રામાયણ · અધ્યાય 6.051

તસ્ય રાક્ષસરાજસ્ય નિશમ્ય પરિદેવિતમ્
કુમ્ભકર્ણો બભાષે ઽથ વચનં પ્રજહાસ ચ

દૃષ્ટો દોષો હિ યો ઽસ્માભિઃ પુરા મન્ત્રવિનિર્ણયે
હિતેષ્વ્ અનભિયુક્તેન સો ઽયમ્ આસાદિતસ્ ત્વયા

શીઘ્રં ખલ્વ્ અભ્યુપેતં ત્વાં ફલં પાપસ્ય કર્મણઃ
નિરયેષ્વ્ એવ પતનં યથા દુષ્કૃતકર્મણઃ

પ્રથમં વૈ મહારાજ કૃત્યમ્ એતદ્ અચિન્તિતમ્
કેવલં વીર્યદર્પેણ નાનુબન્ધો વિચારિતઃ

યઃ પશ્ચાત્ પૂર્વકાર્યાણિ કુર્યાદ્ ઐશ્વર્યમ્ આસ્થિતઃ
પૂર્વં ચોત્તરકાર્યાણિ ન સ વેદ નયાનયૌ

દેશકાલવિહીનાનિ કર્માણિ વિપરીતવત્
ક્રિયમાણાનિ દુષ્યન્તિ હવીંષ્ય્ અપ્રયતેષ્વ્ ઇવ

ત્રયાણાં પઞ્ચધા યોગં કર્મણાં યઃ પ્રપશ્યતિ
સચિવૈઃ સમયં કૃત્વા સ સભ્યે વર્તતે પથિ

યથાગમં ચ યો રાજા સમયં વિચિકીર્ષતિ
બુધ્યતે સચિવાન્ બુદ્ધ્યા સુહૃદશ્ ચાનુપશ્યતિ

ધર્મમ્ અર્થં ચ કામં ચ સર્વાન્ વા રક્ષસાં પતે
ભજતે પુરુષઃ કાલે ત્રીણિ દ્વન્દ્વાનિ વા પુનઃ

ત્રિષુ ચૈતેષુ યચ્ છ્રેષ્ઠં શ્રુત્વા તન્ નાવબુધ્યતે
રાજા વા રાજમાત્રો વા વ્યર્થં તસ્ય બહુશ્રુતમ્

ઉપપ્રદાનં સાન્ત્વં વા ભેદં કાલે ચ વિક્રમમ્
યોગં ચ રક્ષસાં શ્રેષ્ઠ તાવ્ ઉભૌ ચ નયાનયૌ

કાલે ધર્માર્થકામાન્ યઃ સંમન્ત્ર્ય સચિવૈઃ સહ
નિષેવેતાત્મવાંલ્ લોકે ન સ વ્યસનમ્ આપ્નુયાત્

હિતાનુબન્ધમ્ આલોક્ય કાર્યાકાર્યમ્ ઇહાત્મનઃ
રાજા સહાર્થતત્ત્વજ્ઞૈઃ સચિવૈઃ સહ જીવતિ

અનભિજ્ઞાય શાસ્ત્રાર્થાન્ પુરુષાઃ પશુબુદ્ધયઃ
પ્રાગલ્ભ્યાદ્ વક્તુમ્ ઇચ્છન્તિ મન્ત્રેષ્વ્ અભ્યન્તરીકૃતાઃ

અશાસ્ત્રવિદુષાં તેષાં ન કાર્યમ્ અહિતં વચઃ
અર્થશાસ્ત્રાનભિજ્ઞાનાં વિપુલાં શ્રિયમ્ ઇચ્છતામ્

અહિતં ચ હિતાકારં ધાર્ષ્ટ્યાજ્ જલ્પન્તિ યે નરાઃ
અવેક્ષ્ય મન્ત્રબાહ્યાસ્ તે કર્તવ્યાઃ કૃત્યદૂષણાઃ

વિનાશયન્તો ભર્તારં સહિતાઃ શત્રુભિર્ બુધૈઃ
વિપરીતાનિ કૃત્યાનિ કારયન્તીહ મન્ત્રિણઃ

તાન્ ભર્તા મિત્રસંકાશાન્ અમિત્રાન્ મન્ત્રનિર્ણયે
વ્યવહારેણ જાનીયાત્ સચિવાન્ ઉપસંહિતાન્

ચપલસ્યેહ કૃત્યાનિ સહસાનુપ્રધાવતઃ
છિદ્રમ્ અન્યે પ્રપદ્યન્તે ક્રૌઞ્ચસ્ય ખમ્ ઇવ દ્વિજાઃ

યો હિ શત્રુમ્ અવજ્ઞાય નાત્માનમ્ અભિરક્ષતિ
અવાપ્નોતિ હિ સો ઽનર્થાન્ સ્થાનાચ્ ચ વ્યવરોપ્યતે

તત્ તુ શ્રુત્વા દશગ્રીવઃ કુમ્ભકર્ણસ્ય ભાષિતમ્
ભ્રુકુટિં ચૈવ સંચક્રે ક્રુદ્ધશ્ ચૈનમ્ ઉવાચ હ

માન્યો ગુરુર્ ઇવાચાર્યઃ કિં માં ત્વમ્ અનુશાસતિ
કિમ્ એવં વાક્શ્રમં કૃત્વા કાલે યુક્તં વિધીયતામ્

વિભ્રમાચ્ ચિત્તમોહાદ્ વા બલવીર્યાશ્રયેણ વા
નાભિપન્નમ્ ઇદાનીં યદ્ વ્યર્થાસ્ તસ્ય પુનઃ કૃથાઃ

અસ્મિન્ કાલે તુ યદ્ યુક્તં તદ્ ઇદાનીં વિધીયતામ્
મમાપનયજં દોષં વિક્રમેણ સમીકુરુ

યદિ ખલ્વ્ અસ્તિ મે સ્નેહો ભ્રાતૃત્વં વાવગચ્છસિ
યદિ વા કાર્યમ્ એતત્ તે હૃદિ કાર્યતમં મતમ્

સ સુહૃદ્યો વિપન્નાર્થં દીનમ્ અભ્યવપદ્યતે
સ બન્ધુર્ યો ઽપનીતેષુ સાહાય્યાયોપકલ્પતે

તમ્ અથૈવં બ્રુવાણં તુ વચનં ધીરદારુણમ્
રુષ્ટો ઽયમ્ ઇતિ વિજ્ઞાય શનૈઃ શ્લક્ષ્ણમ્ ઉવાચ હ

અતીવ હિ સમાલક્ષ્ય ભ્રાતરં ક્ષુભિતેન્દ્રિયમ્
કુમ્ભકર્ણઃ શનૈર્ વાક્યં બભાષે પરિસાન્ત્વયન્

અલં રાક્ષસરાજેન્દ્ર સંતાપમ્ ઉપપદ્ય તે
રોષં ચ સંપરિત્યજ્ય સ્વસ્થો ભવિતુમ્ અર્હસિ

નૈતન્ મનસિ કર્તવ્વ્યં મયિ જીવતિ પાર્થિવ
તમ્ અહં નાશયિષ્યામિ યત્કૃતે પરિતપ્યસે

અવશ્યં તુ હિતં વાચ્યં સર્વાવસ્થં મયા તવ
બન્ધુભાવાદ્ અભિહિતં ભ્રાતૃસ્નેહાચ્ ચ પાર્થિવ

સદૃશં યત્ તુ કાલે ઽસ્મિન્ કર્તું સ્નિગ્ધેન બન્ધુના
શત્રૂણાં કદનં પશ્ય ક્રિયમાણં મયા રણે

અદ્ય પશ્ય મહાબાહો મયા સમરમૂર્ધનિ
હતે રામે સહ ભ્રાત્રા દ્રવન્તીં હરિવાહિનીમ્

અદ્ય રામસ્ય તદ્ દૃષ્ટ્વા મયાનીતં રણાચ્ છિરઃ
સુખીભવ મહાબાહો સીતા ભવતુ દુઃખિતા

અદ્ય રામસ્ય પશ્યન્તુ નિધનં સુમહત્ પ્રિયમ્
લઙ્કાયાં રાક્ષસાઃ સર્વે યે તે નિહતબાન્ધવાઃ

અદ્ય શોકપરીતાનાં સ્વબન્ધુવધકારણાત્
શત્રોર્ યુધિ વિનાશેન કરોમ્ય્ અસ્રપ્રમાર્જનમ્

અદ્ય પર્વતસંકાશં સસૂર્યમ્ ઇવ તોયદમ્
વિકીર્ણં પશ્ય સમરે સુગ્રીવં પ્લવગેશ્વરમ્

ન પરઃ પ્રેષણીયસ્ તે યુદ્ધાયાતુલ વિક્રમ
અહમ્ ઉત્સાદયિષ્યામિ શત્રૂંસ્ તવ મહાબલ

યદિ શક્રો યદિ યમો યદિ પાવકમારુતૌ
તાન્ અહં યોધયિષ્યામિ કુબેર વરુણાવ્ અપિ

ગિરિમાત્રશરીરસ્ય શિતશૂલધરસ્ય મે
નર્દતસ્ તીક્ષ્ણદંષ્ટ્રસ્ય બિભીયાચ્ ચ પુરંદરઃ

અથ વા ત્યક્તશસ્ત્રસ્ય મૃદ્ગતસ્ તરસા રિપૂન્
ન મે પ્રતિમુખે કશ્ ચિચ્ છક્તઃ સ્થાતું જિજીવિષુઃ

નૈવ શક્ત્યા ન ગદયા નાસિના ન શિતૈઃ શરૈઃ
હસ્તાભ્યામ્ એવ સંરબ્ધો હનિષ્યામ્ય્ અપિ વજ્રિણમ્

યદિ મે મુષ્ટિવેગં સ રાઘવો ઽદ્ય સહિષ્યતિ
તતઃ પાસ્યન્તિ બાણૌઘા રુધિરં રાઘવસ્ય તે

ચિન્તયા બાધ્યસે રાજન્ કિમર્થં મયિ તિષ્ઠતિ
સો ઽહં શત્રુવિનાશાય તવ નિર્યાતુમ્ ઉદ્યતઃ

મુઞ્ચ રામાદ્ ભયં રાજન્ હનિષ્યામીહ સંયુગે
રાઘવં લક્ષ્મણં ચૈવ સુગ્રીવં ચ મહાબલમ્
અસાધારણમ્ ઇચ્છામિ તવ દાતું મહદ્ યશઃ

વધેન તે દાશરથેઃ સુખાવહં સુખં સમાહર્તુમ્ અહં વ્રજામિ
નિહત્ય રામં સહલક્ષ્મણેન ખાદામિ સર્વાન્ હરિયૂથમુખ્યાન્

રમસ્વ કામં પિબ ચાગ્ર્યવારુણીં કુરુષ્વ કૃત્યાનિ વિનીયતાં જ્વરઃ
મયાદ્ય રામે ગમિતે યમક્ષયં ચિરાય સીતા વશગા ભવિષ્યતિ