રામાયણ · અધ્યાય 6.070

રાઘવશ્ ચાપિ વિપુલં તં રાક્ષસવનૌકસામ્
શ્રુત્વા સંગ્રામનિર્ઘોષં જામ્બવન્તમ્ ઉવાચ હ

સૌમ્ય નૂનં હનુમતા કૃતં કર્મ સુદુષ્કરમ્
શ્રૂયતે હિ યથા ભીમઃ સુમહાન્ આયુધસ્વનઃ

તદ્ ગચ્છ કુરુ સાહાય્યં સ્વબલેનાભિસંવૃતઃ
ક્ષિપ્રમ્ ઋષ્કપતે તસ્ય કપિશ્રેષ્ઠસ્ય યુધ્યતઃ

ઋક્ષરાજસ્ તથેત્ય્ ઉક્ત્વા સ્વેનાનીકેન સંવૃતઃ
આગચ્છત્ પશ્ચિમદ્વારં હનૂમાન્ યત્ર વાનરઃ

અથાયાન્તં હનૂમન્તં દદર્શર્ક્ષપતિઃ પથિ
વાનરૈઃ કૃતસંગ્રામૈઃ શ્વસદ્ભિર્ અભિસંવૃતમ્

દૃષ્ટ્વા પથિ હનૂમાંશ્ ચ તદ્ ઋષ્કબલમ્ ઉદ્યતમ્
નીલમેઘનિભં ભીમં સંનિવાર્ય ન્યવર્તત

સ તેન હરિસૈન્યેન સંનિકર્ષં મહાયશાઃ
શીઘ્રમ્ આગમ્ય રામાય દુઃખિતો વાક્યમ્ અબ્રવીત્

સમરે યુધ્યમાનાનામ્ અસ્માકં પ્રેક્ષતાં ચ સઃ
જઘાન રુદતીં સીતામ્ ઇન્દ્રજિદ્ રાવણાત્મજઃ

ઉદ્ભ્રાન્તચિત્તસ્ તાં દૃષ્ટ્વા વિષણ્ણો ઽહમ્ અરિંદમ
તદ્ અહં ભવતો વૃત્તં વિજ્ઞાપયિતુમ્ આગતઃ

તસ્ય તદ્ વચનં શ્રુત્વા રાઘવઃ શોકમૂર્છિતઃ
નિપપાત તદા ભૂમૌ છિન્નમૂલ ઇવ દ્રુમઃ

તં ભૂમૌ દેવસંકાશં પતિતં દૃશ્ય રાઘવમ્
અભિપેતુઃ સમુત્પત્ય સર્વતઃ કપિસત્તમાઃ

અસિઞ્ચન્ સલિલૈશ્ ચૈનં પદ્મોત્પલસુગન્ધિભિઃ
પ્રદહન્તમ્ અસહ્યં ચ સહસાગ્નિમ્ ઇવોત્થિતમ્

તં લક્ષ્મણો ઽથ બાહુભ્યાં પરિષ્વજ્ય સુદુઃખિતઃ
ઉવાચ રામમ્ અસ્વસ્થં વાક્યં હેત્વર્થસંહિતમ્

શુભે વર્ત્મનિ તિષ્ઠન્તં ત્વામ્ આર્યવિજિતેન્દ્રિયમ્
અનર્થેભ્યો ન શક્નોતિ ત્રાતું ધર્મો નિરર્થકઃ

ભૂતાનાં સ્થાવરાણાં ચ જઙ્ગમાનાં ચ દર્શનમ્
યથાસ્તિ ન તથા ધર્મસ્ તેન નાસ્તીતિ મે મતિઃ

યથૈવ સ્થાવરં વ્યક્તં જઙ્ગમં ચ તથાવિધમ્
નાયમ્ અર્થસ્ તથા યુક્તસ્ ત્વદ્વિધો ન વિપદ્યતે

યદ્ય્ અધર્મો ભવેદ્ ભૂતો રાવણો નરકં વ્રજેત્
ભવાંશ્ ચ ધર્મસંયુક્તો નૈવં વ્યસનમ્ આપ્નુયાત્

તસ્ય ચ વ્યસનાભાવાદ્ વ્યસનં ચ ગતે ત્વયિ
ધર્મેણોપલભેદ્ ધર્મમ્ અધર્મં ચાપ્ય્ અધર્મતઃ

યદિ ધર્મેણ યુજ્યેરન્ નાધર્મરુચયો જનાઃ
ધર્મેણ ચરતાં ધર્મસ્ તથા ચૈષાં ફલં ભવેત્

યસ્માદ્ અર્થા વિવર્ધન્તે યેષ્વ્ અધર્મઃ પ્રતિષ્ઠિતઃ
ક્લિશ્યન્તે ધર્મશીલાશ્ ચ તસ્માદ્ એતૌ નિરર્થકૌ

વધ્યન્તે પાપકર્માણો યદ્ય્ અધર્મેણ રાઘવ
વધકર્મહતો ધર્મઃ સ હતઃ કં વધિષ્યતિ

અથ વા વિહિતેનાયં હન્યતે હન્તિ વા પરમ્
વિધિર્ આલિપ્યતે તેન ન સ પાપેન કર્મણા

અદૃષ્ટપ્રતિકારેણ અવ્યક્તેનાસતા સતા
કથં શક્યં પરં પ્રાપ્તું ધર્મેણારિવિકર્શન

યદિ સત્ સ્યાત્ સતાં મુખ્ય નાસત્ સ્યાત્ તવ કિં ચન
ત્વયા યદીદૃશં પ્રાપ્તં તસ્માત્ સન્ નોપપદ્યતે

અથ વા દુર્બલઃ ક્લીબો બલં ધર્મો ઽનુવર્તતે
દુર્બલો હૃતમર્યાદો ન સેવ્ય ઇતિ મે મતિઃ

બલસ્ય યદિ ચેદ્ ધર્મો ગુણભૂતઃ પરાક્રમે
ધર્મમ્ ઉત્સૃજ્ય વર્તસ્વ યથા ધર્મે તથા બલે

અથ ચેત્ સત્યવચનં ધર્મઃ કિલ પરંતપ
અનૃતસ્ ત્વય્ય્ અકરુણઃ કિં ન બદ્ધસ્ ત્વયા પિતા

યદિ ધર્મો ભવેદ્ ભૂત અધર્મો વા પરંતપ
ન સ્મ હત્વા મુનિં વજ્રી કુર્યાદ્ ઇજ્યાં શતક્રતુઃ

અધર્મસંશ્રિતો ધર્મો વિનાશયતિ રાઘવ
સર્વમ્ એતદ્ યથાકામં કાકુત્સ્થ કુરુતે નરઃ

મમ ચેદં મતં તાત ધર્મો ઽયમ્ ઇતિ રાઘવ
ધર્મમૂલં ત્વયા છિન્નં રાજ્યમ્ ઉત્સૃજતા તદા

અર્થેભ્યો હિ વિવૃદ્ધેભ્યઃ સંવૃદ્ધેભ્યસ્ તતસ્ તતઃ
ક્રિયાઃ સર્વાઃ પ્રવર્તન્તે પર્વતેભ્ય ઇવાપગાઃ

અર્થેન હિ વિયુક્તસ્ય પુરુષસ્યાલ્પતેજસઃ
વ્યુચ્છિદ્યન્તે ક્રિયાઃ સર્વા ગ્રીષ્મે કુસરિતો યથા

સો ઽયમ્ અર્થં પરિત્યજ્ય સુખકામઃ સુખૈધિતઃ
પાપમ્ આરભતે કર્તું તથા દોષઃ પ્રવર્તતે

યસ્યાર્થાસ્ તસ્ય મિત્રાણિ યસ્યાર્થાસ્ તસ્ય બાન્ધવઃ
યસ્યાર્થાઃ સ પુમાંલ્ લોકે યસ્યાર્થાઃ સ ચ પણ્ડિતઃ

યસ્યાર્થાઃ સ ચ વિક્રાન્તો યસ્યાર્થાઃ સ ચ બુદ્ધિમાન્
યસ્યાર્થાઃ સ મહાભાગો યસ્યાર્થાઃ સ મહાગુણઃ

અર્થસ્યૈતે પરિત્યાગે દોષાઃ પ્રવ્યાહૃતા મયા
રાજ્યમ્ ઉત્સૃજતા વીર યેન બુદ્ધિસ્ ત્વયા કૃતા

યસ્યાર્થા ધર્મકામાર્થાસ્ તસ્ય સર્વં પ્રદક્ષિણમ્
અધનેનાર્થકામેન નાર્થઃ શક્યો વિચિન્વતા

હર્ષઃ કામશ્ ચ દર્પશ્ ચ ધર્મઃ ક્રોધઃ શમો દમઃ
અર્થાદ્ એતાનિ સર્વાણિ પ્રવર્તન્તે નરાધિપ

યેષાં નશ્યત્ય્ અયં લોકશ્ ચરતાં ધર્મચારિણામ્
તે ઽર્થાસ્ ત્વયિ ન દૃશ્યન્તે દુર્દિનેષુ યથા ગ્રહાઃ

ત્વયિ પ્રવ્રજિતે વીર ગુરોશ્ ચ વચને સ્થિતે
રક્ષસાપહૃતા ભાર્યા પ્રાણૈઃ પ્રિયતરા તવ

તદ્ અદ્ય વિપુલં વીર દુઃખમ્ ઇન્દ્રજિતા કૃતમ્
કર્મણા વ્યપનેષ્યામિ તસ્માદ્ ઉત્તિષ્ઠ રાઘવ

અયમ્ અનઘ તવોદિતઃ પ્રિયાર્થં જનકસુતા નિધનં નિરીક્ષ્ય રુષ્ટઃ
સહયગજરથાં સરાક્ષસેન્દ્રાં ભૃશમ્ ઇષુભિર્ વિનિપાતયામિ લઙ્કામ્