જોગ ભાઁતિ તેહિ તેહી ॥
તાપસ બેષ જાનકી દેખી । સા સબ બિકલ વિષાદ બિસેખી ॥૧॥

જનક રામ-ગુરુ આયસુ પાઈ । ચલે થલહિ સિય દેખી આઈ ।
લીન્હ લાઇ ઉર જનક જાનકી । પાહુનિ પાવન પ્રેમ પ્રાન કી ॥૨॥

ઉર ઉમગેઉ અમ્બુધિ અનુરાગૂ । ભયૌ ભૂપ મન મનહુઁ પયાગૂ ॥
સિય-સનેહ બટ બાઢલ જોહા । તા પર રામ-પ્રેમ-સિસુ સોહા ॥૩॥

ચિરજીવી મુનિ જ્ઞાન વિકલ જનુ । બૂડત લહેંઉ બાલ-અવલમ્બનુ ॥
મોહ મગન મતિ નહિઁ બિંદેહ કી । મહિમા સિય-રઘુબર-સનેહ કી ॥૪॥

સિય પિતુ માતુ સનેહ બસ, બિકલ ન સકો સઁભારિ ।
ધરનિ-સુતા ધીરજ ઘરેઉ, સમૌ સુધરમ બિચારિ ॥ ૨૮૬॥

તાપસ બેષ જનક સિય દેખી । મયૌ પ્રેમ પરિતોષ બિસેખી ॥
પુત્રિ પવિત્ર કિયે કુલ દોઊ । સુજસ ચબલ જગ કહ સબ કોઊ॥૧॥

જિતિ સુરસરિ કીરતિ-સરિ તોરી। ગવન કીન્હ બિધિ અંડ કરોરી ॥
ગંગ અવનિ થલ તીનિ બડેરે । એહિ કિય સાધુ સમાજ ઘનેરે ॥૨॥

પિતુ કહ સત્ય સનેહ સુબાની। સીય ઽસકુચ મહઁ મનહુઁ સમાની ॥
પુનિ પિતુ માતુ લીન્હિ ઉર લાઈ । સિખ આસિષ હિત દીન્હિ સુહાઈ ॥૩॥

કહતિ ન સીય સકુચિ મન માહીૅં । ઇહાઁ બસબ રજની મલ નાહીૅં ॥
લખિ રુખ રાનિ જનાયેઉ રાઊ । હૃદય સરાહત સીલ સુભાઊ ॥૪॥
બાર બાર મિલિ ભેૅંટિ સિય, બિદા કીન્હિ ઽસનમાનિ ।
કહી સમય સિર ભરત-ગતિ, રાનિ સુબાનિ સથાનિ ॥૨૮૭॥

સુનિ ભૂપાલ ભરલ વ્યવહારૂ । સોન સુગન્ધ સુધા સસિ-સારૂ ।
મૂઁદે સજલ નયન પુલકે તન । સુજસ સરાહન લગે મુદિત મન ॥૧॥

સાવધાન સુનુ સુમુખિ સુલોચનિ । ભરત કથા ભવ-બન્ધ બિમોચનિ ॥
ધરમ રાજ-નય બ્રહ્મ- બિચારૂ । ઇહાઁ જથામતિ માર પ્રચારૂ ॥૨॥

મતિ મોરિ ભરત મહિમાહૌૅં । કહૈ કાહ છલિ છુઅતિ ન છાહીૅં ॥
બિધિ ગનપતિ અહિપતિ સિવ સારદ । કબિ કોબિદ બુધ બુદ્ધિ- બિસારદ ॥ ૩॥

ભરત ચરિત કીરતિ કરતૂતી । ધરમ સોલ ગુન બિમલ બિભૂતી ॥
સમુઝત સુનત સુખદ સબ કાહૂ । સુચિ સુરસરિ રુચિ નિદરિ સુધાહૂ ॥૪॥

નિરવધિ-ગુન નિરુપમ-પુરુષ, ભરત ભરત સમ જાનિ।
કહિય સુમેરુ કિ સેર સમ, કબિ-કુલ-મતિ સકુચાનિ ॥૨૮૮॥

અગમ સબહિ બરનત બર બરની। જિમિ જલ-હીન મીન ગમ ઘરની॥
ભરત અમિત મહિમા સુનુ રાની। જાનહિઁ રામ ન સકહિઁ બખાની ॥૧॥

બરનિ સપ્રેમ ભરત અનુભાઊ। તિય જિય કી રુચિ લખિ કહ રાઊ॥
બહુરહિઁ લખન ભરત બન જાહીઁ। સબ કર ભલ સબ કે મન માહીઁ ॥૨॥

દેબિ પરન્તુ ભરત રઘુબર કી। પ્રીતિ પ્રતીતિ જાઇ નહિઁ તર કી॥
ભરત અવધિ સનેહ મમતા કી। જદ્યપિ રામ સીમ સમતા કી ॥૩॥

પરમારથ સ્વારથ સુખ સારે। ભરત ન સપનેહુઁ મનહુઁ નિહારે॥
સાધન સિદ્ધિ રામ-પગ-નેહૂ। મોહિ લખિ પરત ભરત મત એહૂ ॥૪॥