રામાયણ · અધ્યાય 6.052

તદ્ ઉક્તમ્ અતિકાયસ્ય બલિનો બાહુશાલિનઃ
કુમ્ભકર્ણસ્ય વચનં શ્રુત્વોવાચ મહોદરઃ

કુમ્ભકર્ણકુલે જાતો ધૃષ્ટઃ પ્રાકૃતદર્શનઃ
અવલિપ્તો ન શક્નોષિ કૃત્યં સર્વત્ર વેદિતુમ્

ન હિ રાજા ન જાનીતે કુમ્ભકર્ણ નયાનયૌ
ત્વં તુ કૈશોરકાદ્ ધૃષ્ટઃ કેવલં વક્તુમ્ ઇચ્છસિ

સ્થાનં વૃદ્ધિં ચ હાનિં ચ દેશકાલવિભાગવિત્
આત્મનશ્ ચ પરેષાં ચ બુધ્યતે રાક્ષસર્ષભ

યત્ તુ શક્યં બલવતા કર્તું પ્રાકૃતબુદ્ધિના
અનુપાસિતવૃદ્ધેન કઃ કુર્યાત્ તાદૃશં બુધઃ

યાંસ્ તુ ધર્માર્થકામાંસ્ ત્વં બ્રવીષિ પૃથગ્ આશ્રયાન્
અનુબોદ્ધું સ્વભાવેન ન હિ લક્ષણમ્ અસ્તિ તે

કર્મ ચૈવ હિ સર્વેષાં કારણાનાં પ્રયોજનમ્
શ્રેયઃ પાપીયસાં ચાત્ર ફલં ભવતિ કર્મણામ્

નિઃશ્રેયસ ફલાવ્ એવ ધર્માર્થાવ્ ઇતરાવ્ અપિ
અધર્માનર્થયોઃ પ્રાપ્તિઃ ફલં ચ પ્રત્યવાયિકમ્

ઐહલૌકિકપારત્ર્યં કર્મ પુમ્ભિર્ નિષેવ્યતે
કર્માણ્ય્ અપિ તુ કલ્પ્યાનિ લભતે કામમ્ આસ્થિતઃ

તત્ર કૢપ્તમ્ ઇદં રાજ્ઞા હૃદિ કાર્યં મતં ચ નઃ
શત્રૌ હિ સાહસં યત્ સ્યાત્ કિમ્ ઇવાત્રાપનીયતે

એકસ્યૈવાભિયાને તુ હેતુર્ યઃ પ્રકૃતસ્ ત્વયા
તત્રાપ્ય્ અનુપપન્નં તે વક્ષ્યામિ યદ્ અસાધુ ચ

યેન પૂર્વં જનસ્થાને બહવો ઽતિબલા હતાઃ
રાક્ષસા રાઘવં તં ત્વં કથમ્ એકો જયિષ્યસિ

યે પુરા નિર્જિતાસ્ તેન જનસ્થાને મહૌજસઃ
રાક્ષસાંસ્ તાન્ પુરે સર્વાન્ ભીતાન્ અદ્યાપિ પશ્યસિ

તં સિંહમ્ ઇવ સંક્રુદ્ધં રામં દશરથાત્મજમ્
સર્પં સુપ્તમ્ ઇવાબુદ્ધ્યા પ્રબોધયિતુમ્ ઇચ્છસિ

જ્વલન્તં તેજસા નિત્યં ક્રોધેન ચ દુરાસદમ્
કસ્ તં મૃત્યુમ્ ઇવાસહ્યમ્ આસાદયિતુમ્ અર્હતિ

સંશયસ્થમ્ ઇદં સર્વં શત્રોઃ પ્રતિસમાસને
એકસ્ય ગમનં તત્ર ન હિ મે રોચતે તવ

હીનાર્થસ્ તુ સમૃદ્ધાર્થં કો રિપું પ્રાકૃતો યથા
નિશ્ચિતં જીવિતત્યાગે વશમ્ આનેતુમ્ ઇચ્છતિ

યસ્ય નાસ્તિ મનુષ્યેષુ સદૃશો રાક્ષસોત્તમ
કથમ્ આશંસસે યોદ્ધું તુલ્યેનેન્દ્રવિવસ્વતોઃ

એવમ્ ઉક્ત્વા તુ સંરબ્ધં કુમ્ભકર્ણં મહોદરઃ
ઉવાચ રક્ષસાં મધ્યે રાવણો લોકરાવણમ્

લબ્ધ્વા પુનસ્ તાં વૈદેહીં કિમર્થં ત્વં પ્રજલ્પસિ
યદેચ્છસિ તદા સીતા વશગા તે ભવિષ્યતિ

દૃષ્ટઃ કશ્ ચિદ્ ઉપાયો મે સીતોપસ્થાનકારકઃ
રુચિતશ્ ચેત્ સ્વયા બુદ્ધ્યા રાક્ષસેશ્વર તં શૃણુ

અહં દ્વિજિહ્વઃ સંહ્રાદી કુમ્ભકર્ણો વિતર્દનઃ
પઞ્ચરામવધાયૈતે નિર્યાન્તીત્ય્ અવઘોષય

તતો ગત્વા વયં યુદ્ધં દાસ્યામસ્ તસ્ય યત્નતઃ
જેષ્યામો યદિ તે શત્રૂન્ નોપાયૈઃ કૃત્યમ્ અસ્તિ નઃ

અથ જીવતિ નઃ શત્રુર્ વયં ચ કૃતસંયુગાઃ
તતઃ સમભિપત્સ્યામો મનસા યત્ સમીક્ષિતુમ્

વયં યુદ્ધાદ્ ઇહૈષ્યામો રુધિરેણ સમુક્ષિતાઃ
વિદાર્ય સ્વતનું બાણૈ રામનામાઙ્કિતૈઃ શિતૈઃ

ભક્ષિતો રાઘવો ઽસ્માભિર્ લક્ષ્મણશ્ ચેતિ વાદિનઃ
તવ પાદૌ ગ્રહીષ્યામસ્ ત્વં નઃ કામ પ્રપૂરય

તતો ઽવઘોષય પુરે ગજસ્કન્ધેન પાર્થિવ
હતો રામઃ સહ ભ્રાત્રા સસૈન્ય ઇતિ સર્વતઃ

પ્રીતો નામ તતો ભૂત્વા ભૃત્યાનાં ત્વમ્ અરિંદમ
ભોગાંશ્ ચ પરિવારાંશ્ ચ કામાંશ્ ચ વસુદાપય

તતો માલ્યાનિ વાસાંસિ વીરાણામ્ અનુલેપનમ્
પેયં ચ બહુ યોધેભ્યઃ સ્વયં ચ મુદિતઃ પિબ

તતો ઽસ્મિન્ બહુલીભૂતે કૌલીને સર્વતો ગતે
પ્રવિશ્યાશ્વાસ્ય ચાપિ ત્વં સીતાં રહસિ સાન્ત્વય
ધનધાન્યૈશ્ ચ કામૈશ્ ચ રત્નૈશ્ ચૈનાં પ્રલોભય

અનયોપધયા રાજન્ ભયશોકાનુબન્ધયા
અકામા ત્વદ્વશં સીતા નષ્ટનાથા ગમિષ્યતિ

રઞ્જનીયં હિ ભર્તારં વિનષ્ટમ્ અવગમ્ય સા
નૈરાશ્યાત્ સ્ત્રીલઘુત્વાચ્ ચ ત્વદ્વશં પ્રતિપત્સ્યતે

સા પુરા સુખસંવૃદ્ધા સુખાર્હા દુઃખકર્ષિતા
ત્વય્ય્ અધીનઃ સુખં જ્ઞાત્વા સર્વથોપગમિષ્યતિ

એતત્ સુનીતં મમ દર્શનેન રામં હિ દૃષ્ટ્વૈવ ભવેદ્ અનર્થઃ
ઇહૈવ તે સેત્સ્યતિ મોત્સુકો ભૂર્ મહાન્ અયુદ્ધેન સુખસ્ય લાભઃ

અનષ્ટસૈન્યો હ્ય્ અનવાપ્તસંશયો રિપૂન્ અયુદ્ધેન જયઞ્ જનાધિપ
યશશ્ ચ પુણ્યં ચ મહન્ મહીપતે શ્રિયં ચ કીર્તિં ચ ચિરં સમશ્નુતે