રામાયણ · અધ્યાય 4.030

સ કામિનં દીનમ્ અદીનસત્ત્વઃ શોકાભિપન્નં સમુદીર્ણકોપમ્
નરેન્દ્રસૂનુર્ નરદેવપુત્રં રામાનુજઃ પૂર્વજમ્ ઇત્ય્ ઉવાચ

ન વાનરઃ સ્થાસ્યતિ સાધુવૃત્તે ન મંસ્યતે કાર્યફલાનુષઙ્ગાન્
ન ભક્ષ્યતે વાનરરાજ્યલક્ષ્મીં તથા હિ નાભિક્રમતે ઽસ્ય બુદ્ધિઃ

મતિક્ષયાદ્ ગ્રામ્યસુખેષુ સક્તસ્ તવ પ્રસાદાપ્રતિકારબુદ્ધિઃ
હતો ઽગ્રજં પશ્યતુ વાલિનં સ ન રાજ્યમ્ એવં વિગુણસ્ય દેયમ્

ન ધારયે કોપમ્ ઉદીર્ણવેગં નિહન્મિ સુગ્રીવમ્ અસત્યમ્ અદ્ય
હરિપ્રવીરૈઃ સહ વાલિપુત્રો નરેન્દ્રપત્ન્યા વિચયં કરોતુ

તમ્ આત્તબાણાસનમ્ ઉત્પતન્તં નિવેદિતાર્થં રણચણ્ડકોપમ્
ઉવચ રામઃ પરવીરહન્તા સ્વવેક્ષિતં સાનુનયં ચ વાક્યમ્

ન હિ વૈ ત્વદ્વિધો લોકે પાપમ્ એવં સમાચરેત્
પાપમ્ આર્યેણ યો હન્તિ સ વીરઃ પુરુષોત્તમઃ

નેદમ્ અદ્ય ત્વયા ગ્રાહ્યં સાધુવૃત્તેન લક્ષ્મણ
તાં પ્રીતિમ્ અનુવર્તસ્વ પૂર્વવૃત્તં ચ સંગતમ્

સામોપહિતયા વાચા રૂક્ષાણિ પરિવર્જયન્
વક્તુમ્ અર્હસિ સુગ્રીવં વ્યતીતં કાલપર્યયે

સોઽ ગ્રજેનાનુશિષ્ટાર્થો યથાવત્ પુરુષર્ષભઃ
પ્રવિવેશ પુરીં વીરો લક્ષ્મણઃ પરવીરહા

તતઃ શુભમતિઃ પ્રાજ્ઞો ભ્રાતુઃ પ્રિયહિતે રતઃ
લક્ષ્મણઃ પ્રતિસંરબ્ધો જગામ ભવનં કપેઃ

શક્રબાણાસનપ્રખ્યં ધનુઃ કાલાન્તકોપમઃ
પ્રગૃહ્ય ગિરિશૃઙ્ગાભં મન્દરઃ સાનુમાન્ ઇવ

યથોક્તકારી વચનમ્ ઉત્તરં ચૈવ સોત્તરમ્
બૃહસ્પતિસમો બુદ્ધ્યા મત્ત્વા રામાનુજસ્ તદા

કામક્રોધસમુત્થેન ભ્રાતુઃ કોપાગ્નિના વૃતઃ
પ્રભઞ્જન ઇવાપ્રીતઃ પ્રયયૌ લક્ષ્મણસ્ તદા

સાલતાલાશ્વકર્ણાંશ્ ચ તરસા પાતયન્ બહૂન્
પર્યસ્યન્ ગિરિકૂટાનિ દ્રુમાન્ અન્યાંશ્ ચ વેગતઃ

શિલાશ્ ચ શકલીકુર્વન્ પદ્ભ્યાં ગજ ઇવાશુગઃ
દૂરમ્ એકપદં ત્યક્ત્વા યયૌ કાર્યવશાદ્ દ્રુતમ્

તામ્ અપશ્યદ્ બલાકીર્ણાં હરિરાજમહાપુરીમ્
દુર્ગામ્ ઇક્ષ્વાકુશાર્દૂલઃ કિષ્કિન્ધાં ગિરિસંકટે

રોષાત્ પ્રસ્ફુરમાણૌષ્ઠઃ સુગ્રીવં પ્રતિ કલ્ષ્મણઃ
દદર્શ વાનરાન્ ભીમાન્ કિષ્કિન્ધાયા બહિશ્ચરાન્

શૈલશૃઙ્ગાણિ શતશઃ પ્રવૃદ્ધાંશ્ ચ મહીરુહાન્
જગૃહુઃ કુઞ્જરપ્રખ્યા વાનરાઃ પર્વતાન્તરે

તાન્ ગૃહીતપ્રહરણાન્ હરીન્ દૃષ્ટ્વા તુ લક્ષ્મણઃ
બભૂવ દ્વિગુણં ક્રુદ્ધો બહ્વિન્ધન ઇવાનલઃ

તં તે ભયપરીતાઙ્ગાઃ ક્રુદ્ધં દૃષ્ટ્વા પ્લવંગમાઃ
કાલમૃત્યુયુગાન્તાભં શતશો વિદ્રુતા દિશઃ

તતઃ સુગ્રીવભવનં પ્રવિશ્ય હરિપુંગવાઃ
ક્રોધમ્ આગમનં ચૈવ લક્ષ્મણસ્ય ન્યવેદયન્

તારયા સહિતઃ કામી સક્તઃ કપિવૃષો રહઃ
ન તેષાં કપિવીરાણાં શુશ્રાવ વચનં તદા

તતઃ સચિવસંદિષ્ટા હરયો રોમહર્ષણાઃ
ગિરિકુઞ્જરમેઘાભા નગર્યા નિર્યયુસ્ તદા

નખદંષ્ટ્રાયુધા ઘોરાઃ સર્વે વિકૃતદર્શનાઃ
સર્વે શાર્દૂલદર્પાશ્ ચ સર્વે ચ વિકૃતાનનાઃ

દશનાગબલાઃ કે ચિત્ કે ચિદ્ દશગુણોત્તરાઃ
કે ચિન્ નાગસહસ્રસ્ય બભૂવુસ્ તુલ્યવિક્રમાઃ

કૃત્સ્નાં હિ કપિભિર્ વ્યાપ્તાં દ્રુમહસ્તૈર્ મહાબલૈઃ
અપશ્યલ્ લક્ષ્મણઃ ક્રુદ્ધઃ કિષ્કિન્ધાં તાં દુરાસદમ્

તતસ્ તે હરયઃ સર્વે પ્રાકારપરિખાન્તરાત્
નિષ્ક્રમ્યોદગ્રસત્ત્વાસ્ તુ તસ્થુર્ આવિષ્કૃતં તદા

સુગ્રીવસ્ય પ્રમાદં ચ પૂર્વજં ચાર્તમ્ આત્મવાન્
બુદ્ધ્વા કોપવશં વીરઃ પુનર્ એવ જગામ સઃ

સ દીર્ઘોષ્ણમહોચ્છ્વાસઃ કોપસંરક્તલોચનઃ
બભૂવ નરશાર્દૂલસધૂમ ઇવ પાવકઃ

બાણશલ્યસ્ફુરજ્જિહ્વઃ સાયકાસનભોગવાન્
સ્વતેજોવિષસંઘાતઃ પઞ્ચાસ્ય ઇવ પન્નગઃ

તં દીપ્તમ્ ઇવ કાલાગ્નિં નાગેન્દ્રમ્ ઇવ કોપિતમ્
સમાસાદ્યાઙ્ગદસ્ ત્રાસાદ્ વિષાદમ્ અગમદ્ ભૃશમ્

સો ઽઙ્ગદં રોષતામ્રાક્ષઃ સંદિદેશ મહાયશાઃ
સુગ્રીવઃ કથ્યતાં વત્સ મમાગમનમ્ ઇત્ય્ ઉત

એષ રામાનુજઃ પ્રાપ્તસ્ ત્વત્સકાશમ્ અરિંદમઃ
ભ્રાતુર્ વ્યસનસંતપ્તો દ્વારિ તિષ્ઠતિ લક્ષ્મણઃ

લક્ષ્મણસ્ય વચઃ શ્રુત્વા શોકાવિષ્ટો ઽઙ્ગદો ઽબ્રવીત્
પિતુઃ સમીપમ્ આગમ્ય સૌમિત્રિર્ અયમ્ આગતઃ

તે મહૌઘનિભં દૃષ્ટ્વા વજ્રાશનિસમસ્વનમ્
સિંહનાદં સમં ચક્રુર્ લક્ષ્મણસ્ય સમીપતઃ

તેન શબ્દેન મહતા પ્રત્યબુધ્યત વાનરઃ
મદવિહ્વલતામ્રાક્ષો વ્યાકુલસ્રગ્વિભૂષણઃ

અથાઙ્ગદવચઃ શ્રુત્વા તેનૈવ ચ સમાગતૌ
મન્ત્રિણો વાનરેન્દ્રસ્ય સંમતોદારદર્શિનૌ

પ્લક્ષશ્ ચૈવ પ્રભાવશ્ ચ મન્ત્રિણાવ્ અર્થધર્મયોઃ
વક્તુમ્ ઉચ્ચાવચં પ્રાપ્તં લક્ષ્મણં તૌ શશંસતુઃ

પ્રસાદયિત્વા સુગ્રીવં વચનૈઃ સામનિશ્ચિતૈઃ
આસીનં પર્યુપાસીનૌ યથા શક્રં મરુત્પતિમ્

સત્યસંધૌ મહાભાગૌ ભ્રાતરૌ રામલક્ષ્મણૌ
વયસ્ય ભાવં સંપ્રાપ્તૌ રાજ્યાર્હૌ રાજ્યદાયિનૌ

તયોર્ એકો ધનુષ્પાણિર્ દ્વારિ તિષ્ઠતિ લક્ષ્મણઃ
યસ્ય ભીતાઃ પ્રવેપન્તે નાદાન્ મુઞ્ચન્તિ વાનરાઃ

સ એષ રાઘવભ્રાતા લક્ષ્મણો વાક્યસારથિઃ
વ્યવસાય રથઃ પ્રાપ્તસ્ તસ્ય રામસ્ય શાસનાત્

તસ્ય મૂર્ધ્ના પ્રણમ્ય ત્વં સપુત્રઃ સહ બન્ધુભિઃ
રાજંસ્ તિષ્ઠ સ્વસમયે ભવ સત્યપ્રતિશ્રવઃ