રામાયણ (દક્ષિણી પાઠ) · અધ્યાય 2.68

રામાયણ, અયોધ્યાકાણ્ડ, 68
તાં તથા ગર્હયિત્વા તુ માતરં ભરતસ્ તદા ।
રોષેણ મહતાવિષ્ટઃ પુનર્ એવાબ્રવીદ્ વચઃ

રાજ્યાદ્ ભ્રંશસ્વ કૈકેયિ નૃશંસે દુષ્ટચારિણિ ।
પરિત્યક્તા ચ ધર્મેણ મા મૃતં રુદતી ભવ

કિં નુ તે ઽદૂષયદ્ રાજા રામો વા ભૃશધાર્મિકઃ ।
યયોર્ મૃત્યુર્ વિવાસશ્ ચ ત્વત્કૃતે તુલ્યમ્ આગતૌ

ભ્રૂણહત્યામ્ અસિ પ્રાપ્તા કુલસ્યાસ્ય વિનાશનાત્ ।
કૈકેયિ નરકં ગચ્છ મા ચ ભર્તુઃ સલોકતામ્

યત્ ત્વયા હીદૃશં પાપં કૃતં ઘોરેણ કર્મણા ।
સર્વલોકપ્રિયં હિત્વા મમાપ્ય્ આપાદિતં ભયમ્

ત્વત્કૃતે મે પિતા વૃત્તો રામશ્ ચારણ્યમ્ આશ્રિતઃ ।
અયશો જીવલોકે ચ ત્વયાહં પ્રતિપાદિતઃ

માતૃરૂપે મમામિત્રે નૃશંસે રાજ્યકામુકે ।
ન તે ઽહમ્ અભિભાષ્યો ઽસ્મિ દુર્વૃત્તે પતિઘાતિનિ

કૌસલ્યા ચ સુમિત્રા ચ યાશ્ ચાન્યા મમ માતરઃ ।
દુઃખેન મહતાવિષ્ટાસ્ ત્વાં પ્રાપ્ય કુલદૂષિણીમ્

ન ત્વમ્ અશ્વપતેઃ કન્યા ધર્મરાજસ્ય ધીમતઃ ।
રાક્ષસી તત્ર જાતાસિ કુલપ્રધ્વંસિની પિતુઃ

યત્ ત્વયા ધાર્મિકો રામો નિત્યં સત્યપરાયણઃ ।
વનં પ્રસ્થાપિતો દુઃખાત્ પિતા ચ ત્રિદિવં ગતઃ

યત્પ્રધાનાસિ તત્ પાપં મયિ પિત્રા વિનાકૃતે ।
ભ્રાતૃભ્યાં ચ પરિત્યક્તે સર્વલોકસ્ય ચાપ્રિયે

કૌસલ્યાં ધર્મસંયુક્તાં વિયુક્તાં પાપનિશ્ચયે ।
કૃત્વા કં પ્રાપ્સ્યસે ત્વ્ અદ્ય લોકં નિરયગામિની

કિં નાવબુધ્યસે ક્રૂરે નિયતં બન્ધુસંશ્રયમ્ ।
જ્યેષ્ઠં પિતૃસમં રામં કૌસલ્યાયા આત્મસમ્ભવમ્

અઙ્ગપ્રત્યઙ્ગજઃ પુત્રો હૃદયાચ્ ચાપિ જાયતે ।
તસ્માત્ પ્રિયતરો માતુઃ પ્રિયત્વાન્ ન તુ બાન્ધવઃ

અન્યદા કિલ ધર્મજ્ઞા સુરભિઃ સુરસંમતા ।
વહમાનૌ દદર્શોર્વ્યાં પુત્રૌ વિગતચેતસૌ

તાવ્ અર્ધદિવસે શ્રાન્તૌ દૃષ્ટ્વા પુત્રૌ મહીતલે ।
રુરોદ પુત્રશોકેન બાષ્પપર્યાકુલેક્ષણા

અધસ્તાદ્ વ્રજતસ્ તસ્યાઃ સુરરાજ્ઞો મહાત્મનઃ ।
બિન્દવઃ પતિતા ગાત્રે સૂક્ષ્માઃ સુરભિગન્ધિનઃ

તાં દૃષ્ટ્વા શોકસંતપ્તાં વજ્રપાણિર્ યશસ્વિનીમ્ ।
ઇન્દ્રઃ પ્રાઞ્જલિર્ ઉદ્વિગ્નઃ સુરરાજો ઽબ્રવીદ્ વચઃ

ભયં કચ્ચિન્ ન ચાસ્માસુ કુતશ્ચિદ્ વિદ્યતે મહત્ ।
કુતોનિમિત્તઃ શોકસ્ તે બ્રૂહિ સર્વહિતૈષિણિ

એવમ્ ઉક્તા તુ સુરભિઃ સુરરાજેન ધીમતા ।
પ્રત્યુવાચ તતો ધીરા વાક્યં વાક્યવિશારદા

શાન્તં પાપં ન વઃ કિંચિત્ કુતશ્ચિદ્ અમરાધિપ ।
અહં તુ મગ્નૌ શોચામિ સ્વપુત્રૌ વિષમે સ્થિતૌ

એતૌ દૃષ્ટ્વા કૃષૌ દીનૌ સૂર્યરશ્મિપ્રતાપિનૌ ।
અર્દ્યમાનૌ બલીવર્દૌ કર્ષકેણ સુરાધિપ

મમ કાયાત્ પ્રસૂતૌ હિ દુઃખિતૌ ભારપીડિતૌ ।
યૌ દૃષ્ટ્વા પરિતપ્યે ઽહં નાસ્તિ પુત્રસમઃ પ્રિયઃ

યસ્યાઃ પુત્રસહસ્રાણિ સાપિ શોચતિ કામધુક્ ।
કિં પુનર્ યા વિના રામં કૌસલ્યા વર્તયિષ્યતિ

એકપુત્રા ચ સાધ્વી ચ વિવત્સેયં ત્વયા કૃતા ।
તસ્માત્ ત્વં સતતં દુઃખં પ્રેત્ય ચેહ ચ લપ્સ્યસે

અહં હ્ય્ અપચિતિં ભ્રાતુઃ પિતુશ્ ચ સકલામ્ ઇમામ્ ।
વર્ધનં યશસશ્ ચાપિ કરિષ્યામિ ન સંશયઃ

આનાયયિત્વા તનયં કૌસલ્યાયા મહાદ્યુતિમ્ ।
સ્વયમ્ એવ પ્રવેક્ષ્યામિ વનં મુનિનિષેવિતમ્

ઇતિ નાગ ઇવારણ્યે તોમરાઙ્કુશચોદિતઃ ।
પપાત ભુવિ સંક્રુદ્ધો નિઃશ્વસન્ન્ ઇવ પન્નગઃ

સંરક્તનેત્રઃ શિથિલામ્બરસ્ તદા વિધૂતસર્વાભરણઃ પરંતપઃ ।
બભૂવ ભૂમૌ પતિતો નૃપાત્મજઃ શચીપતેઃ કેતુર્ ઇવોત્સવક્ષયે