રામાયણ · અધ્યાય 6.011

ઇત્ય્ ઉક્ત્વા પરુષં વાક્યં રાવણં રાવણાનુજઃ
આજગામ મુહૂર્તેન યત્ર રામઃ સલક્ષ્મણઃ

તં મેરુશિખરાકારં દીપ્તામ્ ઇવ શતહ્રદામ્
ગગનસ્થં મહીસ્થાસ્ તે દદૃશુર્ વાનરાધિપાઃ

તમ્ આત્મપઞ્ચમં દૃષ્ટ્વા સુગ્રીવો વાનરાધિપઃ
વાનરૈઃ સહ દુર્ધર્ષશ્ ચિન્તયામ્ આસ બુદ્ધિમાન્

ચિન્તયિત્વા મુહૂર્તં તુ વાનરાંસ્ તાન્ ઉવાચ હ
હનૂમત્પ્રમુખાન્ સર્વાન્ ઇદં વચનમ્ ઉત્તમમ્

એષ સર્વાયુધોપેતશ્ ચતુર્ભિઃ સહ રાક્ષસૈઃ
રાક્ષસો ઽભ્યેતિ પશ્યધ્વમ્ અસ્માન્ હન્તું ન સંશયઃ

સુગ્રીવસ્ય વચઃ શ્રુત્વા સર્વે તે વાનરોત્તમાઃ
સાલાન્ ઉદ્યમ્ય શૈલાંશ્ ચ ઇદં વચનમ્ અબ્રુવન્

શીઘ્રં વ્યાદિશ નો રાજન્ વધાયૈષાં દુરાત્મનામ્
નિપતન્તુ હતાશ્ ચૈતે ધરણ્યામ્ અલ્પજીવિતાઃ

તેષાં સંભાષમાણાનામ્ અન્યોન્યં સ વિભીષણઃ
ઉત્તરં તીરમ્ આસાદ્ય ખસ્થ એવ વ્યતિષ્ઠત

ઉવાચ ચ મહાપ્રાજ્ઞઃ સ્વરેણ મહતા મહાન્
સુગ્રીવં તાંશ્ ચ સંપ્રેક્ષ્ય ખસ્થ એવ વિભીષણઃ

રાવણો નામ દુર્વૃત્તો રાક્ષસો રાક્ષસેશ્વરઃ
તસ્યાહમ્ અનુજો ભ્રાતા વિભીષણ ઇતિ શ્રુતઃ

તેન સીતા જનસ્થાનાદ્ ધૃતા હત્વા જટાયુષમ્
રુદ્ધ્વા ચ વિવશા દીના રાક્ષસીભિઃ સુરક્ષિતા

તમ્ અહં હેતુભિર્ વાક્યૈર્ વિવિધૈશ્ ચ ન્યદર્શયમ્
સાધુ નિર્યાત્યતાં સીતા રામાયેતિ પુનઃ પુનઃ

સ ચ ન પ્રતિજગ્રાહ રાવણઃ કાલચોદિતઃ
ઉચ્યમાનો હિતં વાક્યં વિપરીત ઇવૌષધમ્

સો ઽહં પરુષિતસ્ તેન દાસવચ્ ચાવમાનિતઃ
ત્યક્ત્વા પુત્રાંશ્ ચ દારાંશ્ ચ રાઘવં શરણં ગતઃ

સર્વલોકશરણ્યાય રાઘવાય મહાત્મને
નિવેદયત માં ક્ષિપ્રં વિભીષણમ્ ઉપસ્થિતમ્

એતત્ તુ વચનં શ્રુત્વા સુગ્રીવો લઘુવિક્રમઃ
લક્ષ્મણસ્યાગ્રતો રામં સંરબ્ધમ્ ઇદમ્ અબ્રવીત્

રાવણસ્યાનુજો ભ્રાતા વિભીષણ ઇતિ શ્રુતઃ
ચતુર્ભિઃ સહ રક્ષોભિર્ ભવન્તં શરણં ગતઃ

રાવણેન પ્રણિહિતં તમ્ અવેહિ વિભીષણમ્
તસ્યાહં નિગ્રહં મન્યે ક્ષમં ક્ષમવતાં વર

રાક્ષસો જિહ્મયા બુદ્ધ્યા સંદિષ્ટો ઽયમ્ ઉપસ્થિતઃ
પ્રહર્તું માયયા છન્નો વિશ્વસ્તે ત્વયિ રાઘવ

બધ્યતામ્ એષ તીવ્રેણ દણ્ડેન સચિવૈઃ સહ
રાવણસ્ય નૃશંસસ્ય ભ્રાતા હ્ય્ એષ વિભીષણઃ

એવમ્ ઉક્ત્વા તુ તં રામં સંરબ્ધો વાહિનીપતિઃ
વાક્યજ્ઞો વાક્યકુશલં તતો મૌનમ્ ઉપાગમત્

સુગ્રીવસ્ય તુ તદ્ વાક્યં શ્રુત્વા રામો મહાબલઃ
સમીપસ્થાન્ ઉવાચેદં હનૂમત્પ્રમુખાન્ હરીન્

યદ્ ઉક્તં કપિરાજેન રાવણાવરજં પ્રતિ
વાક્યં હેતુમદ્ અત્યર્થં ભવદ્ભિર્ અપિ તચ્ છ્રુતમ્

સુહૃદા હ્ય્ અર્થકૃચ્છેષુ યુક્તં બુદ્ધિમતા સતા
સમર્થેનાપિ સંદેષ્ટું શાશ્વતીં ભૂતિમ્ ઇચ્છતા

ઇત્ય્ એવં પરિપૃષ્ટાસ્ તે સ્વં સ્વં મતમ્ અતન્દ્રિતાઃ
સોપચારં તદા રામમ્ ઊચુર્ હિતચિકીર્ષવઃ

અજ્ઞાતં નાસ્તિ તે કિં ચિત્ ત્રિષુ લોકેષુ રાઘવ
આત્માનં પૂજયન્ રામ પૃચ્છસ્ય્ અસ્માન્ સુહૃત્તયા

ત્વં હિ સત્યવ્રતઃ શૂરો ધાર્મિકો દૃઢવિક્રમઃ
પરીક્ષ્ય કારા સ્મૃતિમાન્ નિસૃષ્ટાત્મા સુહૃત્સુ ચ

તસ્માદ્ એકૈકશસ્ તાવદ્ બ્રુવન્તુ સચિવાસ્ તવ
હેતુતો મતિસંપન્નાઃ સમર્થાશ્ ચ પુનઃ પુનઃ

ઇત્ય્ ઉક્તે રાઘવાયાથ મતિમાન્ અઙ્ગદો ઽગ્રતઃ
વિભીષણપરીક્ષાર્થમ્ ઉવાચ વચનં હરિઃ

શત્રોઃ સકાશાત્ સંપ્રાપ્તઃ સર્વથા શઙ્ક્ય એવ હિ
વિશ્વાસયોગ્યઃ સહસા ન કર્તવ્યો વિભીષણઃ

છાદયિત્વાત્મભાવં હિ ચરન્તિ શઠબુદ્ધયઃ
પ્રહરન્તિ ચ રન્ધ્રેષુ સો ઽનર્થઃ સુમહાન્ ભવેત્

અર્થાનર્થૌ વિનિશ્ચિત્ય વ્યવસાયં ભજેત હ
ગુણતઃ સંગ્રહં કુર્યાદ્ દોષતસ્ તુ વિસર્જયેત્

યદિ દોષો મહાંસ્ તસ્મિંસ્ ત્યજ્યતામ્ અવિશઙ્કિતમ્
ગુણાન્ વાપિ બહૂઞ્ જ્ઞાત્વા સંગ્રહઃ ક્રિયતાં નૃપ

શરભસ્ ત્વ્ અથ નિશ્ચિત્ય સાર્થં વચનમ્ અબ્રવીત્
ક્ષિપ્રમ્ અસ્મિન્ નરવ્યાઘ્ર ચારઃ પ્રતિવિધીયતામ્

પ્રણિધાય હિ ચારેણ યથાવત્ સૂક્ષ્મબુદ્ધિના
પરીક્ષ્ય ચ તતઃ કાર્યો યથાન્યાયં પરિગ્રહઃ

જામ્બવાંસ્ ત્વ્ અથ સંપ્રેક્ષ્ય શાસ્ત્રબુદ્ધ્યા વિચક્ષણઃ
વાક્યં વિજ્ઞાપયામ્ આસ ગુણવદ્ દોષવર્જિતમ્

બદ્ધવૈરાચ્ ચ પાપાચ્ ચ રાક્ષસેન્દ્રાદ્ વિભીષણઃ
અદેશ કાલે સંપ્રાપ્તઃ સર્વથા શઙ્ક્યતામ્ અયમ્

તતો મૈન્દસ્ તુ સંપ્રેક્ષ્ય નયાપનયકોવિદઃ
વાક્યં વચનસંપન્નો બભાષે હેતુમત્તરમ્

વચનં નામ તસ્યૈષ રાવણસ્ય વિભીષણઃ
પૃચ્છ્યતાં મધુરેણાયં શનૈર્ નરવરેશ્વર

ભાવમ્ અસ્ય તુ વિજ્ઞાય તતસ્ તત્ત્વં કરિષ્યસિ
યદિ દૃષ્ટો ન દુષ્ટો વા બુદ્ધિપૂર્વં નરર્ષભ

અથ સંસ્કારસંપન્નો હનૂમાન્ સચિવોત્તમઃ
ઉવાચ વચનં શ્લક્ષ્ણમ્ અર્થવન્ મધુરં લઘુ

ન ભવન્તં મતિશ્રેષ્ઠં સમર્થં વદતાં વરમ્
અતિશાયયિતું શક્તો બૃહસ્પતિર્ અપિ બ્રુવન્

ન વાદાન્ નાપિ સંઘર્ષાન્ નાધિક્યાન્ ન ચ કામતઃ
વક્ષ્યામિ વચનં રાજન્ યથાર્થં રામગૌરવાત્

અર્થાનર્થનિમિત્તં હિ યદ્ ઉક્તં સચિવૈસ્ તવ
તત્ર દોષં પ્રપશ્યામિ ક્રિયા ન હ્ય્ ઉપપદ્યતે

ઋતે નિયોગાત્ સામર્થ્યમ્ અવબોદ્ધું ન શક્યતે
સહસા વિનિયોગો હિ દોષવાન્ પ્રતિભાતિ મે

ચારપ્રણિહિતં યુક્તં યદ્ ઉક્તં સચિવૈસ્ તવ
અર્થસ્યાસંભવાત્ તત્ર કારણં નોપપદ્યતે

અદેશ કાલે સંપ્રાપ્ત ઇત્ય્ અયં યદ્ વિભીષણઃ
વિવક્ષા ચાત્ર મે ઽસ્તીયં તાં નિબોધ યથા મતિ

સ એષ દેશઃ કાલશ્ ચ ભવતીહ યથા તથા
પુરુષાત્ પુરુષં પ્રાપ્ય તથા દોષગુણાવ્ અપિ

દૌરાત્મ્યં રાવણે દૃષ્ટ્વા વિક્રમં ચ તથા ત્વયિ
યુક્તમ્ આગમનં તસ્ય સદૃશં તસ્ય બુદ્ધિતઃ

અજ્ઞાતરૂપૈઃ પુરુષૈઃ સ રાજન્ પૃચ્છ્યતામ્ ઇતિ
યદ્ ઉક્તમ્ અત્ર મે પ્રેક્ષા કા ચિદ્ અસ્તિ સમીક્ષિતા

પૃચ્છ્યમાનો વિશઙ્કેત સહસા બુદ્ધિમાન્ વચઃ
તત્ર મિત્રં પ્રદુષ્યેત મિથ્યપૃષ્ટં સુખાગતમ્

અશક્યઃ સહસા રાજન્ ભાવો વેત્તું પરસ્ય વૈ
અન્તઃ સ્વભાવૈર્ ગીતૈસ્ તૈર્ નૈપુણ્યં પશ્યતા ભૃશમ્

ન ત્વ્ અસ્ય બ્રુવતો જાતુ લક્ષ્યતે દુષ્ટભાવતા
પ્રસન્નં વદનં ચાપિ તસ્માન્ મે નાસ્તિ સંશયઃ

અશઙ્કિતમતિઃ સ્વસ્થો ન શઠઃ પરિસર્પતિ
ન ચાસ્ય દુષ્ટા વાક્ ચાપિ તસ્માન્ નાસ્તીહ સંશયઃ

આકારશ્ છાદ્યમાનો ઽપિ ન શક્યો વિનિગૂહિતુમ્
બલાદ્ ધિ વિવૃણોત્ય્ એવ ભાવમ્ અન્તર્ગતં નૃણામ્

દેશકાલોપપન્નં ચ કાર્યં કાર્યવિદાં વર
સફલં કુરુતે ક્ષિપ્રં પ્રયોગેણાભિસંહિતમ્

ઉદ્યોગં તવ સંપ્રેક્ષ્ય મિથ્યાવૃત્તં ચ રાવણમ્
વાલિનશ્ ચ વધં શ્રુત્વા સુગ્રીવં ચાભિષેચિતમ્

રાજ્યં પ્રાર્થયમાનશ્ ચ બુદ્ધિપૂર્વમ્ ઇહાગતઃ
એતાવત્ તુ પુરસ્કૃત્ય યુજ્યતે ત્વ્ અસ્ય સંગ્રહઃ

યથાશક્તિ મયોક્તં તુ રાક્ષસસ્યાર્જવં પ્રતિ
ત્વં પ્રમાણં તુ શેષસ્ય શ્રુત્વા બુદ્ધિમતાં વર