रामायण · अध्याय 4.017

ततः शरेणाभिहतो रामेण रणकर्कशः
पपात सहसा वाली निकृत्त इव पादपः

स भूमौ न्यस्तसर्वाङ्गस् तप्तकाञ्चनभूषणः
अपतद् देवराजस्य मुक्तरश्मिर् इव ध्वजः

तस्मिन् निपतिते भूमौ हर्यृषाणां गणेश्वरे
नष्टचन्द्रम् इव व्योम न व्यराजत भूतलम्

भूमौ निपतितस्यापि तस्य देहं महात्मनः
न श्रीर् जहाति न प्राणा न तेजो न पराक्रमः

शक्रदत्ता वरा माला काञ्चनी रत्नभूषिता
दधार हरिमुख्यस्य प्राणांस् तेजः श्रियं च सा

स तया मालया वीरो हैमया हरियूथपः
संध्यानुगतपर्यन्तः पयोधर इवाभवत्

तस्य माला च देहश् च मर्मघाती च यः शरः
त्रिधेव रचिता लक्ष्मीः पतितस्यापि शोभते

तद् अस्त्रं तस्य वीरस्य स्वर्गमार्गप्रभावनम्
रामबाणासनक्षिप्तम् आवहत् परमां गतिम्

तं तथा पतितं संख्ये गतार्चिषम् इवानलम्
ययातिम् इव पुण्यान्ते देवलोकात् परिच्युतम्

आदित्यम् इव कालेन युगान्ते भुवि पातितम्
महेन्द्रम् इव दुर्धर्षं महेन्द्रम् इव दुःसहम्

महेन्द्रपुत्रं पतितं वालिनं हेममालिनम्
सिंहोरस्कं महाबाहुं दीप्तास्यं हरिलोचनम्
लक्ष्मणानुगतो रामो ददर्शोपससर्प च

स दृष्ट्वा राघवं वाली लक्ष्मणं च महाबलम्
अब्रवीत् प्रश्रितं वाक्यं परुषं धर्मसंहितम्

पराङ्मुखवधं कृत्वा को नु प्राप्तस् त्वया गुणः
यद् अहं युद्धसंरब्धस् त्वत्कृते निधनं गतः

कुलीनः सत्त्वसंपन्नस् तेजस्वी चरितव्रतः
रामः करुणवेदी च प्रजानां च हिते रतः

सानुक्रोशो महोत्साहः समयज्ञो दृढव्रतः
इति ते सर्वभूतानि कथयन्ति यशो भुवि

तान् गुणान् संप्रधार्याहम् अग्र्यं चाभिजनं तव
तारया प्रतिषिद्धः सन् सुग्रीवेण समागतः

न माम् अन्येन संरब्धं प्रमत्तं वेद्धुम् अर्हसि
इति मे बुद्धिर् उत्पन्ना बभूवादर्शने तव

न त्वां विनिहतात्मानं धर्मध्वजम् अधार्मिकम्
जाने पापसमाचारं तृणैः कूपम् इवावृतम्

सतां वेषधरं पापं प्रच्छन्नम् इव पावकम्
नाहं त्वाम् अभिजानानि धर्मच्छद्माभिसंवृतम्

विषये वा पुरे वा ते यदा नापकरोम्य् अहम्
न च त्वां प्रतिजाने ऽहं कस्मात् त्वं हंस्य् अकिल्बिषम्

फलमूलाशनं नित्यं वानरं वनगोचरम्
माम् इहाप्रतियुध्यन्तम् अन्येन च समागतम्

त्वं नराधिपतेः पुत्रः प्रतीतः प्रियदर्शनः
लिङ्गम् अप्य् अस्ति ते राजन् दृश्यते धर्मसंहितम्

कः क्षत्रियकुले जातः श्रुतवान् नष्टसंशयः
धर्मलिङ्ग प्रतिच्छन्नः क्रूरं कर्म समाचरेत्

राम राजकुले जातो धर्मवान् इति विश्रुतः
अभव्यो भव्यरूपेण किमर्थं परिधावसि

साम दानं क्षमा धर्मः सत्यं धृतिपराक्रमौ
पार्थिवानां गुणा राजन् दण्डश् चाप्य् अपकारिषु

वयं वनचरा राम मृगा मूलफलाशनाः
एषा प्रकृतिर् अस्माकं पुरुषस् त्वं नरेश्वरः

भूमिर् हिरण्यं रूप्यं च निग्रहे कारणानि च
तत्र कस् ते वने लोभो मदीयेषु फलेषु वा

नयश् च विनयश् चोभौ निग्रहानुग्रहाव् अपि
राजवृत्तिर् असंकीर्णा न नृपाः कामवृत्तयः

त्वं तु कामप्रधानश् च कोपनश् चानवस्थितः
राजवृत्तैश् च संकीर्णः शरासनपरायणः

न ते ऽस्त्य् अपचितिर् धर्मे नार्थे बुद्धिर् अवस्थिता
इन्द्रियैः कामवृत्तः सन् कृष्यसे मनुजेश्वर

हत्वा बाणेन काकुत्स्थ माम् इहानपराधिनम्
किं वक्ष्यसि सतां मध्ये कर्म कृत्वा जुगुप्सितम्

राजहा ब्रह्महा गोघ्नश् चोरः प्राणिवधे रतः
नास्तिकः परिवेत्ता च सर्वे निरयगामिनः

अधार्यं चर्म मे सद्भी रोमाण्य् अस्थि च वर्जितम्
अभक्ष्याणि च मांसानि त्वद्विधैर् धर्मचारिभिः

पञ्च पञ्चनखा भक्ष्या ब्रह्मक्षत्रेण राघव
शल्यकः श्वाविधो गोधा शशः कूर्मश् च पञ्चमः

चर्म चास्थि च मे राजन् न स्पृशन्ति मनीषिणः
अभक्ष्याणि च मांसानि सो ऽहं पञ्चनखो हतः

त्वया नाथेन काकुत्स्थ न सनाथा वसुंधरा
प्रमदा शीलसंपन्ना धूर्तेन पतिता यथा

शठो नैकृतिकः क्षुद्रो मिथ्या प्रश्रितमानसः
कथं दशरथेन त्वं जातः पापो महात्मना

छिन्नचारित्र्यकक्ष्येण सतां धर्मातिवर्तिना
त्यक्तधर्माङ्कुशेनाहं निहतो रामहस्तिना

दृश्यमानस् तु युध्येथा मया युधि नृपात्मज
अद्य वैवस्वतं देवं पश्येस् त्वं निहतो मया

त्वयादृश्येन तु रणे निहतो ऽहं दुरासदः
प्रसुप्तः पन्नगेनेव नरः पानवशं गतः

सुग्रीवप्रियकामेन यद् अहं निहतस् त्वया
कण्ठे बद्ध्वा प्रदद्यां ते ऽनिहतं रावणं रणे

न्यस्तां सागरतोये वा पाताले वापि मैथिलीम्
जानयेयं तवादेशाच् छ्वेताम् अश्वतरीम् इव

युक्तं यत् प्रप्नुयाद् राज्यं सुग्रीवः स्वर्गते मयि
अयुक्तं यद् अधर्मेण त्वयाहं निहतो रणे

कामम् एवंविधं लोकः कालेन विनियुज्यते
क्षमं चेद् भवता प्राप्तम् उत्तरं साधु चिन्त्यताम्

इत्य् एवम् उक्त्वा परिशुष्कवक्त्रः शराभिघाताद् व्यथितो महात्मा
समीक्ष्य रामं रविसंनिकाशं तूष्णीं बभूवामरराजसूनुः