રામાયણ (દક્ષિણી પાઠ) · અધ્યાય 2.31

રામાયણ, અયોધ્યાકાણ્ડ, 31
સ રામપ્રેષિતઃ ક્ષિપ્રં સંતાપકલુષેન્દ્રિયઃ ।
પ્રવિશ્ય નૃપતિં સૂતો નિઃશ્વસન્તં દદર્શ હ

આલોક્ય તુ મહાપ્રાજ્ઞઃ પરમાકુલચેતસં ।
રામમ્ એવાનુશોચન્તં સૂતઃ પ્રાઞ્જલિર્ આસદત્

અયં સ પુરુષવ્યાઘ્ર દ્વારિ તિષ્ઠતિ તે સુતઃ ।
બ્રાહ્મણેભ્યો ધનં દત્ત્વા સર્વં ચૈવોપજીવિનામ્

સ ત્વા પશ્યતુ ભદ્રં તે રામઃ સત્યપરાક્રમઃ ।
સર્વાન્ સુહૃદ આપૃચ્છ્ય ત્વામ્ ઇદાનીં દિદૃક્ષતે

ગમિષ્યતિ મહારણ્યં તં પશ્ય જગતીપતે ।
વૃતં રાજગુણૈઃ સર્વૈર્ આદિત્યમ્ ઇવ રશ્મિભિઃ

સ સત્યવાદી ધર્માત્મા ગામ્ભીર્યાત્ સાગરોપમઃ ।
આકાશ ઇવ નિષ્પઙ્કો નરેન્દ્રઃ પ્રત્યુવાચ તમ્

સુમન્ત્રાનય મે દારાન્ યે કેચિદ્ ઇહ મામકાઃ ।
દારૈઃ પરિવૃતઃ સર્વૈર્ દ્રષ્ટુમ્ ઇચ્છામિ રાઘવમ્

સો ઽન્તઃપુરમ્ અતીત્યૈવ સ્ત્રિયસ્ તા વાક્યમ્ અબ્રવીત્ ।
આર્યો હ્વયતિ વો રાજા ગમ્યતાં તત્ર માચિરમ્

એવમ્ ઉક્તાઃ સ્ત્રિયઃ સર્વાઃ સુમન્ત્રેણ નૃપાજ્ઞયા ।
પ્રચક્રમુસ્ તદ્ ભવનં ભર્તુર્ આજ્ઞાય શાસનમ્

અર્ધસપ્તશતાસ્ તાસ્ તુ પ્રમદાસ્ તામ્રલોચનાઃ ।
કૌસલ્યાં પરિવાર્યાથ શનૈર્ જગ્મુર્ ધૃતવ્રતાઃ

આગતેષુ ચ દારેષુ સમવેક્ષ્ય મહીપતિઃ ।
ઉવાચ રાજા તં સૂતં સુમન્ત્રાનય મે સુતમ્

સ સૂતો રામમ્ આદાય લક્ષ્મણં મૈથિલીં તદા ।
જગામાભિમુખસ્ તૂર્ણં સકાશં જગતીપતેઃ

સ રાજા પુત્રમ્ આયાન્તં દૃષ્ટ્વા દૂરાત્ કૃતાઞ્જલિમ્ ।
ઉત્પપાતાસનાત્ તૂર્ણમ્ આર્તઃ સ્ત્રીજનસંવૃતઃ

સો ઽભિદુદ્રાવ વેગેન રામં દૃષ્ટ્વા વિશાંપતિઃ ।
તમ્ અસંપ્રાપ્ય દુઃખાર્તઃ પપાત ભુવિ મૂર્છિતઃ

તં રામો ઽભ્યપતત્ ક્ષિપ્રં લક્ષ્મણશ્ ચ મહારથઃ ।
વિસંજ્ઞમ્ ઇવ દુઃખેન સશોકં નૃપતિં તદા

સ્ત્રીસહસ્રનિનાદશ્ ચ સંજજ્ઞે રાજવેશ્મનિ ।
હા હા રામેતિ સહસા ભૂષણધ્વનિમૂર્છિતઃ

તં પરિષ્વજ્ય બાહુભ્યાં તાવ્ ઉભૌ રામલક્ષ્મણૌ ।
પર્યઙ્કે સીતયા સાર્ધં રુદન્તઃ સમવેશયન્

અથ રામો મુહૂર્તેન લબ્ધસંજ્ઞં મહીપતિમ્ ।
ઉવાચ પ્રાઞ્જલિર્ ભૂત્વા શોકાર્ણવપરિપ્લુતમ્

આપૃચ્છે ત્વાં મહારાજ સર્વેષામ્ ઈશ્વરો ઽસિ નઃ ।
પ્રસ્થિતં દણ્ડકારણ્યં પશ્ય ત્વં કુશલેન મામ્

લક્ષ્મણં ચાનુજાનીહિ સીતા ચાન્વેતિ માં વનમ્ ।
કારણૈર્ બહુભિસ્ તથ્યૈર્ વાર્યમાણૌ ન ચેચ્છતઃ

અનુજાનીહિ સર્વાન્ નઃ શોકમ્ ઉત્સૃજ્ય માનદ ।
લક્ષ્મણં માં ચ સીતાં ચ પ્રજાપતિર્ ઇવ પ્રજાઃ

પ્રતીક્ષમાણમ્ અવ્યગ્રમ્ અનુજ્ઞાં જગતીપતેઃ ।
ઉવાચ રાજા સમ્પ્રેક્ષ્ય વનવાસાય રાઘવમ્

અહં રાઘવ કૈકેય્યા વરદાનેન મોહિતઃ ।
અયોધ્યાયાસ્ ત્વમ્ એવાદ્ય ભવ રાજા નિગૃહ્ય મામ્

એવમ્ ઉક્તો નૃપતિના રામો ધર્મભૃતાં વરઃ ।
પ્રત્યુવાચાઞ્જલિં કૃત્વા પિતરં વાક્યકોવિદઃ

ભવાન્ વર્ષસહસ્રાય પૃથિવ્યા નૃપતે પતિઃ ।
અહં ત્વ્ અરણ્યે વત્સ્યામિ ન મે કાર્યં ત્વયાનૃતમ્

શ્રેયસે વૃદ્ધયે તાત પુનરાગમનાય ચ ।
ગચ્છસ્વારિષ્ટમ્ અવ્યગ્રઃ પન્થાનમ્ અકુતોભયમ્

અદ્ય ત્વ્ ઇદાનીં રજનીં પુત્ર મા ગચ્છ સર્વથા ।
માતરં માં ચ સંપશ્યન્ વસેમામ્ અદ્ય શર્વરીમ્ ।
તર્પિતઃ સર્વકામૈસ્ ત્વં શ્વઃકાલે સાધયિષ્યસિ ॥ રમ્સ્_2,31.27* ॥
અથ રામસ્ તથા શ્રુત્વા પિતુર્ આર્તસ્ય ભાષિતમ્ ।
લક્ષ્મણેન સહ ભ્રાત્રા દીનો વચનમ્ અબ્રવીત્

પ્રાપ્સ્યામિ યાન્ અદ્ય ગુણાન્ કો મે શ્વસ્તાન્ પ્રદાસ્યતિ ।
અપક્રમણમ્ એવાતઃ સર્વકામૈર્ અહં વૃણે

ઇયં સરાષ્ટ્રા સજના ધનધાન્યસમાકુલા ।
મયા વિસૃષ્ટા વસુધા ભરતાય પ્રદીયતામ્

અપગચ્છતુ તે દુઃખં મા ભૂર્ બાષ્પપરિપ્લુતઃ ।
ન હિ ક્ષુભ્યતિ દુર્ધર્ષઃ સમુદ્રઃ સરિતાં પતિઃ

નૈવાહં રાજ્યમ્ ઇચ્છામિ ન સુખં ન ચ મૈથિલીમ્ ।
ત્વામ્ અહં સત્યમ્ ઇચ્છામિ નાનૃતં પુરુષર્ષભ

પુરં ચ રાષ્ટ્રં ચ મહી ચ કેવલા મયા નિસૃષ્ટા ભરતાય દીયતામ્ ।
અહં નિદેશં ભવતો ઽનુપાલયન્ વનં ગમિષ્યામિ ચિરાય સેવિતુમ્

મયા નિસૃષ્ટાં ભરતો મહીમ્ ઇમાં સશૈલખણ્ડાં સપુરાં સકાનનામ્ ।
શિવાં સુસીમામ્ અનુશાસ્તુ કેવલં ત્વયા યદ્ ઉક્તં નૃપતે યથાસ્તુ તત્

ન મે તથા પાર્થિવ ધીયતે મનો મહત્સુ કામેષુ ન ચાત્મનઃ પ્રિયે ।
યથા નિદેશે તવ શિષ્ટસંમતે વ્યપૈતુ દુઃખં તવ મત્કૃતે ઽનઘ

તદ્ અદ્ય નૈવાનઘ રાજ્યમ્ અવ્યયં ન સર્વકામાન્ ન સુખં ન મૈથિલીમ્ ।
ન જીવિતં ત્વામ્ અનૃતેન યોજયન્ વૃણીય સત્યં વ્રતમ્ અસ્તુ તે તથા

ફલાનિ મૂલાનિ ચ ભક્ષયન્ વને ગિરીંશ્ ચ પશ્યન્ સરિતઃ સરાંસિ ચ ।
વનં પ્રવિશ્યૈવ વિચિત્રપાદપં સુખી ભવિષ્યામિ તવાસ્તુ નિર્વૃતિઃ