રામાયણ (દક્ષિણી પાઠ) · અધ્યાય 2.69

રામાયણ, અયોધ્યાકાણ્ડ, 69
તથૈવ ક્રોશતસ્ તસ્ય ભરતસ્ય મહાત્મનઃ ।
કૌસલ્યા શબ્દમ્ આજ્ઞાય સુમિત્રામ્ ઇદમ્ અબ્રવીત્

આગતઃ ક્રૂરકાર્યાયાઃ કૈકેય્યા ભરતઃ સુતઃ ।
તમ્ અહં દ્રષ્ટુમ્ ઇચ્છામિ ભરતં દીર્ઘદર્શિનમ્

એવમ્ ઉક્ત્વા સુમિત્રાં સા વિવર્ણા મલિનામ્બરા ।
પ્રતસ્થે ભરતો યત્ર વેપમાના વિચેતના

સ તુ રામાનુજશ્ ચાપિ શત્રુઘ્નસહિતસ્ તદા ।
પ્રતસ્થે ભરતો યત્ર કૌસલ્યાયા નિવેશનમ્

તતઃ શત્રુઘ્નભરતૌ કૌસલ્યાં પ્રેક્ષ્ય દુઃખિતૌ ।
પર્યષ્વજેતાં દુઃખાર્તાં પતિતાં નષ્ટચેતનામ્

ભરતં પ્રત્યુવાચેદં કૌસલ્યા ભૃશદુઃખિતા ।
ઇદં તે રાજ્યકામસ્ય રાજ્યં પ્રાપ્તમ્ અકણ્ટકમ્ ।
સમ્પ્રાપ્તં બત કૈકેય્યા શીઘ્રં ક્રૂરેણ કર્મણા ॥ રમ્સ્_2,69.6* ॥
પ્રસ્થાપ્ય ચીરવસનં પુત્રં મે વનવાસિનમ્ ।
કૈકેયી કં ગુણં તત્ર પશ્યતિ ક્રૂરદર્શિની

ક્ષિપ્રં મામ્ અપિ કૈકેયી પ્રસ્થાપયિતુમ્ અર્હતિ ।
હિરણ્યનાભો યત્રાસ્તે સુતો મે સુમહાયશાઃ

અથ વા સ્વયમ્ એવાહં સુમિત્રાનુચરા સુખમ્ ।
અગ્નિહોત્રં પુરસ્કૃત્ય પ્રસ્થાસ્યે યત્ર રાઘવઃ

કામં વા સ્વયમ્ એવાદ્ય તત્ર માં નેતુમ્ અર્હસિ ।
યત્રાસૌ પુરુષવ્યાઘ્રસ્ તપ્યતે મે તપઃ સુતઃ

ઇદં હિ તવ વિસ્તીર્ણં ધનધાન્યસમાચિતમ્ ।
હસ્ત્યશ્વરથસમ્પૂર્ણં રાજ્યં નિર્યાતિતં તયા

એવં વિલપમાનાં તાં ભરતઃ પ્રાઞ્જલિસ્ તદા ।
કૌસલ્યાં પ્રત્યુવાચેદં શોકૈર્ બહુભિર્ આવૃતામ્

આર્યે કસ્માદ્ અજાનન્તં ગર્હસે મામ્ અકિલ્બિષમ્ ।
વિપુલાં ચ મમ પ્રીતિં સ્થિરાં જાનાસિ રાઘવે

કૃતા શાસ્ત્રાનુગા બુદ્ધિર્ મા ભૂત્ તસ્ય કદાચન ।
સત્યસંધઃ સતાં શ્રેષ્ઠો યસ્યાર્યો ઽનુમતે ગતઃ

પ્રૈષ્યં પાપીયસાં યાતુ સૂર્યં ચ પ્રતિ મેહતુ ।
હન્તુ પાદેન ગાં સુપ્તાં યસ્યાર્યો ઽનુમતે ગતઃ

કારયિત્વા મહત્ કર્મ ભર્તા ભૃત્યમ્ અનર્થકમ્ ।
અધર્મો યો ઽસ્ય સો ઽસ્યાસ્ તુ યસ્યાર્યો ઽનુમતે ગતઃ

પરિપાલયમાનસ્ય રાજ્ઞો ભૂતાનિ પુત્રવત્ ।
તતસ્ તુ દ્રુહ્યતાં પાપં યસ્યાર્યો ઽનુમતે ગતઃ

બલિષડ્ભાગમ્ ઉદ્ધૃત્ય નૃપસ્યારક્ષતઃ પ્રજાઃ ।
અધર્મો યો ઽસ્ય સો ઽસ્યાસ્તુ યસ્યાર્યો ઽનુમતે ગતઃ

સંશ્રુત્ય ચ તપસ્વિભ્યઃ સત્ત્રે વૈ યજ્ઞદક્ષિણામ્ ।
તાં વિપ્રલપતાં પાપં યસ્યાર્યો ઽનુમતે ગતઃ

હસ્ત્યશ્વરથસમ્બાધે યુદ્ધે શસ્ત્રસમાકુલે ।
મા સ્મ કાર્ષીત્ સતાં ધર્મં યસ્યાર્યો ઽનુમતે ગતઃ

ઉપદિષ્ટં સુસૂક્ષ્માર્થં શાસ્ત્રં યત્નેન ધીમતા ।
સ નાશયતુ દુષ્ટાત્મા યસ્યાર્યો ઽનુમતે ગતઃ

પાયસં કૃસરં છાગં વૃથા સો ઽશ્નાતુ નિર્ઘૃણઃ ।
ગુરૂંશ્ ચાપ્ય્ અવજાનાતુ યસ્યાર્યો ઽનુમતે ગતઃ

પુત્રૈર્ દારૈશ્ ચ ભૃત્યૈશ્ ચ સ્વગૃહે પરિવારિતઃ ।
સ એકો મૃષ્ટમ્ અશ્નાતુ યસ્યાર્યો ઽનુમતે ગતઃ

રાજસ્ત્રીબાલવૃદ્ધાનાં વધે યત્ પાપમ્ ઉચ્યતે ।
ભૃત્યત્યાગે ચ યત્ પાપં તત્ પાપં પ્રતિપદ્યતામ્

ઉભે સંધ્યે શયાનસ્ય યત્ પાપં પરિકલ્પ્યતે ।
તચ્ ચ પાપં ભવેત્ તસ્ય યસ્યાર્યો ઽનુમતે ગતઃ

યદ્ અગ્નિદાયકે પાપં યત્ પાપં ગુરુતલ્પગે ।
મિત્રદ્રોહે ચ યત્ પાપં તત્ પાપં પ્રતિપદ્યતામ્

દેવતાનાં પિત્ઃણાં ચ માતાપિત્રોસ્ તથૈવ ચ ।
મા સ્મ કાર્ષીત્ સ શુશ્રૂષાં યસ્યાર્યો ઽનુમતે ગતઃ

સતાં લોકાત્ સતાં કીર્ત્યાઃ સજ્જુષ્ટાત્ કર્મણસ્ તથા ।
ભ્રશ્યતુ ક્ષિપ્રમ્ અદ્યૈવ યસ્યાર્યો ઽનુમતે ગતઃ

વિહીનાં પતિપુત્રાભ્યાં કૌસલ્યાં પાર્થિવાત્મજઃ ।
એવમ્ આશ્વાસયન્ન્ એવ દુઃખાર્તો નિપપાત હ

તથા તુ શપથૈઃ કષ્ટૈઃ શપમાનમ્ અચેતનમ્ ।
ભરતં શોકસંતપ્તં કૌસલ્યા વાક્યમ્ અબ્રવીત્

મમ દુઃખમ્ ઇદં પુત્ર ભૂયઃ સમુપજાયતે ।
શપથૈઃ શપમાનો હિ પ્રાણાન્ ઉપરુણત્સિ મે

દિષ્ટ્યા ન ચલિતો ધર્માદ્ આત્મા તે સહલક્ષ્મણઃ ।
વત્સ સત્યપ્રતિજ્ઞો મે સતાં લોકાન્ અવાપ્સ્યસિ

એવં વિલપમાનસ્ય દુઃખાર્તસ્ય મહાત્મનઃ ।
મોહાચ્ ચ શોકસંરોધાદ્ બભૂવ લુલિતં મનઃ

લાલપ્યમાનસ્ય વિચેતનસ્ય પ્રનષ્ટબુદ્ધેઃ પતિતસ્ય ભૂમૌ ।
મુહુર્ મુહુર્ નિઃશ્વસતશ્ ચ દીર્ઘં સા તસ્ય શોકેન જગામ રાત્રિઃ