રામાયણ · અધ્યાય 4.018

ઇત્ય્ ઉક્તઃ પ્રશ્રિતં વાક્યં ધર્માર્થસહિતં હિતમ્
પરુષં વાલિના રામો નિહતેન વિચેતસા

તં નિષ્પ્રભમ્ ઇવાદિત્યં મુક્તતોયમ્ ઇવામ્બુદમ્
ઉક્તવાક્યં હરિશ્રેષ્ઠમ્ ઉપશાન્તમ્ ઇવાનલમ્

ધર્માર્થગુણસંપન્નં હરીશ્વરમ્ અનુત્તમમ્
અધિક્ષિપ્તસ્ તદા રામઃ પશ્ચાદ્ વાલિનમ્ અબ્રવીત્

ધર્મમ્ અર્થં ચ કામં ચ સમયં ચાપિ લૌકિકમ્
અવિજ્ઞાય કથં બાલ્યાન્ મામ્ ઇહાદ્ય વિગર્હસે

અપૃષ્ટ્વા બુદ્ધિસંપન્નાન્ વૃદ્ધાન્ આચાર્યસંમતાન્
સૌમ્ય વાનરચાપલ્યાત્ ત્વં માં વક્તુમ્ ઇહેચ્છસિ

ઇક્ષ્વાકૂણામ્ ઇયં ભૂમિઃ સશૈલવનકાનના
મૃગપક્ષિમનુષ્યાણાં નિગ્રહાનુગ્રહાવ્ અપિ

તાં પાલયતિ ધર્માત્મા ભરતઃ સત્યવાગ્ ઋજુઃ
ધર્મકામાર્થતત્ત્વજ્ઞો નિગ્રહાનુગ્રહે રતઃ

નયશ્ ચ વિનયશ્ ચોભૌ યસ્મિન્ સત્યં ચ સુસ્થિતમ્
વિક્રમશ્ ચ યથા દૃષ્ટઃ સ રાજા દેશકાલવિત્

તસ્ય ધર્મકૃતાદેશા વયમ્ અન્યે ચ પાર્થિવઃ
ચરામો વસુધાં કૃત્સ્નાં ધર્મસંતાનમ્ ઇચ્છવઃ

તસ્મિન્ નૃપતિશાર્દૂલ ભરતે ધર્મવત્સલે
પાલયત્ય્ અખિલાં ભૂમિં કશ્ ચરેદ્ ધર્મનિગ્રહમ્

તે વયં માર્ગવિભ્રષ્ટં સ્વધર્મે પરમે સ્થિતાઃ
ભરતાજ્ઞાં પુરસ્કૃત્ય નિગૃહ્ણીમો યથાવિધિ

ત્વં તુ સંક્લિષ્ટધર્મા ચ કર્મણા ચ વિગર્હિતઃ
કામતન્ત્રપ્રધાનશ્ ચ ન સ્થિતો રાજવર્ત્મનિ

જ્યેષ્ઠો ભ્રાતા પિતા ચૈવ યશ્ ચ વિદ્યાં પ્રયચ્છતિ
ત્રયસ્ તે પિતરો જ્ઞેયા ધર્મે ચ પથિ વર્તિનઃ

યવીયાન્ આત્મનઃ પુત્રઃ શિષ્યશ્ ચાપિ ગુણોદિતઃ
પુત્રવત્ તે ત્રયશ્ ચિન્ત્યા ધર્મશ્ ચેદ્ અત્ર કારણમ્

સૂક્ષ્મઃ પરમદુર્જ્ઞેયઃ સતાં ધર્મઃ પ્લવંગમ
હૃદિસ્થઃ સર્વભૂતાનામ્ આત્મા વેદ શુભાશુભમ્

ચપલશ્ ચપલૈઃ સાર્ધં વાનરૈર્ અકૃતાત્મભિઃ
જાત્યન્ધ ઇવ જાત્યન્ધૈર્ મન્ત્રયન્ દ્રક્ષ્યસે નુ કિમ્

અહં તુ વ્યક્તતામ્ અસ્ય વચનસ્ય બ્રવીમિ તે
ન હિ માં કેવલં રોષાત્ ત્વં વિગર્હિતુમ્ અર્હસિ

તદ્ એતત્ કારણં પશ્ય યદર્થં ત્વં મયા હતઃ
ભ્રાતુર્ વર્તસિ ભાર્યાયાં ત્યક્ત્વા ધર્મં સનાતનમ્

અસ્ય ત્વં ધરમાણસ્ય સુગ્રીવસ્ય મહાત્મનઃ
રુમાયાં વર્તસે કામાત્ સ્નુષાયાં પાપકર્મકૃત્

તદ્ વ્યતીતસ્ય તે ધર્માત્ કામવૃત્તસ્ય વાનર
ભ્રાતૃભાર્યાભિમર્શે ઽસ્મિન્ દણ્ડો ઽયં પ્રતિપાદિતઃ

ન હિ ધર્મવિરુદ્ધસ્ય લોકવૃત્તાદ્ અપેયુષઃ
દણ્ડાદ્ અન્યત્ર પશ્યામિ નિગ્રહં હરિયૂથપ

ઔરસીં ભગિનીં વાપિ ભાર્યાં વાપ્ય્ અનુજસ્ય યઃ
પ્રચરેત નરઃ કામાત્ તસ્ય દણ્ડો વધઃ સ્મૃતઃ

ભરતસ્ તુ મહીપાલો વયં ત્વ્ આદેશવર્તિનઃ
ત્વં ચ ધર્માદ્ અતિક્રાન્તઃ કથં શક્યમ્ ઉપેક્ષિતુમ્

ગુરુધર્મવ્યતિક્રાન્તં પ્રાજ્ઞો ધર્મેણ પાલયન્
ભરતઃ કામવૃત્તાનાં નિગ્રહે પર્યવસ્થિતઃ

વયં તુ ભરતાદેશં વિધિં કૃત્વા હરીશ્વર
ત્વદ્વિધાન્ ભિન્નમર્યાદાન્ નિયન્તું પર્યવસ્થિતાઃ

સુગ્રીવેણ ચ મે સખ્યં લક્ષ્મણેન યથા તથા
દારરાજ્યનિમિત્તં ચ નિઃશ્રેયસિ રતઃ સ મે

પ્રતિજ્ઞા ચ મયા દત્તા તદા વાનરસંનિધૌ
પ્રતિજ્ઞા ચ કથં શક્યા મદ્વિધેનાનવેક્ષિતુમ્

તદ્ એભિઃ કારણૈઃ સર્વૈર્ મહદ્ભિર્ ધર્મસંહિતૈઃ
શાસનં તવ યદ્ યુક્તં તદ્ ભવાન્ અનુમન્યતામ્

સર્વથા ધર્મ ઇત્ય્ એવ દ્રષ્ટવ્યસ્ તવ નિગ્રહઃ
વયસ્યસ્યોપકર્તવ્યં ધર્મમ્ એવાનુપશ્યતા

રાજભિર્ ધૃતદણ્ડાસ્ તુ કૃત્વા પાપાનિ માનવાઃ
નિર્મલાઃ સ્વર્ગમ્ આયાન્તિ સન્તઃ સુકૃતિનો યથા

આર્યેણ મમ માન્ધાત્રા વ્યસનં ઘોરમ્ ઈપ્સિતમ્
શ્રમણેન કૃતે પાપે યથા પાપં કૃતં ત્વયા

અન્યૈર્ અપિ કૃતં પાપં પ્રમત્તૈર્ વસુધાધિપૈઃ
પ્રાયશ્ચિત્તં ચ કુર્વન્તિ તેન તચ્ છામ્યતે રજઃ

તદ્ અલં પરિતાપેન ધર્મતઃ પરિકલ્પિતઃ
વધો વાનરશાર્દૂલ ન વયં સ્વવશે સ્થિતાઃ

વાગુરાભિશ્ ચ પાશૈશ્ ચ કૂટૈશ્ ચ વિવિધૈર્ નરાઃ
પ્રતિચ્છન્નાશ્ ચ દૃશ્યાશ્ ચ ગૃહ્ણન્તિ સુબહૂન્ મૃગાન્
પ્રધાવિતાન્ વા વિત્રસ્તાન્ વિસ્રબ્ધાન્ અતિવિષ્ઠિતાન્

પ્રમત્તાન્ અપ્રમત્તાન્ વા નરા માંસાર્થિનો ભૃશમ્
વિધ્યન્તિ વિમુખાંશ્ ચાપિ ન ચ દોષો ઽત્ર વિદ્યતે

યાન્તિ રાજર્ષયશ્ ચાત્ર મૃગયાં ધર્મકોવિદાઃ
તસ્માત્ ત્વં નિહતો યુદ્ધે મયા બાણેન વાનર
અયુધ્યન્ પ્રતિયુધ્યન્ વા યસ્માચ્ છાખામૃગો હ્ય્ અસિ

દુર્લભસ્ય ચ ધર્મસ્ય જીવિતસ્ય શુભસ્ય ચ
રાજાનો વાનરશ્રેષ્ઠ પ્રદાતારો ન સંશયઃ

તાન્ ન હિંસ્યાન્ ન ચાક્રોશેન્ નાક્ષિપેન્ નાપ્રિયં વદેત્
દેવા માનુષરૂપેણ ચરન્ત્ય્ એતે મહીતલે

ત્વં તુ ધર્મમ્ અવિજ્ઞાય કેવલં રોષમ્ આસ્થિતઃ
પ્રદૂષયસિ માં ધર્મે પિતૃપૈતામહે સ્થિતમ્

એવમ્ ઉક્તસ્ તુ રામેણ વાલી પ્રવ્યથિતો ભૃશમ્
પ્રત્યુવાચ તતો રામં પ્રાઞ્જલિર્ વાનરેશ્વરઃ

યત્ ત્વમ્ આત્થ નરશ્રેષ્ઠ તદ્ એવં નાત્ર સંશયઃ
પ્રતિવક્તું પ્રકૃષ્ટે હિ નાપકૃષ્ટસ્ તુ શક્નુયાત્

યદ્ અયુક્તં મયા પૂર્વં પ્રમાદાદ્ વાક્યમ્ અપ્રિયમ્
તત્રાપિ ખલુ મે દોષં કર્તું નાર્હસિ રાઘવ

ત્વં હિ દૃષ્ટાર્થતત્ત્વજ્ઞઃ પ્રજાનાં ચ હિતે રતઃ
કાર્યકારણસિદ્ધૌ તે પ્રસન્ના બુદ્ધિર્ અવ્યયા

મામ્ અપ્ય્ અવગતં ધર્માદ્ વ્યતિક્રાન્તપુરસ્કૃતમ્
ધર્મસંહિતયા વાચા ધર્મજ્ઞ પરિપાલય

બાષ્પસંરુદ્ધકણ્ઠસ્ તુ વાલી સાર્તરવઃ શનૈઃ
ઉવાચ રામં સંપ્રેક્ષ્ય પઙ્કલગ્ન ઇવ દ્વિપઃ

ન ત્વ્ આત્માનમ્ અહં શોચે ન તારાં નાપિ બાન્ધવાન્
યથા પુત્રં ગુણશ્રેષ્ઠમ્ અઙ્ગદં કનકાઙ્ગદમ્

સ મમાદર્શનાદ્ દીનો બાલ્યાત્ પ્રભૃતિ લાલિતઃ
તટાક ઇવ પીતામ્બુર્ ઉપશોષં ગમિષ્યતિ

સુગ્રીવે ચાઙ્ગદે ચૈવ વિધત્સ્વ મતિમ્ ઉત્તમામ્
ત્વં હિ શાસ્તા ચ ગોપ્તા ચ કાર્યાકાર્યવિધૌ સ્થિતઃ

યા તે નરપતે વૃત્તિર્ ભરતે લક્ષ્મણે ચ યા
સુગ્રીવે ચાઙ્ગદે રાજંસ્ તાં ચિન્તયિતુમ્ અર્હસિ

મદ્દોષકૃતદોષાં તાં યથા તારાં તપસ્વિનીમ્
સુગ્રીવો નાવમન્યેત તથાવસ્થાતુમ્ અર્હસિ

ત્વયા હ્ય્ અનુગૃહીતેન શક્યં રાજ્યમ્ ઉપાસિતુમ્
ત્વદ્વશે વર્તમાનેન તવ ચિત્તાનુવર્તિના

સ તમ્ આશ્વાસયદ્ રામો વાલિનં વ્યક્તદર્શનમ્

ન વયં ભવતા ચિન્ત્યા નાપ્ય્ આત્મા હરિસત્તમ
વયં ભવદ્વિશેષેણ ધર્મતઃ કૃતનિશ્ચયાઃ

દણ્ડ્યે યઃ પાતયેદ્ દણ્ડં દણ્ડ્યો યશ્ ચાપિ દણ્ડ્યતે
કાર્યકારણસિદ્ધાર્થાવ્ ઉભૌ તૌ નાવસીદતઃ

તદ્ ભવાન્ દણ્ડસંયોગાદ્ અસ્માદ્ વિગતકલ્મષઃ
ગતઃ સ્વાં પ્રકૃતિં ધર્મ્યાં ધર્મદૃષ્ટ્તેન વર્ત્મના

સ તસ્ય વાક્યં મધુરં મહાત્મનઃ સમાહિતં ધર્મપથાનુવર્તિનઃ
નિશમ્ય રામસ્ય રણાવમર્દિનો વચઃ સુયુક્તં નિજગાદ વાનરઃ

શરાભિતપ્તેન વિચેતસા મયા પ્રદૂષિતસ્ ત્વં યદ્ અજાનતા પ્રભો
ઇદં મહેન્દ્રોપમભીમવિક્રમ પ્રસાદિતસ્ ત્વં ક્ષમ મે મહીશ્વર