રામાયણ (દક્ષિણી પાઠ) · અધ્યાય 2.41

રામાયણ, અયોધ્યાકાણ્ડ, 41
તતસ્ તુ તમસા તીરં રમ્યમ્ આશ્રિત્ય રાઘવઃ ।
સીતામ્ ઉદ્વીક્ષ્ય સૌમિત્રિમ્ ઇદં વચનમ્ અબ્રવીત્

ઇયમ્ અદ્ય નિશા પૂર્વા સૌમિત્રે પ્રસ્થિતા વનમ્ ।
વનવાસસ્ય ભદ્રં તે સ નોત્કણ્ઠિતુમ્ અર્હસિ

પશ્ય શૂન્યાન્ય્ અરણ્યાનિ રુદન્તીવ સમન્તતઃ ।
યથાનિલયમ્ આયદ્ભિર્ નિલીનાનિ મૃગદ્વિજૈઃ

અદ્યાયોધ્યા તુ નગરી રાજધાની પિતુર્ મમ ।
સસ્ત્રીપુંસા ગતાન્ અસ્માઞ્ શોચિષ્યતિ ન સંશયઃ

ભરતઃ ખલુ ધર્માત્મા પિતરં માતરં ચ મે ।
ધર્માર્થકામસહિતૈર્ વાક્યૈર્ આશ્વાસયિષ્યતિ

ભરતસ્યાનૃશંસત્વં સંચિન્ત્યાહં પુનઃ પુનઃ ।
નાનુશોચામિ પિતરં માતરં ચાપિ લક્ષ્મણ

ત્વયા કાર્યં નરવ્યાઘ્ર મામ્ અનુવ્રજતા કૃતમ્ ।
અન્વેષ્ટવ્યા હિ વૈદેહ્યા રક્ષણાર્થે સહાયતા

અદ્ભિર્ એવ તુ સૌમિત્રે વત્સ્યામ્ય્ અદ્ય નિશામ્ ઇમામ્ ।
એતદ્ધિ રોચતે મહ્યં વન્યે ઽપિ વિવિધે સતિ

એવમ્ ઉક્ત્વા તુ સૌમિત્રં સુમન્ત્રમ્ અપિ રાઘવઃ ।
અપ્રમત્તસ્ ત્વમ્ અશ્વેષુ ભવ સૌમ્યેત્ય્ ઉવાચ હ

સો ઽશ્વાન્ સુમન્ત્રઃ સંયમ્ય સૂર્યે ઽસ્તં સમુપાગતે ।
પ્રભૂતયવસાન્ કૃત્વા બભૂવ પ્રત્યનન્તરઃ

ઉપાસ્યતુ શિવાં સંધ્યાં દૃષ્ટ્વા રાત્રિમ્ ઉપસ્થિતામ્ ।
રામસ્ય શયનં ચક્રે સૂતઃ સૌમિત્રિણા સહ

તાં શય્યાં તમસાતીરે વીક્ષ્ય વૃક્ષદલૈઃ કૃતામ્ ।
રામઃ સૌમિત્રિણા સાર્ધં સભાર્યઃ સંવિવેશ હ

સભાર્યં સંપ્રસુપ્તં તં ભ્રાતરં વીક્ષ્ય લક્ષ્મણઃ ।
કથયામાસ સૂતાય રામસ્ય વિવિધાન્ ગુણાન્

જાગ્રતો હ્ય્ એવ તાં રાત્રિં સૌમિત્રેર્ ઉદિતો રવિઃ ।
સૂતસ્ય તમસાતીરે રામસ્ય બ્રુવતો ગુણાન્

ગોકુલાકુલતીરાયાસ્ તમસાયા વિદૂરતઃ ।
અવસત્ તત્ર તાં રાત્રિં રામઃ પ્રકૃતિભિઃ સહ

ઉત્થાય તુ મહાતેજાઃ પ્રકૃતીસ્ તા નિશામ્ય ચ ।
અબ્રવીદ્ ભ્રાતરં રામો લક્ષ્મણં પુણ્યલક્ષણમ્

અસ્મદ્વ્યપેક્ષાન્ સૌમિત્રે નિરપેક્ષાન્ ગૃહેષ્વ્ અપિ ।
વૃક્ષમૂલેષુ સંસુપ્તાન્ પશ્ય લક્ષ્મણ સામ્પ્રતમ્

યથૈતે નિયમં પૌરાઃ કુર્વન્ત્ય્ અસ્મન્નિવર્તને ।
અપિ પ્રાણાન્ અસિષ્યન્તિ ન તુ ત્યક્ષ્યન્તિ નિશ્ચયમ્

યાવદ્ એવ તુ સંસુપ્તાસ્ તાવદ્ એવ વયં લઘુ ।
રથમ્ આરુહ્ય ગચ્છામઃ પન્થાનમ્ અકુતોભયમ્

અતો ભૂયો ઽપિ નેદાનીમ્ ઇક્ષ્વાકુપુરવાસિનઃ ।
સ્વપેયુર્ અનુરક્તા માં વૃક્ષમૂલાનિ સંશ્રિતાઃ

પૌરા હ્ય્ આત્મકૃતાદ્ દુઃખાદ્ વિપ્રમોચ્યા નૃપાત્મજૈઃ ।
ન તુ ખલ્વ્ આત્મના યોજ્યા દુઃખેન પુરવાસિનઃ

અબ્રવીલ્ લક્ષ્મણો રામં સાક્ષાદ્ ધર્મમ્ ઇવ સ્થિતમ્ ।
રોચતે મે મહાપ્રાજ્ઞ ક્ષિપ્રમ્ આરુહ્યતામ્ ઇતિ

સૂતસ્ તતઃ સંત્વરિતઃ સ્યન્દનં તૈર્ હયોત્તમૈઃ ।
યોજયિત્વાથ રામાય પ્રાઞ્જલિઃ પ્રત્યવેદયત્

મોહનાર્થં તુ પૌરાણાં સૂતં રામો ઽબ્રવીદ્ વચઃ ।
ઉદઙ્મુખઃ પ્રયાહિ ત્વં રથમ્ આસ્થાય સારથે

મુહૂર્તં ત્વરિતં ગત્વા નિર્વર્તય રથં પુનઃ ।
યથા ન વિદ્યુઃ પૌરા માં તથા કુરુ સમાહિતઃ

રામસ્ય વચનં શ્રુત્વા તથા ચક્રે સ સારથિઃ ।
પ્રત્યાગમ્ય ચ રામસ્ય સ્યન્દનં પ્રત્યવેદયત્

તં સ્યન્દનમ્ અધિષ્ઠાય રાઘવઃ સપરિચ્છદઃ ।
શીઘ્રગામ્ આકુલાવર્તાં તમસામ્ અતરન્ નદીમ્

સ સંતીર્ય મહાબાહુઃ શ્રીમાઞ્ શિવમ્ અકણ્ટકમ્ ।
પ્રાપદ્યત મહામાર્ગમ્ અભયં ભયદર્શિનામ્

પ્રભાતાયાં તુ શર્વર્યાં પૌરાસ્ તે રાઘવં વિના ।
શોકોપહતનિશ્ચેષ્ટા બભૂવુર્ હતચેતસઃ

શોકજાશ્રુપરિદ્યૂના વીક્ષમાણાસ્ તતસ્ તતઃ ।
આલોકમ્ અપિ રામસ્ય ન પશ્યન્તિ સ્મ દુઃખિતાઃ

તતો માર્ગાનુસારેણ ગત્વા કિંચિત્ ક્ષણં પુનઃ ।
માર્ગનાશાદ્ વિષાદેન મહતા સમભિપ્લુતઃ

રથસ્ય માર્ગનાશેન ન્યવર્તન્ત મનસ્વિનઃ ।
કિમ્ ઇદં કિં કરિષ્યામો દૈવેનોપહતા ઇતિ

તતો યથાગતેનૈવ માર્ગેણ ક્લાન્તચેતસઃ ।
અયોધ્યામ્ અગમન્ સર્વે પુરીં વ્યથિતસજ્જનામ્