રામાયણ · અધ્યાય 6.036

તતો દ્યાં પૃથિવીં ચૈવ વીક્ષમાણા વનૌકસઃ
દદૃશુઃ સંતતૌ બાણૈર્ ભ્રાતરૌ રામલક્ષ્મણૌ

વૃષ્ટ્વેવોપરતે દેવે કૃતકર્મણિ રાક્ષસે
આજગામાથ તં દેશં સસુગ્રીવો વિભીષણઃ

નીલદ્વિવિદમૈન્દાશ્ ચ સુષેણસુમુખાઙ્ગદાઃ
તૂર્ણં હનુમતા સાર્ધમ્ અન્વશોચન્ત રાઘવૌ

નિશ્ચેષ્ટૌ મન્દનિઃશ્વાસૌ શોણિતૌઘપરિપ્લુતૌ
શરજાલાચિતૌ સ્તબ્ધૌ શયાનૌ શરતલ્પયોઃ

નિઃશ્વસન્તૌ યથા સર્પૌ નિશ્ચેષ્ટૌ મન્દવિક્રમૌ
રુધિરસ્રાવદિગ્ધાઙ્ગૌ તાપનીયાવ્ ઇવ ધ્વજૌ

તૌ વીરશયને વીરૌ શયાનૌ મન્દચેષ્ટિતૌ
યૂથપૈસ્ તૈઃ પરિવૃતૌ બાષ્પવ્યાકુલલોચનૈઃ

રાઘવૌ પતિતૌ દૃષ્ટ્વા શરજાલસમાવૃતૌ
બભૂવુર્ વ્યથિતાઃ સર્વે વાનરાઃ સવિભીષણાઃ

અન્તરિક્ષં નિરીક્ષન્તો દિશઃ સર્વાશ્ ચ વાનરાઃ
ન ચૈનં માયયા છન્નં દદૃશૂ રાવણિં રણે

તં તુ માયાપ્રતિચ્છિન્નં માયયૈવ વિભીષણઃ
વીક્ષમાણો દદર્શાથ ભ્રાતુઃ પુત્રમ્ અવસ્થિતમ્

તમ્ અપ્રતિમ કર્માણમ્ અપ્રતિદ્વન્દ્વમ્ આહવે
દદર્શાન્તર્હિતં વીરં વરદાનાદ્ વિભીષણઃ

ઇન્દ્રજિત્ ત્વ્ આત્મનઃ કર્મ તૌ શયાનૌ સમીક્ષ્ય ચ
ઉવાચ પરમપ્રીતો હર્ષયન્ સર્વનૈરૃતાન્

દૂષણસ્ય ચ હન્તારૌ ખરસ્ય ચ મહાબલૌ
સાદિતૌ મામકૈર્ બાણૈર્ ભ્રાતરૌ રામલક્ષ્મણૌ

નેમૌ મોક્ષયિતું શક્યાવ્ એતસ્માદ્ ઇષુબન્ધનાત્
સર્વૈર્ અપિ સમાગમ્ય સર્ષિસઙ્ઘૈઃ સુરાસુરૈઃ

યત્કૃતે ચિન્તયાનસ્ય શોકાર્તસ્ય પિતુર્ મમ
અસ્પૃષ્ટ્વા શયનં ગાત્રૈસ્ ત્રિયામા યાતિ શર્વતી

કૃત્સ્નેયં યત્કૃતે લઙ્કા નદી વર્ષાસ્વ્ ઇવાકુલા
સો ઽયં મૂલહરો ઽનર્થઃ સર્વેષાં નિહતો મયા

રામસ્ય લક્ષ્મણસ્યૈવ સર્વેષાં ચ વનૌકસામ્
વિક્રમા નિષ્ફલાઃ સર્વે યથા શરદિ તોયદાઃ

એવમ્ ઉક્ત્વા તુ તાન્ સર્વાન્ રાક્ષસાન્ પરિપાર્શ્વગાન્
યૂથપાન્ અપિ તાન્ સર્વાંસ્ તાડયામ્ આસ રાવણિઃ

તાન્ અર્દયિત્વા બાણૌઘૈસ્ ત્રાસયિત્વા ચ વાનરાન્
પ્રજહાસ મહાબાહુર્ વચનં ચેદમ્ અબ્રવીત્

શરબન્ધેન ઘોરેણ મયા બદ્ધૌ ચમૂમુખે
સહિતૌ ભ્રાતરાવ્ એતૌ નિશામયત રાક્ષસાઃ

એવમ્ ઉક્તાસ્ તુ તે સર્વે રાક્ષસાઃ કૂટયોધિનઃ
પરં વિસ્મયમ્ આજગ્મુઃ કર્મણા તેન તોષિતાઃ

વિનેદુશ્ ચ મહાનાદાન્ સર્વે તે જલદોપમાઃ
હતો રામ ઇતિ જ્ઞાત્વા રાવણિં સમપૂજયન્

નિષ્પન્દૌ તુ તદા દૃષ્ટ્વા તાવ્ ઉભૌ રામલક્ષ્મણૌ
વસુધાયાં નિરુચ્છ્વાસૌ હતાવ્ ઇત્ય્ અન્વમન્યત

હર્ષેણ તુ સમાવિષ્ટ ઇન્દ્રજિત્ સમિતિંજયઃ
પ્રવિવેશ પુરીં લઙ્કાં હર્ષયન્ સર્વનૈરૃતાન્

રામલક્ષ્મણયોર્ દૃષ્ટ્વા શરીરે સાયકૈશ્ ચિતે
સર્વાણિ ચાઙ્ગોપાઙ્ગાનિ સુગ્રીવં ભયમ્ આવિશત્

તમ્ ઉવાચ પરિત્રસ્તં વાનરેન્દ્રં વિભીષણઃ
સબાષ્પવદનં દીનં શોકવ્યાકુલલોચનમ્

અલં ત્રાસેન સુગ્રીવ બાષ્પવેગો નિગૃહ્યતામ્
એવં પ્રાયાણિ યુદ્ધાનિ વિજયો નાસ્તિ નૈષ્ઠિકઃ

સશેષભાગ્યતાસ્માકં યદિ વીર ભવિષ્યતિ
મોહમ્ એતૌ પ્રહાસ્યેતે ભ્રાતરૌ રામલક્ષ્મણૌ

પર્યવસ્થાપયાત્માનમ્ અનાથં માં ચ વાનર
સત્યધર્માનુરક્તાનાં નાસ્તિ મૃત્યુકૃતં ભયમ્

એવમ્ ઉક્ત્વા તતસ્ તસ્ય જલક્લિન્નેન પાણિના
સુગ્રીવસ્ય શુભે નેત્રે પ્રમમાર્જ વિભીષણઃ

પ્રમૃજ્ય વદનં તસ્ય કપિરાજસ્ય ધીમતઃ
અબ્રવીત્ કાલસંપ્રાતમ્ અસંભ્રાન્તમ્ ઇદં વચઃ

ન કાલઃ કપિરાજેન્દ્ર વૈક્લવ્યમ્ અનુવર્તિતુમ્
અતિસ્નેહો ઽપ્ય્ અકાલે ઽસ્મિન્ મરણાયોપપદ્યતે

તસ્માદ્ ઉત્સૃજ્ય વૈક્લવ્યં સર્વકાર્યવિનાશનમ્
હિતં રામપુરોગાણાં સૈન્યાનામ્ અનુચિન્ત્યતામ્

અથ વા રક્ષ્યતાં રામો યાવત્ સંજ્ઞા વિપર્યયઃ
લબ્ધસંજ્ઞૌ તુ કાકુત્સ્થૌ ભયં નો વ્યપનેષ્યતઃ

નૈતત્ કિં ચન રામસ્ય ન ચ રામો મુમૂર્ષતિ
ન હ્ય્ એનં હાસ્યતે લક્ષ્મીર્ દુર્લભા યા ગતાયુષામ્

તસ્માદ્ આશ્વાસયાત્માનં બલં ચાશ્વાસય સ્વકમ્
યાવત્ સર્વાણિ સૈન્યાનિ પુનઃ સંસ્થાપયામ્ય્ અહમ્

એતે હ્ય્ ઉત્ફુલ્લનયનાસ્ ત્રાસાદ્ આગતસાધ્વસાઃ
કર્ણે કર્ણે પ્રકથિતા હરયો હરિપુંગવ

માં તુ દૃષ્ટ્વા પ્રધાવન્તમ્ અનીકં સંપ્રહર્ષિતુમ્
ત્યજન્તુ હરયસ્ ત્રાસં ભુક્તપૂર્વામ્ ઇવ સ્રજમ્

સમાશ્વાસ્ય તુ સુગ્રીવં રાક્ષસેન્દ્રો વિભીષણઃ
વિદ્રુતં વાનરાનીકં તત્ સમાશ્વાસયત્ પુનઃ

ઇન્દ્રજિત્ તુ મહામાયઃ સર્વસૈન્યસમાવૃતઃ
વિવેશ નગરીં લઙ્કાં પિતરં ચાભ્યુપાગમત્

તત્ર રાવણમ્ આસીનમ્ અભિવાદ્ય કૃતાઞ્જલિઃ
આચચક્ષે પ્રિયં પિત્રે નિહતૌ રામલક્ષ્મણૌ

ઉત્પપાત તતો હૃષ્ટઃ પુત્રં ચ પરિષસ્વજે
રાવણો રક્ષસાં મધ્યે શ્રુત્વા શત્રૂ નિપાતિતૌ

ઉપાઘ્રાય સ મૂર્ધ્ન્ય્ એનં પપ્રચ્છ પ્રીતમાનસઃ
પૃચ્છતે ચ યથાવૃત્તં પિત્રે સર્વં ન્યવેદયત્

સ હર્ષવેગાનુગતાન્તરાત્મા શ્રુત્વા વચસ્ તસ્ય મહારથસ્ય
જહૌ જ્વરં દાશરથેઃ સમુત્થિતં પ્રહૃષ્ય વાચાભિનનન્દ પુત્રમ્