રામાયણ · અધ્યાય 6.063

પ્રવૃત્તે સંકુલે તસ્મિન્ ઘોરે વીરજનક્ષયે
અઙ્ગદઃ કમ્પનં વીરમ્ આસસાદ રણોત્સુકઃ

આહૂય સો ઽઙ્ગદં કોપાત્ તાડયામ્ આસ વેગિતઃ
ગદયા કમ્પનઃ પૂર્વં સ ચચાલ ભૃશાહતઃ

સ સંજ્ઞાં પ્રાપ્ય તેજસ્વી ચિક્ષેપ શિખરં ગિરેઃ
અર્દિતશ્ ચ પ્રહારેણ કમ્પનઃ પતિતો ભુવિ

હતપ્રવીરા વ્યથિતા રાક્ષસેન્દ્રચમૂસ્ તદા
જગામાભિમુખી સા તુ કુમ્ભકર્ણસુતો યતઃ
આપતન્તીં ચ વેગેન કુમ્ભસ્ તાં સાન્ત્વયચ્ ચમૂમ્

સ ધનુર્ ધન્વિનાં શ્રેષ્ઠઃ પ્રગૃહ્ય સુસમાહિતઃ
મુમોચાશીવિષપ્રખ્યાઞ્ શરાન્ દેહવિદારણાન્

તસ્ય તચ્ છુશુભે ભૂયઃ સશરં ધનુર્ ઉત્તમમ્
વિદ્યુદૈરાવતાર્ચિષ્મદ્ દ્વિતીયેન્દ્રધનુર્ યથા

આકર્ણકૃષ્ટમુક્તેન જઘાન દ્વિવિદં તદા
તેન હાટકપુઙ્ખેન પત્રિણા પત્રવાસસા

સહસાભિહતસ્ તેન વિપ્રમુક્તપદઃ સ્ફુરન્
નિપપાતાદ્રિકૂટાભો વિહ્વલઃ પ્લવગોત્તમઃ

મૈન્દસ્ તુ ભ્રાતરં દૃષ્ટ્વા ભગ્નં તત્ર મહાહવે
અભિદુદ્રાવ વેગેન પ્રગૃહ્ય મહતીં શિલામ્

તાં શિલાં તુ પ્રચિક્ષેપ રાક્ષસાય મહાબલઃ
બિભેદ તાં શિલાં કુમ્ભઃ પ્રસન્નૈઃ પઞ્ચભિઃ શરૈઃ

સંધાય ચાન્યં સુમુખં શરમ્ આશીવિષોપમમ્
આજઘાન મહાતેજા વક્ષસિ દ્વિવિદાગ્રજમ્

સ તુ તેન પ્રહારેણ મૈન્દો વાનરયૂથપઃ
મર્મણ્ય્ અભિહતસ્ તેન પપાત ભુવિ મૂર્છિતઃ

અઙ્ગદો માતુલૌ દૃષ્ટ્વા પતિતૌ તૌ મહાબલૌ
અભિદુદ્રાવ વેગેન કુમ્ભમ્ ઉદ્યતકાર્મુકમ્

તમ્ આપતન્તં વિવ્યાધ કુમ્ભઃ પઞ્ચભિર્ આયસૈઃ
ત્રિભિશ્ ચાન્યૈઃ શિતૈર્ બાણૈર્ માતંગમ્ ઇવ તોમરૈઃ

સો ઽઙ્ગદં વિવિધૈર્ બાણૈઃ કુમ્ભો વિવ્યાધ વીર્યવાન્
અકુણ્ઠધારૈર્ નિશિતૈસ્ તીક્ષ્ણૈઃ કનકભૂષણૈઃ

અઙ્ગદઃ પ્રતિવિદ્ધાઙ્ગો વાલિપુત્રો ન કમ્પતે
શિલાપાદપવર્ષાણિ તસ્ય મૂર્ધ્નિ વવર્ષ હ

સ પ્રચિચ્છેદ તાન્ સર્વાન્ બિભેદ ચ પુનઃ શિલાઃ
કુમ્ભકર્ણાત્મજઃ શ્રીમાન્ વાલિપુત્રસમીરિતાન્

આપતન્તં ચ સંપ્રેક્ષ્ય કુમ્ભો વાનરયૂથપમ્
ભ્રુવોર્ વિવ્યાધ બાણાભ્યામ્ ઉલ્કાભ્યામ્ ઇવ કુઞ્જરમ્

અઙ્ગદઃ પાણિના નેત્રે પિધાય રુધિરોક્ષિતે
સાલમ્ આસન્નમ્ એકેન પરિજગ્રાહ પાણિના

તમ્ ઇન્દ્રકેતુપ્રતિમં વૃક્ષં મન્દરસંનિભમ્
સમુત્સૃજન્તં વેગેન પશ્યતાં સર્વરક્ષસામ્

સ ચિચ્છેદ શિતૈર્ બાણૈઃ સપ્તભિઃ કાયભેદનૈઃ
અઙ્ગદો વિવ્યથે ઽભીક્ષ્ણં સસાદ ચ મુમોહ ચ

અઙ્ગદં વ્યથિતં દૃષ્ટ્વા સીદન્તમ્ ઇવ સાગરે
દુરાસદં હરિશ્રેષ્ઠા રાઘવાય ન્યવેદયન્

રામસ્ તુ વ્યથિતં શ્રુત્વા વાલિપુત્રં મહાહવે
વ્યાદિદેશ હરિશ્રેષ્ઠાઞ્ જામ્બવત્પ્રમુખાંસ્ તતઃ

તે તુ વાનરશાર્દૂલાઃ શ્રુત્વા રામસ્ય શાસનમ્
અભિપેતુઃ સુસંક્રુદ્ધાઃ કુમ્ભમ્ ઉદ્યતકાર્મુકમ્

તતો દ્રુમશિલાહસ્તાઃ કોપસંરક્તલોચનાઃ
રિરક્ષિષન્તો ઽભ્યપતન્ન્ અઙ્ગદં વાનરર્ષભાઃ

જામ્બવાંશ્ ચ સુષેણશ્ ચ વેગદર્શી ચ વાનરઃ
કુમ્ભકર્ણાત્મજં વીરં ક્રુદ્ધાઃ સમભિદુદ્રુવુઃ

સમીક્ષ્યાતતતસ્ તાંસ્ તુ વાનરેન્દ્રાન્ મહાબલાન્
આવવાર શરૌઘેણ નગેનેવ જલાશયમ્

તસ્ય બાણચયં પ્રાપ્ય ન શોકેર્ અતિવર્તિતુમ્
વાનરેન્દ્રા મહાત્માનો વેલામ્ ઇવ મહોદધિઃ

તાંસ્ તુ દૃષ્ટ્વા હરિગણાઞ્ શરવૃષ્ટિભિર્ અર્દિતાન્
અઙ્ગદં પૃષ્ઠતઃ કૃત્વા ભ્રાતૃજં પ્લવગેશ્વરઃ

અભિદુદ્રાવ વેગેન સુગ્રીવઃ કુમ્ભમ્ આહવે
શૈલસાનુ ચરં નાગં વેગવાન્ ઇવ કેસરી

ઉત્પાટ્ય ચ મહાશૈલાન્ અશ્વકર્ણાન્ ધવાન્ બહૂન્
અન્યાંશ્ ચ વિવિધાન્ વૃક્ષાંશ્ ચિક્ષેપ ચ મહાબલઃ

તાં છાદયન્તીમ્ આકાશં વૃક્ષવૃષ્ટિં દુરાસદામ્
કુમ્ભકર્ણાત્મજઃ શ્રીમાંશ્ ચિચ્છેદ નિશિતૈઃ શરૈઃ

અભિલક્ષ્યેણ તીવ્રેણ કુમ્ભેન નિશિતૈઃ શરૈઃ
આચિતાસ્ તે દ્રુમા રેજુર્ યથા ઘોરાઃ શતઘ્નયઃ

દ્રુમવર્ષં તુ તચ્ છિન્નં દૃષ્ટ્વા કુમ્ભેન વીર્યવાન્
વાનરાધિપતિઃ શ્રીમાન્ મહાસત્ત્વો ન વિવ્યથે

નિર્ભિદ્યમાનઃ સહસા સહમાનશ્ ચ તાઞ્ શરાન્
કુમ્ભસ્ય ધનુર્ આક્ષિપ્ય બભઞ્જેન્દ્રધનુઃપ્રભમ્

અવપ્લુત્ય તતઃ શીઘ્રં કૃત્વા કર્મ સુદુષ્કરમ્
અબ્રવીત્ કુપિતઃ કુમ્ભં ભગ્નશૃઙ્ગમ્ ઇવ દ્વિપમ્

નિકુમ્ભાગ્રજ વીર્યં તે બાણવેગં તદ્ અદ્ભુતમ્
સંનતિશ્ ચ પ્રભાવશ્ ચ તવ વા રાવણસ્ય વા

પ્રહ્રાદબલિવૃત્રઘ્નકુબેરવરુણોપમ
એકસ્ ત્વમ્ અનુજાતો ઽસિ પિતરં બલવત્તરઃ

ત્વામ્ એવૈકં મહાબાહું શૂલહસ્તમ્ અરિંદમમ્
ત્રિદશા નાતિવર્તન્તે જિતેન્દ્રિયમ્ ઇવાધયઃ

વરદાનાત્ પિતૃવ્યસ્ તે સહતે દેવદાનવાન્
કુમ્ભકર્ણસ્ તુ વીર્યેણ સહતે ચ સુરાસુરાન્

ધનુષીન્દ્રજિતસ્ તુલ્યઃ પ્રતાપે રાવણસ્ય ચ
ત્વમ્ અદ્ય રક્ષસાં લોકે શ્રેષ્ઠો ઽસિ બલવીર્યતઃ

મહાવિમર્દં સમરે મયા સહ તવાદ્ભુતમ્
અદ્ય ભૂતાનિ પશ્યન્તુ શક્રશમ્બરયોર્ ઇવ

કૃતમ્ અપ્રતિમં કર્મ દર્શિતં ચાસ્ત્રકૌશલમ્
પાતિતા હરિવીરાશ્ ચ ત્વયૈતે ભીમવિક્રમાઃ

ઉપાલમ્ભભયાચ્ ચાપિ નાસિ વીર મયા હતઃ
કૃતકર્મા પરિશ્રાન્તો વિશ્રાન્તઃ પશ્ય મે બલમ્

તેન સુગ્રીવવાક્યેન સાવમાનેન માનિતઃ
અગ્નેર્ આજ્યહુતસ્યેવ તેજસ્ તસ્યાભ્યવર્ધત

તતઃ કુમ્ભઃ સમુત્પત્ય સુગ્રીવમ્ અભિપદ્ય ચ
આજઘાનોરસિ ક્રુદ્ધો વજ્રવેગેન મુષ્ટિના

તસ્ય ચર્મ ચ પુસ્ફોટ સંજજ્ઞે ચાસ્ય શોણિતમ્
સ ચ મુષ્ટિર્ મહાવેગઃ પ્રતિજઘ્ને ઽસ્થિમણ્ડલે

તદા વેગેન તત્રાસીત્ તેજઃ પ્રજ્વાલિતં મુહુઃ
વજ્રનિષ્પેષસંજાતજ્વાલા મેરૌ યથા ગિરૌ

સ તત્રાભિહતસ્ તેન સુગ્રીવો વાનરર્ષભઃ
મુષ્ટિં સંવર્તયામ્ આસ વજ્રકલ્પં મહાબલઃ

અર્ચિઃસહસ્રવિકચં રવિમણ્ડલસપ્રભમ્
સ મુષ્ટિં પાતયામ્ આસ કુમ્ભસ્યોરસિ વીર્યવાન્

મુષ્ટિનાભિહતસ્ તેન નિપપાતાશુ રાક્ષસઃ
લોહિતાઙ્ગ ઇવાકાશાદ્ દીપ્તરશ્મિર્ યદૃચ્છયા

કુમ્ભસ્ય પતતો રૂપં ભગ્નસ્યોરસિ મુષ્ટિના
બભૌ રુદ્રાભિપન્નસ્ય યથારૂપં ગવાં પતેઃ

તસ્મિન્ હતે ભીમપરાક્રમેણ પ્લવંગમાનામ્ ઋષભેણ યુદ્ધે
મહી સશૈલા સવના ચચાલ ભયં ચ રક્ષાંસ્ય્ અધિકં વિવેશ