રામાયણ · અધ્યાય 4.017

તતઃ શરેણાભિહતો રામેણ રણકર્કશઃ
પપાત સહસા વાલી નિકૃત્ત ઇવ પાદપઃ

સ ભૂમૌ ન્યસ્તસર્વાઙ્ગસ્ તપ્તકાઞ્ચનભૂષણઃ
અપતદ્ દેવરાજસ્ય મુક્તરશ્મિર્ ઇવ ધ્વજઃ

તસ્મિન્ નિપતિતે ભૂમૌ હર્યૃષાણાં ગણેશ્વરે
નષ્ટચન્દ્રમ્ ઇવ વ્યોમ ન વ્યરાજત ભૂતલમ્

ભૂમૌ નિપતિતસ્યાપિ તસ્ય દેહં મહાત્મનઃ
ન શ્રીર્ જહાતિ ન પ્રાણા ન તેજો ન પરાક્રમઃ

શક્રદત્તા વરા માલા કાઞ્ચની રત્નભૂષિતા
દધાર હરિમુખ્યસ્ય પ્રાણાંસ્ તેજઃ શ્રિયં ચ સા

સ તયા માલયા વીરો હૈમયા હરિયૂથપઃ
સંધ્યાનુગતપર્યન્તઃ પયોધર ઇવાભવત્

તસ્ય માલા ચ દેહશ્ ચ મર્મઘાતી ચ યઃ શરઃ
ત્રિધેવ રચિતા લક્ષ્મીઃ પતિતસ્યાપિ શોભતે

તદ્ અસ્ત્રં તસ્ય વીરસ્ય સ્વર્ગમાર્ગપ્રભાવનમ્
રામબાણાસનક્ષિપ્તમ્ આવહત્ પરમાં ગતિમ્

તં તથા પતિતં સંખ્યે ગતાર્ચિષમ્ ઇવાનલમ્
યયાતિમ્ ઇવ પુણ્યાન્તે દેવલોકાત્ પરિચ્યુતમ્

આદિત્યમ્ ઇવ કાલેન યુગાન્તે ભુવિ પાતિતમ્
મહેન્દ્રમ્ ઇવ દુર્ધર્ષં મહેન્દ્રમ્ ઇવ દુઃસહમ્

મહેન્દ્રપુત્રં પતિતં વાલિનં હેમમાલિનમ્
સિંહોરસ્કં મહાબાહું દીપ્તાસ્યં હરિલોચનમ્
લક્ષ્મણાનુગતો રામો દદર્શોપસસર્પ ચ

સ દૃષ્ટ્વા રાઘવં વાલી લક્ષ્મણં ચ મહાબલમ્
અબ્રવીત્ પ્રશ્રિતં વાક્યં પરુષં ધર્મસંહિતમ્

પરાઙ્મુખવધં કૃત્વા કો નુ પ્રાપ્તસ્ ત્વયા ગુણઃ
યદ્ અહં યુદ્ધસંરબ્ધસ્ ત્વત્કૃતે નિધનં ગતઃ

કુલીનઃ સત્ત્વસંપન્નસ્ તેજસ્વી ચરિતવ્રતઃ
રામઃ કરુણવેદી ચ પ્રજાનાં ચ હિતે રતઃ

સાનુક્રોશો મહોત્સાહઃ સમયજ્ઞો દૃઢવ્રતઃ
ઇતિ તે સર્વભૂતાનિ કથયન્તિ યશો ભુવિ

તાન્ ગુણાન્ સંપ્રધાર્યાહમ્ અગ્ર્યં ચાભિજનં તવ
તારયા પ્રતિષિદ્ધઃ સન્ સુગ્રીવેણ સમાગતઃ

ન મામ્ અન્યેન સંરબ્ધં પ્રમત્તં વેદ્ધુમ્ અર્હસિ
ઇતિ મે બુદ્ધિર્ ઉત્પન્ના બભૂવાદર્શને તવ

ન ત્વાં વિનિહતાત્માનં ધર્મધ્વજમ્ અધાર્મિકમ્
જાને પાપસમાચારં તૃણૈઃ કૂપમ્ ઇવાવૃતમ્

સતાં વેષધરં પાપં પ્રચ્છન્નમ્ ઇવ પાવકમ્
નાહં ત્વામ્ અભિજાનાનિ ધર્મચ્છદ્માભિસંવૃતમ્

વિષયે વા પુરે વા તે યદા નાપકરોમ્ય્ અહમ્
ન ચ ત્વાં પ્રતિજાને ઽહં કસ્માત્ ત્વં હંસ્ય્ અકિલ્બિષમ્

ફલમૂલાશનં નિત્યં વાનરં વનગોચરમ્
મામ્ ઇહાપ્રતિયુધ્યન્તમ્ અન્યેન ચ સમાગતમ્

ત્વં નરાધિપતેઃ પુત્રઃ પ્રતીતઃ પ્રિયદર્શનઃ
લિઙ્ગમ્ અપ્ય્ અસ્તિ તે રાજન્ દૃશ્યતે ધર્મસંહિતમ્

કઃ ક્ષત્રિયકુલે જાતઃ શ્રુતવાન્ નષ્ટસંશયઃ
ધર્મલિઙ્ગ પ્રતિચ્છન્નઃ ક્રૂરં કર્મ સમાચરેત્

રામ રાજકુલે જાતો ધર્મવાન્ ઇતિ વિશ્રુતઃ
અભવ્યો ભવ્યરૂપેણ કિમર્થં પરિધાવસિ

સામ દાનં ક્ષમા ધર્મઃ સત્યં ધૃતિપરાક્રમૌ
પાર્થિવાનાં ગુણા રાજન્ દણ્ડશ્ ચાપ્ય્ અપકારિષુ

વયં વનચરા રામ મૃગા મૂલફલાશનાઃ
એષા પ્રકૃતિર્ અસ્માકં પુરુષસ્ ત્વં નરેશ્વરઃ

ભૂમિર્ હિરણ્યં રૂપ્યં ચ નિગ્રહે કારણાનિ ચ
તત્ર કસ્ તે વને લોભો મદીયેષુ ફલેષુ વા

નયશ્ ચ વિનયશ્ ચોભૌ નિગ્રહાનુગ્રહાવ્ અપિ
રાજવૃત્તિર્ અસંકીર્ણા ન નૃપાઃ કામવૃત્તયઃ

ત્વં તુ કામપ્રધાનશ્ ચ કોપનશ્ ચાનવસ્થિતઃ
રાજવૃત્તૈશ્ ચ સંકીર્ણઃ શરાસનપરાયણઃ

ન તે ઽસ્ત્ય્ અપચિતિર્ ધર્મે નાર્થે બુદ્ધિર્ અવસ્થિતા
ઇન્દ્રિયૈઃ કામવૃત્તઃ સન્ કૃષ્યસે મનુજેશ્વર

હત્વા બાણેન કાકુત્સ્થ મામ્ ઇહાનપરાધિનમ્
કિં વક્ષ્યસિ સતાં મધ્યે કર્મ કૃત્વા જુગુપ્સિતમ્

રાજહા બ્રહ્મહા ગોઘ્નશ્ ચોરઃ પ્રાણિવધે રતઃ
નાસ્તિકઃ પરિવેત્તા ચ સર્વે નિરયગામિનઃ

અધાર્યં ચર્મ મે સદ્ભી રોમાણ્ય્ અસ્થિ ચ વર્જિતમ્
અભક્ષ્યાણિ ચ માંસાનિ ત્વદ્વિધૈર્ ધર્મચારિભિઃ

પઞ્ચ પઞ્ચનખા ભક્ષ્યા બ્રહ્મક્ષત્રેણ રાઘવ
શલ્યકઃ શ્વાવિધો ગોધા શશઃ કૂર્મશ્ ચ પઞ્ચમઃ

ચર્મ ચાસ્થિ ચ મે રાજન્ ન સ્પૃશન્તિ મનીષિણઃ
અભક્ષ્યાણિ ચ માંસાનિ સો ઽહં પઞ્ચનખો હતઃ

ત્વયા નાથેન કાકુત્સ્થ ન સનાથા વસુંધરા
પ્રમદા શીલસંપન્ના ધૂર્તેન પતિતા યથા

શઠો નૈકૃતિકઃ ક્ષુદ્રો મિથ્યા પ્રશ્રિતમાનસઃ
કથં દશરથેન ત્વં જાતઃ પાપો મહાત્મના

છિન્નચારિત્ર્યકક્ષ્યેણ સતાં ધર્માતિવર્તિના
ત્યક્તધર્માઙ્કુશેનાહં નિહતો રામહસ્તિના

દૃશ્યમાનસ્ તુ યુધ્યેથા મયા યુધિ નૃપાત્મજ
અદ્ય વૈવસ્વતં દેવં પશ્યેસ્ ત્વં નિહતો મયા

ત્વયાદૃશ્યેન તુ રણે નિહતો ઽહં દુરાસદઃ
પ્રસુપ્તઃ પન્નગેનેવ નરઃ પાનવશં ગતઃ

સુગ્રીવપ્રિયકામેન યદ્ અહં નિહતસ્ ત્વયા
કણ્ઠે બદ્ધ્વા પ્રદદ્યાં તે ઽનિહતં રાવણં રણે

ન્યસ્તાં સાગરતોયે વા પાતાલે વાપિ મૈથિલીમ્
જાનયેયં તવાદેશાચ્ છ્વેતામ્ અશ્વતરીમ્ ઇવ

યુક્તં યત્ પ્રપ્નુયાદ્ રાજ્યં સુગ્રીવઃ સ્વર્ગતે મયિ
અયુક્તં યદ્ અધર્મેણ ત્વયાહં નિહતો રણે

કામમ્ એવંવિધં લોકઃ કાલેન વિનિયુજ્યતે
ક્ષમં ચેદ્ ભવતા પ્રાપ્તમ્ ઉત્તરં સાધુ ચિન્ત્યતામ્

ઇત્ય્ એવમ્ ઉક્ત્વા પરિશુષ્કવક્ત્રઃ શરાભિઘાતાદ્ વ્યથિતો મહાત્મા
સમીક્ષ્ય રામં રવિસંનિકાશં તૂષ્ણીં બભૂવામરરાજસૂનુઃ