રામાયણ (દક્ષિણી પાઠ) · અધ્યાય 2.71

રામાયણ, અયોધ્યાકાણ્ડ, 71
તતો દશાહે ઽતિગતે કૃતશૌચો નૃપાત્મજઃ ।
દ્વાદશે ઽહનિ સમ્પ્રાપ્તે શ્રાદ્ધકર્માણ્ય્ અકારયત્

બ્રાહ્મણેભ્યો દદૌ રત્નં ધનમ્ અન્નં ચ પુષ્કલમ્ ।
બાસ્તિકં બહુશુક્લં ચ ગાશ્ ચાપિ શતશસ્ તથા

દાસીદાસં ચ યાનં ચ વેશ્માનિ સુમહાન્તિ ચ ।
બ્રાહ્મણેભ્યો દદૌ પુત્રો રાજ્ઞસ્ તસ્યૌર્ધ્વદૈહિકમ્

તતઃ પ્રભાતસમયે દિવસે ઽથ ત્રયોદશે ।
વિલલાપ મહાબાહુર્ ભરતઃ શોકમૂર્છિતઃ

શબ્દાપિહિતકણ્ઠશ્ ચ શોધનાર્થમ્ ઉપાગતઃ ।
ચિતામૂલે પિતુર્ વાક્યમ્ ઇદમ્ આહ સુદુઃખિતઃ

તાત યસ્મિન્ નિસૃષ્ટો ઽહં ત્વયા ભ્રાતરિ રાઘવે ।
તસ્મિન્ વનં પ્રવ્રજિતે શૂન્યે ત્યક્તો ઽસ્મ્ય્ અહં ત્વયા

યથાગતિર્ અનાથાયાઃ પુત્રઃ પ્રવ્રાજિતો વનમ્ ।
તામ્ અમ્બાં તાત કૌસલ્યાં ત્યક્ત્વા ત્વં ક્વ ગતો નૃપ

દૃષ્ટ્વા ભસ્મારુણં તચ્ ચ દગ્ધાસ્થિસ્થાનમણ્ડલમ્ ।
પિતુઃ શરીરનિર્વાણં નિષ્ટનન્ વિષસાદ હ

સ તુ દૃષ્ટ્વા રુદન્ દીનઃ પપાત ધરણીતલે ।
ઉત્થાપ્યમાનઃ શક્રસ્ય યન્ત્રધ્વજ ઇવ ચ્યુતઃ

અભિપેતુસ્ તતઃ સર્વે તસ્યામાત્યાઃ શુચિવ્રતમ્ ।
અન્તકાલે નિપતિતં યયાતિમ્ ઋષયો યથા

શત્રુઘ્નશ્ ચાપિ ભરતં દૃષ્ટ્વા શોકપરિપ્લુતમ્ ।
વિસંજ્ઞો ન્યપતદ્ ભૂમૌ ભૂમિપાલમ્ અનુસ્મરન્

ઉન્મત્ત ઇવ નિશ્ચેતા વિલલાપ સુદુઃખિતઃ ।
સ્મૃત્વા પિતુર્ ગુણાઙ્ગાનિ તાનિ તાનિ તદા તદા

મન્થરાપ્રભવસ્ તીવ્રઃ કૈકેયીગ્રાહસંકુલઃ ।
વરદાનમયો ઽક્ષોભ્યો ઽમજ્જયચ્ છોકસાગરઃ

સુકુમારં ચ બાલં ચ સતતં લાલિતં ત્વયા ।
ક્વ તાત ભરતં હિત્વા વિલપન્તં ગતો ભવાન્

નનુ ભોજ્યેષુ પાનેષુ વસ્ત્રેષ્વ્ આભરણેષુ ચ ।
પ્રવારયસિ નઃ સર્વાંસ્ તન્ નઃ કો ઽદ્ય કરિષ્યતિ

અવદારણકાલે તુ પૃથિવી નાવદીર્યતે ।
વિહીના યા ત્વયા રાજ્ઞા ધર્મજ્ઞેન મહાત્મના

પિતરિ સ્વર્ગમ્ આપન્ને રામે ચારણ્યમ્ આશ્રિતે ।
કિં મે જીવિતસામર્થ્યં પ્રવેક્ષ્યામિ હુતાશનમ્

હીનો ભ્રાત્રા ચ પિત્રા ચ શૂન્યામ્ ઇક્ષ્વાકુપાલિતામ્ ।
અયોધ્યાં ન પ્રવેક્ષ્યામિ પ્રવેક્ષ્યામિ તપોવનમ્

તયોર્ વિલપિતં શ્રુત્વા વ્યસનં ચાન્વવેક્ષ્ય તત્ ।
ભૃશમ્ આર્તતરા ભૂયઃ સર્વ એવાનુગામિનઃ

તતો વિષણ્ણૌ શ્રાન્તૌ ચ શત્રુઘ્નભરતાવ્ ઉભૌ ।
ધરણ્યાં સંવ્યચેષ્ટેતાં ભગ્નશૃઙ્ગાવ્ ઇવર્ષભૌ

તતઃ પ્રકૃતિમાન્ વૈદ્યઃ પિતુર્ એષાં પુરોહિતઃ ।
વસિષ્ઠો ભરતં વાક્યમ્ ઉત્થાપ્ય તમ્ ઉવાચ હ

ત્રીણિ દ્વંદ્વાનિ ભૂતેષુ પ્રવૃત્તાન્ય્ અવિશેષતઃ ।
તેષુ ચાપરિહાર્યેષુ નૈવં ભવિતુમ્ અર્હતિ

સુમન્ત્રશ્ ચાપિ શત્રુઘ્નમ્ ઉત્થાપ્યાભિપ્રસાદ્ય ચ ।
શ્રાવયામાસ તત્ત્વજ્ઞઃ સર્વભૂતભવાભવૌ

ઉત્થિતૌ તૌ નરવ્યાઘ્રૌ પ્રકાશેતે યશસ્વિનૌ ।
વર્ષાતપપરિક્લિન્નૌ પૃથગ્ ઇન્દ્રધ્વજાવ્ ઇવ

અશ્રૂણિ પરિમૃદ્નન્તૌ રક્તાક્ષૌ દીનભાષિણૌ ।
અમાત્યાસ્ ત્વરયન્તિ સ્મ તનયૌ ચાપરાઃ ક્રિયાઃ