રામાયણ (દક્ષિણી પાઠ) · અધ્યાય 2.57

રામાયણ, અયોધ્યાકાણ્ડ, 57
પ્રતિબુદ્ધો મુહૂર્તેન શોકોપહતચેતનઃ ।
અથ રાજા દશરથઃ સ ચિન્તામ્ અભ્યપદ્યત

રામલક્ષ્મણયોશ્ ચૈવ વિવાસાદ્ વાસવોપમમ્ ।
આવિવેશોપસર્ગસ્ તં તમઃ સૂર્યમ્ ઇવાસુરમ્

સ રાજા રજનીં ષષ્ઠીં રામે પ્રવ્રજિતે વનમ્ ।
અર્ધરાત્રે દશરથઃ સંસ્મરન્ દુષ્કૃતં કૃતમ્ ।
કૌસલ્યાં પુત્રશોકાર્તામ્ ઇદં વચનમ્ અબ્રવીત્ ॥ રમ્સ્_2,57.3* ॥
યદ્ આચરતિ કલ્યાણિ શુભં વા યદિ વાશુભમ્ ।
તદ્ એવ લભતે ભદ્રે કર્તા કર્મજમ્ આત્મનઃ

ગુરુલાઘવમ્ અર્થાનામ્ આરમ્ભે કર્મણાં ફલમ્ ।
દોષં વા યો ન જાનાતિ સ બાલ ઇતિ હોચ્યતે

કશ્ચિદ્ આમ્રવણં છિત્ત્વા પલાશાંશ્ ચ નિષિઞ્ચતિ ।
પુષ્પં દૃષ્ટ્વા ફલે ગૃધ્નુઃ સ શોચતિ ફલાગમે

સો ઽહમ્ આમ્રવણં છિત્ત્વા પલાશાંશ્ ચ ન્યષેચયમ્ ।
રામં ફલાગમે ત્યક્ત્વા પશ્ચાચ્ છોચામિ દુર્મતિઃ

લબ્ધશબ્દેન કૌસલ્યે કુમારેણ ધનુષ્મતા ।
કુમારઃ શબ્દવેધીતિ મયા પાપમ્ ઇદં કૃતમ્ ।
તદ્ ઇદં મે ઽનુસંપ્રાપ્તં દેવિ દુઃખં સ્વયં કૃતમ્ ॥ રમ્સ્_2,57.8* ॥
સમ્મોહાદ્ ઇહ બાલેન યથા સ્યાદ્ ભક્ષિતં વિષમ્ ।
એવં મમાપ્ય્ અવિજ્ઞાતં શબ્દવેધ્યમયં ફલમ્

દેવ્ય્ અનૂઢા ત્વમ્ અભવો યુવરાજો ભવામ્ય્ અહમ્ ।
તતઃ પ્રાવૃડ્ અનુપ્રાપ્તા મદકામવિવર્ધિની

ઉપાસ્ય હિ રસાન્ ભૌમાંસ્ તપ્ત્વા ચ જગદ્ અંશુભિઃ ।
પરેતાચરિતાં ભીમાં રવિર્ આવિશતે દિશમ્

ઉષ્ણમ્ અન્તર્દધે સદ્યઃ સ્નિગ્ધા દદૃશિરે ઘનાઃ ।
તતો જહૃષિરે સર્વે ભેકસારઙ્ગબર્હિણઃ

પતિતેનામ્ભસા છન્નઃ પતમાનેન ચાસકૃત્ ।
આબભૌ મત્તસારઙ્ગસ્ તોયરાશિર્ ઇવાચલઃ

તસ્મિન્ન્ અતિસુખે કાલે ધનુષ્માન્ ઇષુમાન્ રથી ।
વ્યાયામકૃતસંકલ્પઃ સરયૂમ્ અન્વગાં નદીમ્

નિપાને મહિષં રાત્રૌ ગજં વાભ્યાગતં નદીમ્ ।
અન્યં વા શ્વાપદં કંચિજ્ જિઘાંસુર્ અજિતેન્દ્રિયઃ

અથાન્ધકારે ત્વ્ અશ્રૌષં જલે કુમ્ભસ્ય પૂર્યતઃ ।
અચક્ષુર્ વિષયે ઘોષં વારણસ્યેવ નર્દતઃ

તતો ઽહં શરમ્ ઉદ્ધૃત્ય દીપ્તમ્ આશીવિષોપમમ્ ।
અમુઞ્ચં નિશિતં બાણમ્ અહમ્ આશીવિષોપમમ્

તત્ર વાગ્ ઉષસિ વ્યક્તા પ્રાદુરાસીદ્ વનૌકસઃ ।
હા હેતિ પતતસ્ તોયે વાગ્ અભૂત્ તત્ર માનુષી ।
કથમ્ અસ્મદ્વિધે શસ્ત્રં નિપતેત્ તુ તપસ્વિનિ ॥ રમ્સ્_2,57.18* ॥
પ્રવિવિક્તાં નદીં રાત્રાવ્ ઉદાહારો ઽહમ્ આગતઃ ।
ઇષુણાભિહતઃ કેન કસ્ય વા કિં કૃતં મયા

ઋષેર્ હિ ન્યસ્તદણ્ડસ્ય વને વન્યેન જીવતઃ ।
કથં નુ શસ્ત્રેણ વધો મદ્વિધસ્ય વિધીયતે

જટાભારધરસ્યૈવ વલ્કલાજિનવાસસઃ ।
કો વધેન મમાર્થી સ્યાત્ કિં વાસ્યાપકૃતં મયા

એવં નિષ્ફલમ્ આરબ્ધં કેવલાનર્થસંહિતમ્ ।
ન કશ્ચિત્ સાધુ મન્યેત યથૈવ ગુરુતલ્પગમ્

નેમં તથાનુશોચામિ જીવિતક્ષયમ્ આત્મનઃ ।
માતરં પિતરં ચોભાવ્ અનુશોચામિ મદ્વિધે

તદ્ એતન્ મિથુનં વૃદ્ધં ચિરકાલભૃતં મયા ।
મયિ પઞ્ચત્વમ્ આપન્ને કાં વૃત્તિં વર્તયિષ્યતિ

વૃદ્ધૌ ચ માતાપિતરાવ્ અહં ચૈકેષુણા હતઃ ।
કેન સ્મ નિહતાઃ સર્વે સુબાલેનાકૃતાત્મના

તાં ગિરં કરુણાં શ્રુત્વા મમ ધર્માનુકાઙ્ક્ષિણઃ ।
કરાભ્યાં સશરં ચાપં વ્યથિતસ્યાપતદ્ ભુવિ

તં દેશમ્ અહમ્ આગમ્ય દીનસત્ત્વઃ સુદુર્મનાઃ ।
અપશ્યમ્ ઇષુણા તીરે સરય્વાસ્ તાપસં હતમ્

સ મામ્ ઉદ્વીક્ષ્ય નેત્રાભ્યાં ત્રસ્તમ્ અસ્વસ્થચેતસમ્ ।
ઇત્ય્ ઉવાચ વચઃ ક્રૂરં દિધક્ષન્ન્ ઇવ તેજસા

કિં તવાપકૃતં રાજન્ વને નિવસતા મયા ।
જિહીર્ષુર્ અમ્ભો ગુર્વર્થં યદ્ અહં તાડિતસ્ ત્વયા

એકેન ખલુ બાણેન મર્મણ્ય્ અભિહતે મયિ ।
દ્વાવ્ અન્ધૌ નિહતૌ વૃદ્ધૌ માતા જનયિતા ચ મે

તૌ નૂનં દુર્બલાવ્ અન્ધૌ મત્પ્રતીક્ષૌ પિપાસિતૌ ।
ચિરમ્ આશાકૃતાં તૃષ્ણાં કષ્ટાં સંધારયિષ્યતઃ

ન નૂનં તપસો વાસ્તિ ફલયોગઃ શ્રુતસ્ય વા ।
પિતા યન્ માં ન જાનાતિ શયાનં પતિતં ભુવિ

જાનન્ન્ અપિ ચ કિં કુર્યાદ્ અશક્તિર્ અપરિક્રમઃ ।
ભિદ્યમાનમ્ ઇવાશક્તસ્ ત્રાતુમ્ અન્યો નગો નગમ્

પિતુસ્ ત્વમ્ એવ મે ગત્વા શીઘ્રમ્ આચક્ષ્વ રાઘવ ।
ન ત્વામ્ અનુદહેત્ ક્રુદ્ધો વનં વહ્નિર્ ઇવૈધિતઃ

ઇયમ્ એકપદી રાજન્ યતો મે પિતુર્ આશ્રમઃ ।
તં પ્રસાદય ગત્વા ત્વં ન ત્વાં સ કુપિતઃ શપેત્

વિશલ્યં કુરુ માં રાજન્ મર્મ મે નિશિતઃ શરઃ ।
રુણદ્ધિ મૃદુ સોત્સેધં તીરમ્ અમ્બુરયો યથા

ન દ્વિજાતિર્ અહં રાજન્ મા ભૂત્ તે મનસો વ્યથા ।
શૂદ્રાયામ્ અસ્મિ વૈશ્યેન જાતો જનપદાધિપ

ઇતીવ વદતઃ કૃચ્છ્રાદ્ બાણાભિહતમર્મણઃ ।
તસ્ય ત્વ્ આનમ્યમાનસ્ય તં બાણમ્ અહમ્ ઉદ્ધરમ્

જલાર્દ્રગાત્રં તુ વિલપ્ય કૃચ્છ્રાન્ મર્મવ્રણં સંતતમ્ ઉચ્છ્વસન્તમ્ ।
તતઃ સરય્વાં તમ્ અહં શયાનં સમીક્ષ્ય ભદ્રે સુભૃશં વિષણ્ણઃ