રામાયણ · અધ્યાય 5.046

તતસ્ તુ રક્ષોઽધિપતિર્ મહાત્મા હનૂમતાક્ષે નિહતે કુમારે
મનઃ સમાધાય તદેન્દ્રકલ્પં સમાદિદેશેન્દ્રજિતં સ રોષાત્

ત્વમ્ અસ્ત્રવિચ્ છસ્ત્રભૃતાં વરિષ્ઠઃ સુરાસુરાણામ્ અપિ શોકદાતા
સુરેષુ સેન્દ્રેષુ ચ દૃષ્ટકર્મા પિતામહારાધનસંચિતાસ્ત્રઃ

તવાસ્ત્રબલમ્ આસાદ્ય નાસુરા ન મરુદ્ગણાઃ
ન કશ્ ચિત્ ત્રિષુ લોકેષુ સંયુગે ન ગતશ્રમઃ

ભુજવીર્યાભિગુપ્તશ્ ચ તપસા ચાભિરક્ષિતઃ
દેશકાલવિભાગજ્ઞસ્ ત્વમ્ એવ મતિસત્તમઃ

ન તે ઽસ્ત્ય્ અશક્યં સમરેષુ કર્મણા ન તે ઽસ્ત્ય્ અકાર્યં મતિપૂર્વમન્ત્રણે
ન સો ઽસ્તિ કશ્ ચિત્ ત્રિષુ સંગ્રહેષુ વૈ ન વેદ યસ્ તે ઽસ્ત્રબલં બલં ચ તે

મમાનુરૂપં તપસો બલં ચ તે પરાક્રમશ્ ચાસ્ત્રબલં ચ સંયુગે
ન ત્વાં સમાસાદ્ય રણાવમર્દે મનઃ શ્રમં ગચ્છતિ નિશ્ચિતાર્થમ્

નિહતા ઇંકરાઃ સર્વે જમ્બુમાલી ચ રાક્ષસઃ
અમાત્યપુત્રા વીરાશ્ ચ પઞ્ચ સેનાગ્રયાયિનઃ

સહોદરસ્ તે દયિતઃ કુમારો ઽક્ષશ્ ચ સૂદિતઃ
ન તુ તેષ્વ્ એવ મે સારો યસ્ ત્વય્ય્ અરિનિષૂદન

ઇદં હિ દૃષ્ટ્વા મતિમન્ મહદ્ બલં કપેઃ પ્રભાવં ચ પરાક્રમં ચ
ત્વમ્ આત્મનશ્ ચાપિ સમીક્ષ્ય સારં કુરુષ્વ વેગં સ્વબલાનુરૂપમ્

બલાવમર્દસ્ ત્વયિ સંનિકૃષ્ટે યથા ગતે શામ્યતિ શાન્તશત્રૌ
તથા સમીક્ષ્યાત્મબલં પરં ચ સમારભસ્વાસ્ત્રવિદાં વરિષ્ઠ

ન ખલ્વ્ ઇયં મતિઃ શ્રેષ્ઠા યત્ ત્વાં સંપ્રેષયામ્ય્ અહમ્
ઇયં ચ રાજધર્માણાં ક્ષત્રસ્ય ચ મતિર્ મતા

નાનાશસ્ત્રૈશ્ ચ સંગ્રામે વૈશારદ્યમ્ અરિંદમ
અવશ્યમ્ એવ બોદ્ધવ્યં કામ્યશ્ ચ વિજયો રણે

તતઃ પિતુસ્ તદ્ વચનં નિશમ્ય પ્રદક્ષિણં દક્ષસુતપ્રભાવઃ
ચકાર ભર્તારમ્ અદીનસત્ત્વો રણાય વીરઃ પ્રતિપન્નબુદ્ધિઃ

તતસ્ તૈઃ સ્વગણૈર્ ઇષ્ટૈર્ ઇન્દ્રજિત્ પ્રતિપૂજિતઃ
યુદ્ધોદ્ધતકૃતોત્સાહઃ સંગ્રામં પ્રતિપદ્યત

શ્રીમાન્ પદ્મપલાશાક્ષો રાક્ષસાધિપતેઃ સુતઃ
નિર્જગામ મહાતેજાઃ સમુદ્ર ઇવ પર્વસુ

સ પક્ષિ રાજોપમતુલ્યવેગૈર્ વ્યાલૈશ્ ચતુર્ભિઃ સિતતીક્ષ્ણદંષ્ટ્રૈઃ
રથં સમાયુક્તમ્ અસંગવેગં સમારુરોહેન્દ્રજિદ્ ઇન્દ્રકલ્પઃ

સ રથી ધન્વિનાં શ્રેષ્ઠઃ શસ્ત્રજ્ઞો ઽસ્ત્રવિદાં વરઃ
રથેનાભિયયૌ ક્ષિપ્રં હનૂમાન્ યત્ર સો ઽભવત્

સ તસ્ય રથનિર્ઘોષં જ્યાસ્વનં કાર્મુકસ્ય ચ
નિશમ્ય હરિવીરો ઽસૌ સંપ્રહૃષ્ટતરો ઽભવત્

સુમહચ્ ચાપમ્ આદાય શિતશલ્યાંશ્ ચ સાયકાન્
હનૂમન્તમ્ અભિપ્રેત્ય જગામ રણપણ્ડિતઃ

તસ્મિંસ્ તતઃ સંયતિ જાતહર્ષે રણાય નિર્ગચ્છતિ બાણપાણૌ
દિશશ્ ચ સર્વાઃ કલુષા બભૂવુર્ મૃગાશ્ ચ રૌદ્રા બહુધા વિનેદુઃ

સમાગતાસ્ તત્ર તુ નાગયક્ષા મહર્ષયશ્ ચક્રચરાશ્ ચ સિદ્ધાઃ
નભઃ સમાવૃત્ય ચ પક્ષિસંઘા વિનેદુર્ ઉચ્ચૈઃ પરમપ્રહૃષ્ટાઃ

આયન્તં સરથં દૃષ્ટ્વા તૂર્ણમ્ ઇન્દ્રજિતં કપિઃ
વિનનાદ મહાનાદં વ્યવર્ધત ચ વેગવાન્

ઇન્દ્રજિત્ તુ રથં દિવ્યમ્ આસ્થિતશ્ ચિત્રકાર્મુકઃ
ધનુર્ વિસ્ફારયામ્ આસ તડિદૂર્જિતનિઃસ્વનમ્

તતઃ સમેતાવ્ અતિતીક્ષ્ણવેગૌ મહાબલૌ તૌ રણનિર્વિશઙ્કૌ
કપિશ્ ચ રક્ષોઽધિપતેશ્ ચ પુત્રઃ સુરાસુરેન્દ્રાવ્ ઇવ બદ્ધવૈરૌ

સ તસ્ય વીરસ્ય મહારથસ્યા ધનુષ્મતઃ સંયતિ સંમતસ્ય
શરપ્રવેગં વ્યહનત્ પ્રવૃદ્ધશ્ ચચાર માર્ગે પિતુર્ અપ્રમેયઃ

તતઃ શરાન્ આયતતીક્ષ્ણશલ્યાન્ સુપત્રિણઃ કાઞ્ચનચિત્રપુઙ્ખાન્
મુમોચ વીરઃ પરવીરહન્તા સુસંતતાન્ વજ્રનિપાતવેગાન્

સ તસ્ય તત્ સ્યન્દનનિઃસ્વનં ચ મૃદઙ્ગભેરીપટહસ્વનં ચ
વિકૃષ્યમાણસ્ય ચ કાર્મુકસ્ય નિશમ્ય ઘોષં પુનર્ ઉત્પપાત

શરાણામ્ અન્તરેષ્વ્ આશુ વ્યવર્તત મહાકપિઃ
હરિસ્ તસ્યાભિલક્ષસ્ય મોક્ષયંલ્ લક્ષ્યસંગ્રહમ્

શરાણામ્ અગ્રતસ્ તસ્ય પુનઃ સમભિવર્તત
પ્રસાર્ય હસ્તૌ હનુમાન્ ઉત્પપાતાનિલાત્મજઃ

તાવ્ ઉભૌ વેગસંપન્નૌ રણકર્મવિશારદૌ
સર્વભૂતમનોગ્રાહિ ચક્રતુર્ યુદ્ધમ્ ઉત્તમમ્

હનૂમતો વેદ ન રાક્ષસો ઽન્તરં ન મારુતિસ્ તસ્ય મહાત્મનો ઽન્તરમ્
પરસ્પરં નિર્વિષહૌ બભૂવતુઃ સમેત્ય તૌ દેવસમાનવિક્રમૌ

તતસ્ તુ લક્ષ્યે સ વિહન્યમાને શરેષુ મોઘેષુ ચ સંપતત્સુ
જગામ ચિન્તાં મહતીં મહાત્મા સમાધિસંયોગસમાહિતાત્મા

તતો મતિં રાક્ષસરાજસૂનુશ્ ચકાર તસ્મિન્ હરિવીરમુખ્યે
અવધ્યતાં તસ્ય કપેઃ સમીક્ષ્ય કથં નિગચ્છેદ્ ઇતિ નિગ્રહાર્થમ્

તતઃ પૈતામહાં વીરઃ સો ઽસ્ત્રમ્ અસ્ત્રવિદાં વરઃ
સંદધે સુમહાતેજાસ્ તં હરિપ્રવરં પ્રતિ

અવધ્યો ઽયમ્ ઇતિ જ્ઞાત્વા તમ્ અસ્ત્રેણાસ્ત્રતત્ત્વવિત્
નિજગ્રાહ મહાબાહુર્ મારુતાત્મજમ્ ઇન્દ્રજિત્

તેન બદ્ધસ્ તતો ઽસ્ત્રેણ રાક્ષસેન સ વાનરઃ
અભવન્ નિર્વિચેષ્ટશ્ ચ પપાત ચ મહીતલે

તતો ઽથ બુદ્ધ્વા સ તદાસ્ત્રબન્ધં પ્રભોઃ પ્રભાવાદ્ વિગતાલ્પવેગઃ
પિતામહાનુગ્રહમ્ આત્મનશ્ ચ વિચિન્તયામ્ આસ હરિપ્રવીરઃ

તતઃ સ્વાયમ્ભુવૈર્ મન્ત્રૈર્ બ્રહ્માસ્ત્રમ્ અભિમન્ત્રિતમ્
હનૂમાંશ્ ચિન્તયામ્ આસ વરદાનં પિતામહાત્

ન મે ઽસ્ત્રબન્ધસ્ય ચ શક્તિર્ અસ્તિ વિમોક્ષણે લોકગુરોઃ પ્રભાવાત્
ઇત્ય્ એવમ્ એવંવિહિતો ઽસ્ત્રબન્ધો મયાત્મયોનેર્ અનુવર્તિતવ્યઃ

સ વીર્યમ્ અસ્ત્રસ્ય કપિર્ વિચાર્ય પિતામહાનુગ્રહમ્ આત્મનશ્ ચ
વિમોક્ષશક્તિં પરિચિન્તયિત્વા પિતામહાજ્ઞામ્ અનુવર્તતે સ્મ

અસ્ત્રેણાપિ હિ બદ્ધસ્ય ભયં મમ ન જાયતે
પિતામહમહેન્દ્રાભ્યાં રક્ષિતસ્યાનિલેન ચ

ગ્રહણે ચાપિ રક્ષોભિર્ મહન્ મે ગુણદર્શનમ્
રાક્ષસેન્દ્રેણ સંવાદસ્ તસ્માદ્ ગૃહ્ણન્તુ માં પરે

સ નિશ્ચિતાર્થઃ પરવીરહન્તા સમીક્ષ્ય કરી વિનિવૃત્તચેષ્ટઃ
પરૈઃ પ્રસહ્યાભિગતૈર્ નિગૃહ્ય નનાદ તૈસ્ તૈઃ પરિભર્ત્સ્યમાનઃ

તતસ્ તં રાક્ષસા દૃષ્ટ્વા નિર્વિચેષ્ટમ્ અરિંદમમ્
બબન્ધુઃ શણવલ્કૈશ્ ચ દ્રુમચીરૈશ્ ચ સંહતૈઃ

સ રોચયામ્ આસ પરૈશ્ ચ બન્ધનં પ્રસહ્ય વીરૈર્ અભિનિગ્રહં ચ
કૌતૂહલાન્ માં યદિ રાક્ષસેન્દ્રો દ્રષ્ટું વ્યવસ્યેદ્ ઇતિ નિશ્ચિતાર્થઃ

સ બદ્ધસ્ તેન વલ્કેન વિમુક્તો ઽસ્ત્રેણ વીર્યવાન્
અસ્ત્રબન્ધઃ સ ચાન્યં હિ ન બન્ધમ્ અનુવર્તતે

અથેન્દ્રજિત્ તં દ્રુમચીરબન્ધં વિચાર્ય વીરઃ કપિસત્તમં તમ્
વિમુક્તમ્ અસ્ત્રેણ જગામ ચિન્તામ્ અન્યેન બદ્ધો હ્ય્ અનુવર્તતે ઽસ્ત્રમ્

અહો મહત્ કર્મ કૃતં નિરર્થકં ન રાક્ષસૈર્ મન્ત્રગતિર્ વિમૃષ્ટા
પુનશ્ ચ નાસ્ત્રે વિહતે ઽસ્ત્રમ્ અન્યત્ પ્રવર્તતે સંશયિતાઃ સ્મ સર્વે

અસ્ત્રેણ હનુમાન્ મુક્તો નાત્માનમ્ અવબુધ્યતે
કૃષ્યમાણસ્ તુ રક્ષોભિસ્ તૈશ્ ચ બન્ધૈર્ નિપીડિતઃ

હન્યમાનસ્ તતઃ ક્રૂરૈ રાક્ષસૈઃ કાષ્ઠમુષ્ટિભિઃ
સમીપં રાક્ષસેન્દ્રસ્ય પ્રાકૃષ્યત સ વાનરઃ

અથેન્દ્રજિત્ તં પ્રસમીક્ષ્ય મુક્તમ્ અસ્ત્રેણ બદ્ધં દ્રુમચીરસૂત્રૈઃ
વ્યદર્શયત્ તત્ર મહાબલં તં હરિપ્રવીરં સગણાય રાજ્ઞે

તં મત્તમ્ ઇવ માતઙ્ગં બદ્ધં કપિવરોત્તમમ્
રાક્ષસા રાક્ષસેન્દ્રાય રાવણાય ન્યવેદયન્

કો ઽયં કસ્ય કુતો વાપિ કિં કાર્યં કો વ્યપાશ્રયઃ
ઇતિ રાક્ષસવીરાણાં તત્ર સંજજ્ઞિરે કથાઃ

હન્યતાં દહ્યતાં વાપિ ભક્ષ્યતામ્ ઇતિ ચાપરે
રાક્ષસાસ્ તત્ર સંક્રુદ્ધાઃ પરસ્પરમ્ અથાબ્રુવન્

અતીત્ય માર્ગં સહસા મહાત્મા સ તત્ર રક્ષોઽધિપપાદમૂલે
દદર્શ રાજ્ઞઃ પરિચારવૃદ્ધાન્ ગૃહં મહારત્નવિભૂષિતં ચ

સ દદર્શ મહાતેજા રાવણઃ કપિસત્તમમ્
રક્ષોભિર્ વિકૃતાકારૈઃ કૃષ્યમાણમ્ ઇતસ્ તતઃ

રાક્ષસાધિપતિં ચાપિ દદર્શ કપિસત્તમઃ
તેજોબલસમાયુક્તં તપન્તમ્ ઇવ ભાસ્કરમ્

સ રોષસંવર્તિતતામ્રદૃષ્ટિર્ દશાનનસ્ તં કપિમ્ અન્વવેક્ષ્ય
અથોપવિષ્ટાન્ કુલશીલવૃદ્ધાન્ સમાદિશત્ તં પ્રતિ મન્ત્રમુખ્યાન્

યથાક્રમં તૈઃ સ કપિશ્ ચ પૃષ્ટઃ કાર્યાર્થમ્ અર્થસ્ય ચ મૂલમ્ આદૌ
નિવેદયામ્ આસ હરીશ્વરસ્ય દૂતઃ સકાશાદ્ અહમ્ આગતો ઽસ્મિ