રામાયણ (દક્ષિણી પાઠ) · અધ્યાય 2.93

રામાયણ, અયોધ્યાકાણ્ડ, 93
નિવિષ્ટાયાં તુ સેનાયામ્ ઉત્સુકો ભરતસ્ તદા ।
જગામ ભ્રાતરં દ્રષ્ટું શત્રુઘ્નમ્ અનુદર્શયન્

ઋષિં વસિષ્ઠં સંદિશ્ય માત્ઃન્ મે શીઘ્રમ્ આનય ।
ઇતિ ત્વરિતમ્ અગ્રે સ જગામ ગુરુવત્સલઃ

સુમન્ત્રસ્ ત્વ્ અપિ શત્રુઘ્નમ્ અદૂરાદ્ અન્વપદ્યત ।
રામદર્શનજસ્ તર્ષો ભરતસ્યેવ તસ્ય ચ

ગચ્છન્ન્ એવાથ ભરતસ્ તાપસાલયસંસ્થિતામ્ ।
ભ્રાતુઃ પર્ણકુટીં શ્રીમાન્ ઉટજં ચ દદર્શ હ

શાલાયાસ્ ત્વ્ અગ્રતસ્ તસ્યા દદર્શ ભરતસ્ તદા ।
કાષ્ઠાનિ ચાવભગ્નાનિ પુષ્પાણ્ય્ અવચિતાનિ ચ

દદર્શ ચ વને તસ્મિન્ મહતઃ સંચયાન્ કૃતાન્ ।
મૃગાણાં મહિષાણાં ચ કરીષૈઃ શીતકારણાત્

ગચ્છન્ એવ મહાબાહુર્ દ્યુતિમાન્ ભરતસ્ તદા ।
શત્રુઘ્નં ચાબ્રવીદ્ ધૃષ્ટસ્ તાન્ અમાત્યાંશ્ ચ સર્વશઃ

મન્યે પ્રાપ્તાઃ સ્મ તં દેશં ભરદ્વાજો યમ્ અબ્રવીત્ ।
નાતિદૂરે હિ મન્યે ઽહં નદીં મન્દાકિનીમ્ ઇતઃ

ઉચ્ચૈર્ બદ્ધાનિ ચીરાણિ લક્ષ્મણેન ભવેદ્ અયમ્ ।
અભિજ્ઞાનકૃતઃ પન્થા વિકાલે ગન્તુમ્ ઇચ્છતા

ઇદં ચોદાત્તદન્તાનાં કુઞ્જરાણાં તરસ્વિનામ્ ।
શૈલપાર્શ્વે પરિક્રાન્તમ્ અન્યોન્યમ્ અભિગર્જતામ્

યમ્ એવાધાતુમ્ ઇચ્છન્તિ તાપસાઃ સતતં વને ।
તસ્યાસૌ દૃશ્યતે ધૂમઃ સંકુલઃ કૃષ્ણવર્ત્મનઃ

અત્રાહં પુરુષવ્યાઘ્રં ગુરુસત્કારકારિણમ્ ।
આર્યં દ્રક્ષ્યામિ સંહૃષ્ટો મહર્ષિમ્ ઇવ રાઘવમ્

અથ ગત્વા મુહૂર્તં તુ ચિત્રકૂટં સ રાઘવઃ ।
મન્દાકિનીમ્ અનુપ્રાપ્તસ્ તં જનં ચેદમ્ અબ્રવીત્

જગત્યાં પુરુષવ્યાઘ્ર આસ્તે વીરાસને રતઃ ।
જનેન્દ્રો નિર્જનં પ્રાપ્ય ધિન્ મે જન્મ સજીવિતમ્

મત્કૃતે વ્યસનં પ્રાપ્તો લોકનાથો મહાદ્યુતિઃ ।
સર્વાન્ કામાન્ પરિત્યજ્ય વને વસતિ રાઘવઃ

ઇતિ લોકસમાક્રુષ્ટઃ પાદેષ્વ્ અદ્ય પ્રસાદયન્ ।
રામસ્ય નિપતિષ્યામિ સીતાયાશ્ ચ પુનઃ પુનઃ

એવં સ વિલપંસ્ તસ્મિન્ વને દશરથાત્મજઃ ।
દદર્શ મહતીં પુણ્યાં પર્ણશાલાં મનોરમામ્

સાલતાલાશ્વકર્ણાનાં પર્ણૈર્ બહુભિર્ આવૃતામ્ ।
વિશાલાં મૃદુભિસ્ તીર્ણાં કુશૈર્ વેદિમ્ ઇવાધ્વરે

શક્રાયુધનિકાશૈશ્ ચ કાર્મુકૈર્ ભારસાધનૈઃ ।
રુક્મપૃષ્ઠૈર્ મહાસારૈઃ શોભિતાં શત્રુબાધકૈઃ

અર્કરશ્મિપ્રતીકાશૈર્ ઘોરૈસ્ તૂણીગતૈઃ શરૈઃ ।
શોભિતાં દીપ્તવદનૈઃ સર્પૈર્ ભોગવતીમ્ ઇવ

મહારજતવાસોભ્યામ્ અસિભ્યાં ચ વિરાજિતામ્ ।
રુક્મબિન્દુવિચિત્રાભ્યાં ચર્મભ્યાં ચાપિ શોભિતામ્

ગોધાઙ્ગુલિત્રૈર્ આસક્તૈશ્ ચિત્રૈઃ કાઞ્ચનભૂષિતૈઃ ।
અરિસંઘૈર્ અનાધૃષ્યાં મૃગૈઃ સિંહગુહામ્ ઇવ

પ્રાગુદક્સ્રવણાં વેદિં વિશાલાં દીપ્તપાવકામ્ ।
દદર્શ ભરતસ્ તત્ર પુણ્યાં રામનિવેશને

નિરીક્ષ્ય સ મુહૂર્તં તુ દદર્શ ભરતો ગુરુમ્ ।
ઉટજે રામમ્ આસીનં જટામણ્ડલધારિણમ્

તં તુ કૃષ્ણાજિનધરં ચીરવલ્કલવાસસમ્ ।
દદર્શ રામમ્ આસીનમ્ અભિતઃ પાવકોપમમ્

સિંહસ્કન્ધં મહાબાહું પુણ્ડરીકનિભેક્ષણમ્ ।
પૃથિવ્યાઃ સગરાન્તાયા ભર્તારં ધર્મચારિણમ્

ઉપવિષ્ટં મહાબાહું બ્રહ્માણમ્ ઇવ શાશ્વતમ્ ।
સ્થણ્ડિલે દર્ભસંસ્તીર્ણે સીતયા લક્ષ્મણેન ચ

તં દૃષ્ટ્વા ભરતઃ શ્રીમાન્ દુઃખમોહપરિપ્લુતઃ ।
અભ્યધાવત ધર્માત્મા ભરતઃ કૈકયીસુતઃ

દૃષ્ટ્વા ચ વિલલાપાર્તો બાષ્પસંદિગ્ધયા ગિરા ।
અશક્નુવન્ ધારયિતું ધૈર્યાદ્ વચનમ્ અબ્રવીત્

યઃ સંસદિ પ્રકૃતિભિર્ ભવેદ્ યુક્ત ઉપાસિતુમ્ ।
વન્યૈર્ મૃગૈર્ ઉપાસીનઃ સો ઽયમ્ આસ્તે મમાગ્રજઃ

વાસોભિર્ બહુસાહસ્રૈર્ યો મહાત્મા પુરોચિતઃ ।
મૃગાજિને સો ઽયમ્ ઇહ પ્રવસ્તે ધર્મમ્ આચરન્

અધારયદ્ યો વિવિધાશ્ ચિત્રાઃ સુમનસસ્ તદા ।
સો ઽયં જટાભારમ્ ઇમં સહતે રાઘવઃ કથમ્

યસ્ય યજ્ઞૈર્ યથાદિષ્ટૈર્ યુક્તો ધર્મસ્ય સંચયઃ ।
શરીરક્લેશસમ્ભૂતં સ ધર્મં પરિમાર્ગતે

ચન્દનેન મહાર્હેણ યસ્યાઙ્ગમ્ ઉપસેવિતમ્ ।
મલેન તસ્યાઙ્ગમ્ ઇદં કથમ્ આર્યસ્ય સેવ્યતે

મન્નિમિત્તમ્ ઇદં દુઃખં પ્રાપ્તો રામઃ સુખોચિતઃ ।
ધિગ્ જીવિતં નૃશંસસ્ય મમ લોકવિગર્હિતમ્

ઇત્ય્ એવં વિલપન્ દીનઃ પ્રસ્વિન્નમુખપઙ્કજઃ ।
પાદાવ્ અપ્રાપ્ય રામસ્ય પપાત ભરતો રુદન્

દુઃખાભિતપ્તો ભરતો રાજપુત્રો મહાબલઃ ।
ઉક્ત્વાર્યેતિ સકૃદ્ દીનં પુનર્ નોવાચ કિંચન

બાષ્પાપિહિતકણ્ઠશ્ ચ પ્રેક્ષ્ય રામં યશસ્વિનમ્ ।
આર્યેત્ય્ એવાભિસંક્રુશ્ય વ્યાહર્તું નાશકત્ તતઃ

શત્રુઘ્નશ્ ચાપિ રામસ્ય વવન્દે ચરણૌ રુદન્ ।
તાવ્ ઉભૌ સ સમાલિઙ્ગ્ય રામો ઽપ્ય્ અશ્રૂણ્ય્ અવર્તયત્

તતઃ સુમન્ત્રેણ ગુહેન ચૈવ સમીયતૂ રાજસુતાવ્ અરણ્યે ।
દિવાકરશ્ ચૈવ નિશાકરશ્ ચ યથામ્બરે શુક્રબૃહસ્પતિભ્યામ્

તાન્ પાર્થિવાન્ વારણયૂથપાભાન્ સમાગતાંસ્ તત્ર મહત્ય્ અરણ્યે ।
વનૌકસસ્ તે ઽપિ સમીક્ષ્ય સર્વે ઽપ્ય્ અશ્રૂણ્ય્ અમુઞ્ચન્ પ્રવિહાય હર્ષમ્