રામાયણ (દક્ષિણી પાઠ) · અધ્યાય 2.86

રામાયણ, અયોધ્યાકાણ્ડ, 86
તતસ્ તાં રજનીમ્ ઉષ્ય ભરતઃ સપરિચ્છદઃ ।
કૃતાતિથ્યો ભરદ્વાજં કામાદ્ અભિજગામ હ

તમ્ ઋષિઃ પુરુષવ્યાઘ્રં પ્રેક્ષ્ય પ્રાઞ્જલિમ્ આગતમ્ ।
હુતાગ્નિહોત્રો ભરતં ભરદ્વાજો ઽભ્યભાષત

કચ્ચિદ્ અત્ર સુખા રાત્રિસ્ તવાસ્મદ્વિષયે ગતા ।
સમગ્રસ્ તે જનઃ કચ્ચિદ્ આતિથ્યે શંસ મે ઽનઘ

તમ્ ઉવાચાઞ્જલિં કૃત્વા ભરતો ઽભિપ્રણમ્ય ચ ।
આશ્રમાદ્ અભિનિષ્ક્રાન્તમ્ ઋષિમ્ ઉત્તમતેજસમ્

સુખોષિતો ઽસ્મિ ભગવન્ સમગ્રબલવાહનઃ ।
તર્પિતઃ સર્વકામૈશ્ ચ સામાત્યો બલવત્ ત્વયા

અપેતક્લમસંતાપાઃ સુભિક્ષાઃ સુપ્રતિશ્રયાઃ ।
અપિ પ્રેષ્યાન્ ઉપાદાય સર્વે સ્મ સુસુખોષિતાઃ

આમન્ત્રયે ઽહં ભગવન્ કામં ત્વામ્ ઋષિસત્તમ ।
સમીપં પ્રસ્થિતં ભ્રાતુર્ મૈત્રેણેક્ષસ્વ ચક્ષુષા

આશ્રમં તસ્ય ધર્મજ્ઞ ધાર્મિકસ્ય મહાત્મનઃ ।
આચક્ષ્વ કતમો માર્ગઃ કિયાન્ ઇતિ ચ શંસ મે

ઇતિ પૃષ્ટસ્ તુ ભરતં ભ્રાતૃદર્શનલાલસમ્ ।
પ્રત્યુવાચ મહાતેજા ભરદ્વાજો મહાતપાઃ

ભરતાર્ધતૃતીયેષુ યોજનેષ્વ્ અજને વને ।
ચિત્રકૂટો ગિરિસ્ તત્ર રમ્યનિર્દરકાનનઃ

ઉત્તરં પાર્શ્વમ્ આસાદ્ય તસ્ય મન્દાકિની નદી ।
પુષ્પિતદ્રુમસંછન્ના રમ્યપુષ્પિતકાનના

અનન્તરં તત્ સરિતશ્ ચિત્રકૂટશ્ ચ પર્વતઃ ।
તયોઃ પર્ણકુટી તાત તત્ર તૌ વસતો ધ્રુવમ્

દક્ષિણેનૈવ માર્ગેણ સવ્યદક્ષિણમ્ એવ ચ ।
ગજવાજિરથાકીર્ણાં વાહિનીં વાહિનીપતે ।
વાહયસ્વ મહાભાગ તતો દ્રક્ષ્યસિ રાઘવમ્ ॥ રમ્સ્_2,86.13* ॥
પ્રયાણમ્ ઇતિ ચ શ્રુત્વા રાજરાજસ્ય યોષિતઃ ।
હિત્વા યાનાનિ યાનાર્હા બ્રાહ્મણં પર્યવારયન્

વેપમાના કૃશા દીના સહ દેવ્યા સુમિત્રયા ।
કૌસલ્યા તત્ર જગ્રાહ કરાભ્યાં ચરણૌ મુનેઃ

અસમૃદ્ધેન કામેન સર્વલોકસ્ય ગર્હિતા ।
કૈકેયી તસ્ય જગ્રાહ ચરણૌ સવ્યપત્રપા

તં પ્રદક્ષિણમ્ આગમ્ય ભગવન્તં મહામુનિમ્ ।
અદૂરાદ્ ભરતસ્યૈવ તસ્થૌ દીનમનાસ્ તદા

તતઃ પપ્રચ્છ ભરતં ભરદ્વાજો દૃઢવ્રતઃ ।
વિશેષં જ્ઞાતુમ્ ઇચ્છામિ માત્ઃણાં તવ રાઘવ

એવમ્ ઉક્તસ્ તુ ભરતો ભરદ્વાજેન ધાર્મિકઃ ।
ઉવાચ પ્રાઞ્જલિર્ ભૂત્વા વાક્યં વચનકોવિદઃ

યામ્ ઇમાં ભગવન્ દીનાં શોકાનશનકર્શિતામ્ ।
પિતુર્ હિ મહિષીં દેવીં દેવતામ્ ઇવ પશ્યસિ

એષા તં પુરુષવ્યાઘ્રં સિંહવિક્રાન્તગામિનમ્ ।
કૌસલ્યા સુષુવે રામં ધાતારમ્ અદિતિર્ યથા

અસ્યા વામભુજં શ્લિષ્ટા યૈષા તિષ્ઠતિ દુર્મનાઃ ।
કર્ણિકારસ્ય શાખેવ શીર્ણપુષ્પા વનાન્તરે

એતસ્યાસ્ તૌ સુતૌ દેવ્યાઃ કુમારૌ દેવવર્ણિનૌ ।
ઉભૌ લક્ષ્મણશત્રુઘ્નૌ વીરૌ સત્યપરાક્રમૌ

યસ્યાઃ કૃતે નરવ્યાઘ્રૌ જીવનાશમ્ ઇતો ગતૌ ।
રાજા પુત્રવિહીનશ્ ચ સ્વર્ગં દશરથો ગતઃ

ઐશ્વર્યકામાં કૈકેયીમ્ અનાર્યામ્ આર્યરૂપિણીમ્ ।
મમૈતાં માતરં વિદ્ધિ નૃશંસાં પાપનિશ્ચયામ્ ।
યતોમૂલં હિ પશ્યામિ વ્યસનં મહદ્ આત્મનઃ ॥ રમ્સ્_2,86.25* ॥
ઇત્ય્ ઉક્ત્વા નરશાર્દૂલો બાષ્પગદ્ગદયા ગિરા ।
સ નિશશ્વાસ તામ્રાક્ષો નાગઃ ક્રુદ્ધ ઇવાસકૃત્

ભરદ્વાજો મહર્ષિસ્ તં બ્રુવન્તં ભરતં તદા ।
પ્રત્યુવાચ મહાબુદ્ધિર્ ઇદં વચનમ્ અર્થવત્

ન દોષેણાવગન્તવ્યા કૈકેયી ભરત ત્વયા ।
રામપ્રવ્રાજનં હ્ય્ એતત્ સુખોદર્કં ભવિષ્યતિ

અભિવાદ્ય તુ સંસિદ્ધઃ કૃત્વા ચૈનં પ્રદક્ષિણમ્ ।
આમન્ત્ર્ય ભરતઃ સૈન્યં યુજ્યતામ્ ઇત્ય્ અચોદયત્

તતો વાજિરથાન્ યુક્ત્વા દિવ્યાન્ હેમપરિષ્કૃતાન્ ।
અધ્યારોહત્ પ્રયાણાર્થી બહૂન્ બહુવિધો જનઃ

ગજકન્યાગજાશ્ ચૈવ હેમકક્ષ્યાઃ પતાકિનઃ ।
જીમૂતા ઇવ ઘર્માન્તે સઘોષાઃ સમ્પ્રતસ્થિરે

વિવિધાન્ય્ અપિ યાનાનિ મહાન્તિ ચ લઘૂનિ ચ ।
પ્રયયુઃ સુમહાર્હાણિ પાદૈર્ એવ પદાતયઃ

અથ યાનપ્રવેકૈસ્ તુ કૌસલ્યાપ્રમુખાઃ સ્ત્રિયઃ ।
રામદર્શનકાઙ્ક્ષિણ્યઃ પ્રયયુર્ મુદિતાસ્ તદા

સ ચાર્કતરુણાભાસાં નિયુક્તાં શિબિકાં શુભામ્ ।
આસ્થાય પ્રયયૌ શ્રીમાન્ ભરતઃ સપરિચ્છદઃ

સા પ્રયાતા મહાસેના ગજવાજિરથાકુલા ।
દક્ષિણાં દિશમ્ આવૃત્ય મહામેઘ ઇવોત્થિતઃ ।
વનાનિ તુ વ્યતિક્રમ્ય જુષ્ટાનિ મૃગપક્ષિભિઃ ॥ રમ્સ્_2,86.35* ॥
સા સમ્પ્રહૃષ્ટદ્વિપવાજિયોધા વિત્રાસયન્તી મૃગપક્ષિસંઘાન્ ।
મહદ્ વનં તત્ પ્રવિગાહમાના રરાજ સેના ભરતસ્ય તત્ર