રામાયણ · અધ્યાય 6.059

સ્વબલં વ્યથિતં દૃષ્ટ્વા તુમુલં લોમહર્ષણમ્
ભ્રાતૄંશ્ ચ નિહતાન્ દૃષ્ટ્વા શક્રતુલ્યપરાક્રમાન્

પિતૃવ્યૌ ચાપિ સંદૃશ્ય સમરે સંનિષૂદિતૌ
મહોદરમહાપાર્શ્વૌ ભ્રાતરૌ રાક્ષસર્ષભૌ

ચુકોપ ચ મહાતેજા બ્રહ્મદત્તવરો યુધિ
અતિકાયો ઽદ્રિસંકાશો દેવદાનવદર્પહા

સ ભાસ્કરસહસ્રસ્ય સંઘાતમ્ ઇવ ભાસ્વરમ્
રથમ્ આસ્થાય શક્રારિર્ અભિદુદ્રાવ વાનરાન્

સ વિસ્ફાર્ય મહચ્ ચાપં કિરીટી મૃષ્ટકુણ્ડલઃ
નામ વિશ્રાવયામ્ આસ નનાદ ચ મહાસ્વનમ્

તેન સિંહપ્રણાદેન નામવિશ્રાવણેન ચ
જ્યાશબ્દેન ચ ભીમેન ત્રાસયામ્ આસ વાનરાન્

તે તસ્ય રૂપમ્ આલોક્ય યથા વિષ્ણોસ્ ત્રિવિક્રમે
ભયાર્તા વાનરાઃ સર્વે વિદ્રવન્તિ દિશો દશ

તે ઽતિકાયં સમાસાદ્ય વાનરા મૂઢચેતસઃ
શરણ્યં શરણં જગ્મુર્ લક્ષ્મણાગ્રજમ્ આહવે

તતો ઽતિકાયં કાકુત્સ્થો રથસ્થં પર્વતોપમમ્
દદર્શ ધન્વિનં દૂરાદ્ ગર્જન્તં કાલમેઘવત્

સ તં દૃષ્ટ્વા મહાત્માનં રાઘવસ્ તુ સુવિસ્મિતઃ
વાનરાન્ સાન્ત્વયિત્વા તુ વિભીષણમ્ ઉવાચ હ

કો ઽસૌ પર્વતસંકાશો ધનુષ્માન્ હરિલોચનઃ
યુક્તે હયસહસ્રેણ વિશાલે સ્યન્દને સ્થિતઃ

ય એષ નિશિતૈઃ શૂલૈઃ સુતીક્ષ્ણૈઃ પ્રાસતોમરૈઃ
અર્ચિષ્મદ્ભિર્ વૃતો ભાતિ ભૂતૈર્ ઇવ મહેશ્વરઃ

કાલજિહ્વાપ્રકાશાભિર્ ય એષો ઽભિવિરાજતે
આવૃતો રથશક્તીભિર્ વિદ્યુદ્ભિર્ ઇવ તોયદઃ

ધનૂંસિ ચાસ્ય સજ્યાનિ હેમપૃષ્ઠાનિ સર્વશઃ
શોભયન્તિ રથશ્રેષ્ઠં શક્રપાતમ્ ઇવામ્બરમ્

ક એષ રક્ષઃ શાર્દૂલો રણભૂમિં વિરાજયન્
અભ્યેતિ રથિનાં શ્રેષ્ઠો રથેનાદિત્યતેજસા

ધ્વજશૃઙ્ગપ્રતિષ્ઠેન રાહુણાભિવિરાજતે
સૂર્યરશ્મિપ્રભૈર્ બાણૈર્ દિશો દશ વિરાજયન્

ત્રિણતં મેઘનિર્હ્રાદં હેમપૃષ્ઠમ્ અલંકૃતમ્
શતક્રતુધનુઃપ્રખ્યં ધનુશ્ ચાસ્ય વિરાજતે

સધ્વજઃ સપતાકશ્ ચ સાનુકર્ષો મહારથઃ
ચતુઃસાદિસમાયુક્તો મેઘસ્તનિતનિસ્વનઃ

વિંશતિર્ દશ ચાષ્ટૌ ચ તૂણીરરથમ્ આસ્થિતાઃ
કાર્મુકાણિ ચ ભીમાનિ જ્યાશ્ ચ કાઞ્ચનપિઙ્ગલાઃ

દ્વૌ ચ ખડ્ગૌ રથગતૌ પાર્શ્વસ્થૌ પાર્શ્વશોભિનૌ
ચતુર્હસ્તત્સરુચિતૌ વ્યક્તહસ્તદશાયતૌ

રક્તકણ્ઠગુણો ધીરો મહાપર્વતસંનિભઃ
કાલઃ કાલમહાવક્ત્રો મેઘસ્થ ઇવ ભાસ્કરઃ

કાઞ્ચનાઙ્ગદનદ્ધાભ્યાં ભુજાભ્યામ્ એષ શોભતે
શૃઙ્ગાભ્યામ્ ઇવ તુઙ્ગાભ્યાં હિમવાન્ પર્વતોત્તમઃ

કુણ્ડલાભ્યાં તુ યસ્યૈતદ્ ભાતિ વક્ત્રં શુભેક્ષણમ્
પુનર્વસ્વન્તરગતં પૂર્ણબિમ્બમ્ ઇવૈન્દવમ્

આચક્ષ્વ મે મહાબાહો ત્વમ્ એનં રાક્ષસોત્તમમ્
યં દૃષ્ટ્વા વાનરાઃ સર્વે ભયાર્તા વિદ્રુતા દિશઃ

સ પૃષ્ઠો રાજપુત્રેણ રામેણામિતતેજસા
આચચક્ષે મહાતેજા રાઘવાય વિભીષણઃ

દશગ્રીવો મહાતેજા રાજા વૈશ્રવણાનુજઃ
ભીમકર્મા મહોત્સાહો રાવણો રાક્ષસાધિપઃ

તસ્યાસીદ્ વીર્યવાન્ પુત્રો રાવણપ્રતિમો રણે
વૃદ્ધસેવી શ્રુતધરઃ સર્વાસ્ત્રવિદુષાં વરઃ

અશ્વપૃષ્ઠે રથે નાગે ખડ્ગે ધનુષિ કર્ષણે
ભેદે સાન્ત્વે ચ દાને ચ નયે મન્ત્રે ચ સંમતઃ

યસ્ય બાહું સમાશ્રિત્ય લઙ્કા ભવતિ નિર્ભયા
તનયં ધાન્યમાલિન્યા અતિકાયમ્ ઇમં વિદુઃ

એતેનારાધિતો બ્રહ્મા તપસા ભાવિતાત્મના
અસ્ત્રાણિ ચાપ્ય્ અવાપ્તાનિ રિપવશ્ ચ પરાજિતાઃ

સુરાસુરૈર્ અવધ્યત્વં દત્તમ્ અસ્મૈ સ્વયમ્ભુવા
એતચ્ ચ કવચં દિવ્યં રથશ્ ચૈષો ઽર્કભાસ્કરઃ

એતેન શતશો દેવા દાનવાશ્ ચ પરાજિતાઃ
રક્ષિતાનિ ચ રક્ષામિ યક્ષાશ્ ચાપિ નિષૂદિતાઃ

વજ્રં વિષ્ટમ્ભિતં યેન બાણૈર્ ઇન્દ્રસ્ય ધીમતઃ
પાશઃ સલિલરાજસ્ય યુદ્ધે પ્રતિહતસ્ તથા

એષો ઽતિકાયો બલવાન્ રાક્ષસાનામ્ અથર્ષભઃ
રાવણસ્ય સુતો ધીમાન્ દેવદનવ દર્પહા

તદ્ અસ્મિન્ ક્રિયતાં યત્નઃ ક્ષિપ્રં પુરુષપુંગવ
પુરા વાનરસૈન્યાનિ ક્ષયં નયતિ સાયકૈઃ

તતો ઽતિકાયો બલવાન્ પ્રવિશ્ય હરિવાહિનીમ્
વિસ્ફારયામ્ આસ ધનુર્ નનાદ ચ પુનઃ પુનઃ

તં ભીમવપુષં દૃષ્ટ્વા રથસ્થં રથિનાં વરમ્
અભિપેતુર્ મહાત્માનો યે પ્રધાનાઃ પ્લવંગમાઃ

કુમુદો દ્વિવિદો મૈન્દો નીલઃ શરભ એવ ચ
પાદપૈર્ ગિરિશૃઙ્ગૈશ્ ચ યુગપત્ સમભિદ્રવન્

તેષાં વૃક્ષાંશ્ ચ શૈલાંશ્ ચ શરૈઃ કાઞ્ચનભૂષણૈઃ
અતિકાયો મહાતેજાશ્ ચિચ્છેદાસ્ત્રવિદાં વરઃ

તાંશ્ ચૈવ સરાન્ સ હરીઞ્ શરૈઃ સર્વાયસૈર્ બલી
વિવ્યાધાભિમુખઃ સંખ્યે ભીમકાયો નિશાચરઃ

તે ઽર્દિતા બાણબર્ષેણ ભિન્નગાત્રાઃ પ્લવંગમાઃ
ન શેકુર્ અતિકાયસ્ય પ્રતિકર્તું મહારણે

તત્ સૈન્યં હરિવીરાણાં ત્રાસયામ્ આસ રાક્ષસઃ
મૃગયૂથમ્ ઇવ ક્રુદ્ધો હરિર્ યૌવનમ્ આસ્થિતઃ

સ રાષસેન્દ્રો હરિસૈન્યમધ્યે નાયુધ્યમાનં નિજઘાન કં ચિત્
ઉપેત્ય રામં સધનુઃ કલાપી સગર્વિતં વાક્યમ્ ઇદં બભાષે

રથે સ્થિતો ઽહં શરચાપપાણિર્ ન પ્રાકૃતં કં ચન યોધયામિ
યસ્યાસ્તિ શક્તિર્ વ્યવસાય યુક્તા દદાતું મે ક્ષિપ્રમ્ ઇહાદ્ય યુદ્ધમ્

તત્ તસ્ય વાક્યં બ્રુવતો નિશમ્ય ચુકોપ સૌમિત્રિર્ અમિત્રહન્તા
અમૃષ્યમાણશ્ ચ સમુત્પપાત જગ્રાહ ચાપં ચ તતઃ સ્મયિત્વા

ક્રુદ્ધઃ સૌમિત્રિર્ ઉત્પત્ય તૂણાદ્ આક્ષિપ્ય સાયકમ્
પુરસ્તાદ્ અતિકાયસ્ય વિચકર્ષ મહદ્ ધનુઃ

પૂરયન્ સ મહીં શૈલાન્ આકાશં સાગરં દિશઃ
જ્યાશબ્દો લક્ષ્મણસ્યોગ્રસ્ ત્રાસયન્ રજનીચરાન્

સૌમિત્રેશ્ ચાપનિર્ઘોષં શ્રુત્વા પ્રતિભયં તદા
વિસિષ્મિયે મહાતેજા રાક્ષસેન્દ્રાત્મજો બલી

અથાતિકાયઃ કુપિતો દૃષ્ટ્વા લક્ષ્મણમ્ ઉત્થિતમ્
આદાય નિશિતં બાણમ્ ઇદં વચનમ્ અબ્રવીત્

બાલસ્ ત્વમ્ અસિ સૌમિત્રે વિક્રમેષ્વ્ અવિચક્ષણઃ
ગચ્છ કિં કાલસદૃશં માં યોધયિતુમ્ ઇચ્છસિ

ન હિ મદ્બાહુસૃષ્ટાનામ્ અસ્ત્રાણાં હિમવાન્ અપિ
સોઢુમ્ ઉત્સહતે વેગમ્ અન્તરિક્ષમ્ અથો મહી

સુખપ્રસુપ્તં કાલાગ્નિં પ્રબોધયિતુમ્ ઇચ્છસિ
ન્યસ્ય ચાપં નિવર્તસ્વ મા પ્રાણાઞ્ જહિ મદ્ગતઃ

અથ વા ત્વં પ્રતિષ્ટબ્ધો ન નિવર્તિતુમ્ ઇચ્છસિ
તિષ્ઠ પ્રાણાન્ પરિત્યજ્ય ગમિષ્યસિ યમક્ષયમ્

પશ્ય મે નિશિતાન્ બાણાન્ અરિદર્પનિષૂદનાન્
ઈશ્વરાયુધસંકાશાંસ્ તપ્તકાઞ્ચનભૂષણાન્

એષ તે સર્પસંકાશો બાણઃ પાસ્યતિ શોણિતમ્
મૃગરાજ ઇવ ક્રુદ્ધો નાગરાજસ્ય શોણિતમ્

શ્રુત્વાતિકાયસ્ય વચઃ સરોષં સગર્વિતં સંયતિ રાજપુત્રઃ
સ સંચુકોપાતિબલો બૃહચ્છ્રીર્ ઉવાચ વાક્યં ચ તતો મહાર્થમ્

ન વાક્યમાત્રેણ ભવાન્ પ્રધાનો ન કત્થનાત્ સત્પુરુષા ભવન્તિ
મયિ સ્થિતે ધન્વિનિ બાણપાણૌ વિદર્શયસ્વાત્મબલં દુરાત્મન્

કર્મણા સૂચયાત્માનં ન વિકત્થિતુમ્ અર્હસિ
પૌરુષેણ તુ યો યુક્તઃ સ તુ શૂર ઇતિ સ્મૃતઃ

સર્વાયુધસમાયુક્તો ધન્વી ત્વં રથમ્ આસ્થિતઃ
શરૈર્ વા યદિ વાપ્ય્ અસ્ત્રૈર્ દર્શયસ્વ પરાક્રમમ્

તતઃ શિરસ્ તે નિશિતૈઃ પાતયિષ્યામ્ય્ અહં શરૈઃ
મારુતઃ કાલસંપક્વં વૃન્તાત્ તાલફલં યથા

અદ્ય તે મામકા બાણાસ્ તપ્તકાઞ્ચનભૂષણાઃ
પાસ્યન્તિ રુધિરં ગાત્રાદ્ બાણશલ્યાન્તરોત્થિતમ્

બાલો ઽયમ્ ઇતિ વિજ્ઞાય ન માવજ્ઞાતુમ્ અર્હસિ
બાલો વા યદિ વા વૃદ્ધો મૃત્યું જાનીહિ સંયુગે

લક્ષ્મણસ્ય વચઃ શ્રુત્વા હેતુમત્ પરમાર્થવત્
અતિકાયઃ પ્રચુક્રોધ બાણં ચોત્તમમ્ આદદે

તતો વિદ્યાધરા ભૂતા દેવા દૈત્યા મહર્ષયઃ
ગુહ્યકાશ્ ચ મહાત્માનસ્ તદ્ યુદ્ધં દદૃશુસ્ તદા

તતો ઽતિકાયઃ કુપિતશ્ ચાપમ્ આરોપ્ય સાયકમ્
લક્ષ્મણસ્ય પ્રચિક્ષેપ સંક્ષિપન્ન્ ઇવ ચામ્બરમ્

તમ્ આપતન્તં નિશિતં શરમ્ આશીવિષોપમમ્
અર્ધચન્દ્રેણ ચિચ્છેદ લક્ષ્મણઃ પરવીરહા

તં નિકૃત્તં શરં દૃષ્ટ્વા કૃત્તભોગમ્ ઇવોરગમ્
અતિકાયો ભૃશં ક્રુદ્ધઃ પઞ્ચબાણાન્ સમાદદે

તાઞ્ શરાન્ સંપ્રચિક્ષેપ લક્ષ્મણાય નિશાચરઃ
તાન્ અપ્રાપ્તાઞ્ શરૈસ્ તીક્ષ્ણૈશ્ ચિચ્છેદ ભરતાનુજઃ

સ તાંશ્ છિત્ત્વા શરૈસ્ તીક્ષ્ણૈર્ લક્ષ્મણઃ પરવીરહા
આદદે નિશિતં બાણં જ્વલન્તમ્ ઇવ તેજસા

તમ્ આદાય ધનુઃ શ્રેષ્ઠે યોજયામ્ આસ લક્ષ્મણઃ
વિચકર્ષ ચ વેગેન વિસસર્જ ચ સાયકમ્

પૂર્ણાયતવિસૃષ્ટેન શરેણાનત પર્વણા
લલાટે રાક્ષસશ્રેષ્ઠમ્ આજઘાન સ વીર્યવાન્

સ લલાટે શરો મગ્નસ્ તસ્ય ભીમસ્ય રક્ષસઃ
દદૃશે શોણિતેનાક્તઃ પન્નગેન્દ્ર ઇવાહવે

રાક્ષસઃ પ્રચકમ્પે ચ લક્ષ્મણેષુ પ્રકમ્પિતઃ
રુદ્રબાણહતં ભીમં યથા ત્રિપુરગોપુરમ્

ચિન્તયામ્ આસ ચાશ્વસ્ય વિમૃશ્ય ચ મહાબલઃ
સાધુ બાણનિપાતેન શ્વાઘનીયો ઽસિ મે રિપુઃ

વિચાર્યૈવં વિનમ્યાસ્યં વિનમ્ય ચ ભુજાવ્ ઉભૌ
સ રથોપસ્થમ્ આસ્થાય રથેન પ્રચચાર હ

એકં ત્રીન્ પઞ્ચ સપ્તેતિ સાયકાન્ રાક્ષસર્ષભઃ
આદદે સંદધે ચાપિ વિચકર્ષોત્સસર્જ ચ

તે બાણાઃ કાલસંકાશા રાક્ષસેન્દ્રધનુશ્ ચ્યુતાઃ
હેમપુઙ્ખા રવિપ્રખ્યાશ્ ચક્રુર્ દીપ્તમ્ ઇવામ્બરમ્

તતસ્ તાન્ રાક્ષસોત્સૃષ્ટાઞ્ શરૌઘાન્ રાવણાનુજઃ
અસંભ્રાન્તઃ પ્રચિચ્છેદ નિશિતૈર્ બહુભિઃ શરૈઃ

તાઞ્ શરાન્ યુધિ સંપ્રેક્ષ્ય નિકૃત્તાન્ રાવણાત્મજઃ
ચુકોપ ત્રિદશેન્દ્રારિર્ જગ્રાહ નિશિતં શરમ્

સ સંધાય મહાતેજાસ્ તં બાણં સહસોત્સૃજત્
તતઃ સૌમિત્રિમ્ આયાન્તમ્ આજઘાન સ્તનાન્તરે

અતિકાયેન સૌમિત્રિસ્ તાડિતો યુધિ વક્ષસિ
સુસ્રાવ રુધિરં તીવ્રં મદં મત્ત ઇવ દ્વિપઃ

સ ચકાર તદાત્માનં વિશલ્યં સહસા વિભુઃ
જગ્રાહ ચ શરં તીષ્ણમ્ અસ્ત્રેણાપિ સમાદધે

આગ્નેયેન તદાસ્ત્રેણ યોજયામ્ આસ સાયકમ્
સ જજ્વાલ તદા બાણો ધનુશ્ ચાસ્ય મહાત્મનઃ

અતિકાયો ઽતિતેજસ્વી સૌરમ્ અસ્ત્રં સમાદદે
તેન બાણં ભુજંગાભં હેમપુઙ્ખમ્ અયોજયત્

તતસ્ તં જ્વલિતં ઘોરં લક્ષ્મણઃ શરમ્ આહિતમ્
અતિકાયાય ચિક્ષેપ કાલદણ્ડમ્ ઇવાન્તકઃ

આગ્નેયેનાભિસંયુક્તં દૃષ્ટ્વા બાણં નિશાચરઃ
ઉત્સસર્જ તદા બાણં દીપ્તં સૂર્યાસ્ત્રયોજિતમ્

તાવ્ ઉભાવ્ અમ્બરે બાણાવ્ અન્યોન્યમ્ અભિજઘ્નતુઃ
તેજસા સંપ્રદીપ્તાગ્રૌ ક્રુદ્ધાવ્ ઇવ ભુજં ગમૌ

તાવ્ અન્યોન્યં વિનિર્દહ્ય પેતતુર્ ધરણીતલે
નિરર્ચિષૌ ભસ્મકૃતૌ ન ભ્રાજેતે શરોત્તમૌ

તતો ઽતિકાયઃ સંક્રુદ્ધસ્ ત્વ્ અસ્ત્રમ્ ઐષીકમ્ ઉત્સૃજત્
તત્ પ્રચિચ્છેદ સૌમિત્રિર્ અસ્ત્રમ્ ઐન્દ્રેણ વીર્યવાન્

ઐષીકં નિહતં દૃષ્ટ્વા કુમારો રાવણાત્મજઃ
યામ્યેનાસ્ત્રેણ સંક્રુદ્ધો યોજયામ્ આસ સાયકમ્

તતસ્ તદ્ અસ્ત્રં ચિક્ષેપ લક્ષ્મણાય નિશાચરઃ
વાયવ્યેન તદ્ અસ્ત્રં તુ નિજઘાન સ લક્ષ્મણઃ

અથૈનં શરધારાભિર્ ધારાભિર્ ઇવ તોયદઃ
અભ્યવર્ષત સંક્રુદ્ધો લક્ષ્મણો રાવણાત્મજમ્

તે ઽતિકાયં સમાસાદ્ય કવચે વજ્રભૂષિતે
ભગ્નાગ્રશલ્યાઃ સહસા પેતુર્ બાણા મહીતલે

તાન્ મોઘાન્ અભિસંપ્રેક્ષ્ય લક્ષ્મણઃ પરવીરહા
અભ્યવર્ષત બાણાનાં સહસ્રેણ મહાયશાઃ

સ વર્ષ્યમાણો બાણૌઘૈર્ અતિકાયો મહાબલઃ
અવધ્યકવચઃ સંખ્યે રાક્ષસો નૈવ વિવ્યથે

ન શશાક રુજં કર્તું યુધિ તસ્ય નરોત્તમઃ
અથૈનમ્ અભ્યુપાગમ્ય વાયુર્ વાક્યમ્ ઉવાચ હ

બ્રહ્મદત્તવરો હ્ય્ એષ અવધ્ય કવચાવૃતઃ
બ્રાહ્મેણાસ્ત્રેણ ભિન્ધ્ય્ એનમ્ એષ વધ્યો હિ નાન્યથા

તતઃ સ વાયોર્ વચનં નિશમ્ય સૌમિત્રિર્ ઇન્દ્રપ્રતિમાનવીર્યઃ
સમાદદે બાણમ્ અમોઘવેગં તદ્ બ્રાહ્મમ્ અસ્ત્રં સહસા નિયોજ્ય

તસ્મિન્ વરાસ્ત્રે તુ નિયુજ્યમાને સૌમિત્રિણા બાણવરે શિતાગ્રે
દિશઃ સચન્દ્રાર્કમહાગ્રહાશ્ ચ નભશ્ ચ તત્રાસ રરાસ ચોર્વી

તં બ્રહ્મણો ઽસ્ત્રેણ નિયુજ્ય ચાપે શરં સુપુઙ્ખં યમદૂતકલ્પમ્
સૌમિત્રિર્ ઇન્દ્રારિસુતસ્ય તસ્ય સસર્જ બાણં યુધિ વજ્રકલ્પમ્

તં લક્ષ્મણોત્સૃષ્ટમ્ અમોઘવેગં સમાપતન્તં જ્વલનપ્રકાશમ્
સુવર્ણવજ્રોત્તમચિત્રપુઙ્ખં તદાતિકાયઃ સમરે દદર્શ

તં પ્રેક્ષમાણઃ સહસાતિકાયો જઘાન બાણૈર્ નિશિતૈર્ અનેકૈઃ
સ સાયકસ્ તસ્ય સુપર્ણવેગસ્ તદાતિવેગેન જગામ પાર્શ્વમ્

તમ્ આગતં પ્રેક્ષ્ય તદાતિકાયો બાણં પ્રદીપ્તાન્તકકાલકલ્પમ્
જઘાન શક્ત્યૃષ્ટિગદાકુઠારૈઃ શૂલૈર્ હલૈશ્ ચાપ્ય્ અવિપન્નચેષ્ટઃ

તાન્ય્ આયુધાન્ય્ અદ્ભુતવિગ્રહાણિ મોઘાનિ કૃત્વા સ શરો ઽગ્નિદીપ્તઃ
પ્રસહ્ય તસ્યૈવ કિરીટજુષ્ટં તદાતિકાયસ્ય શિરો જહાર

તચ્ છિરઃ સશિરસ્ ત્રાણં લક્ષ્મણેષુપ્રપીડિતમ્
પપાત સહસા ભૂમૌ શૃઙ્ગં હિમવતો યથા

પ્રહર્ષયુક્તા બહવસ્ તુ વાનરા પ્રબુદ્ધપદ્મપ્રતિમાનનાસ્ તદા
અપૂજયંલ્ લક્ષ્મણમ્ ઇષ્ટભાગિનં હતે રિપૌ ભીમબલે દુરાસદે