રામાયણ (દક્ષિણી પાઠ) · અધ્યાય 2.110

રામાયણ, અયોધ્યાકાણ્ડ, 110
સા ત્વ્ એવમ્ ઉક્તા વૈદેહી અનસૂયાનસૂયયા ।
પ્રતિપૂજ્ય વચો મન્દં પ્રવક્તુમ્ ઉપચક્રમે

નૈતદ્ આશ્ચર્યમ્ આર્યાયા યન્ માં ત્વમ્ અનુભાષસે ।
વિદિતં તુ મમાપ્ય્ એતદ્ યથા નાર્યાઃ પતિર્ ગુરુઃ

યદ્ય્ અપ્ય્ એષ ભવેદ્ ભર્તા મમાર્યે વૃત્તવર્જિતઃ ।
અદ્વૈધમ્ ઉપચર્તવ્યસ્ તથાપ્ય્ એષ મયા ભવેત્

કિં પુનર્ યો ગુણશ્લાઘ્યઃ સાનુક્રોશો જિતેન્દ્રિયઃ ।
સ્થિરાનુરાગો ધર્માત્મા માતૃવર્તી પિતૃપ્રિયઃ

યાં વૃત્તિં વર્તતે રામઃ કૌસલ્યાયાં મહાબલઃ ।
તામ્ એવ નૃપનારીણામ્ અન્યાસામ્ અપિ વર્તતે

સકૃદ્ દૃષ્ટાસ્વ્ અપિ સ્ત્રીષુ નૃપેણ નૃપવત્સલઃ ।
માતૃવદ્ વર્તતે વીરો માનમ્ ઉત્સૃજ્ય ધર્મવિત્

આગચ્છન્ત્યાશ્ ચ વિજનં વનમ્ એવં ભયાવહમ્ ।
સમાહિતં હિ મે શ્વશ્ર્વા હૃદયે યત્ સ્થિતં મમ

પાણિપ્રદાનકાલે ચ યત્ પુરા ત્વ્ અગ્નિસંનિધૌ ।
અનુશિષ્ટા જનન્યાસ્મિ વાક્યં તદ્ અપિ મે ધૃતમ્

નવીકૃતં તુ તત્ સર્વં વાક્યૈસ્ તે ધર્મચારિણિ ।
પતિશુશ્રૂષણાન્ નાર્યાસ્ તપો નાન્યદ્ વિધીયતે

સાવિત્રી પતિશુશ્રૂષાં કૃત્વા સ્વર્ગે મહીયતે ।
તથા વૃત્તિશ્ ચ યાતા ત્વં પતિશુશ્રૂષયા દિવમ્

વરિષ્ઠા સર્વનારીણામ્ એષા ચ દિવિ દેવતા ।
રોહિણી ચ વિના ચન્દ્રં મુહૂર્તમ્ અપિ દૃશ્યતે

એવંવિધાશ્ ચ પ્રવરાઃ સ્ત્રિયો ભર્તૃદૃઢવ્રતાઃ ।
દેવલોકે મહીયન્તે પુણ્યેન સ્વેન કર્મણા

તતો ઽનસૂયા સંહૃષ્ટા શ્રુત્વોક્તં સીતયા વચઃ ।
શિરસ્ય્ આઘ્રાય ચોવાચ મૈથિલીં હર્ષયન્ત્ય્ ઉત

નિયમૈર્ વિવિધૈર્ આપ્તં તપો હિ મહદ્ અસ્તિ મે ।
તત્ સંશ્રિત્ય બલં સીતે છન્દયે ત્વાં શુચિવ્રતે

ઉપપન્નં ચ યુક્તં ચ વચનં તવ મૈથિલિ ।
પ્રીતા ચાસ્મ્ય્ ઉચિતં કિં તે કરવાણિ બ્રવીહિ મે ।
કૃતમ્ ઇત્ય્ અબ્રવીત્ સીતા તપોબલસમન્વિતામ્ ॥ રમ્સ્_2,110.15* ॥
સા ત્વ્ એવમ્ ઉક્તા ધર્મજ્ઞા તયા પ્રીતતરાભવત્ ।
સફલં ચ પ્રહર્ષં તે હન્ત સીતે કરોમ્ય્ અહમ્

ઇદં દિવ્યં વરં માલ્યં વસ્ત્રમ્ આભરણાનિ ચ ।
અઙ્ગરાગં ચ વૈદેહિ મહાર્હમ્ અનુલેપનમ્

મયા દત્તમ્ ઇદં સીતે તવ ગાત્રાણિ શોભયેત્ ।
અનુરૂપમ્ અસંક્લિષ્ટં નિત્યમ્ એવ ભવિષ્યતિ

અઙ્ગરાગેણ દિવ્યેન લિપ્તાઙ્ગી જનકાત્મજે ।
શોભયિષ્યામિ ભર્તારં યથા શ્રીર્ વિષ્ણુમ્ અવ્યયમ્

સા વસ્ત્રમ્ અઙ્ગરાગં ચ ભૂષણાનિ સ્રજસ્ તથા ।
મૈથિલી પ્રતિજગ્રાહ પ્રીતિદાનમ્ અનુત્તમમ્

પ્રતિગૃહ્ય ચ તત્ સીતા પ્રીતિદાનં યશસ્વિની ।
શ્લિષ્ટાઞ્જલિપુટા ધીરા સમુપાસ્ત તપોધનામ્

તથા સીતામ્ ઉપાસીનામ્ અનસૂયા દૃઢવ્રતા ।
વચનં પ્રષ્ટુમ્ આરેભે કથાં કાંચિદ્ અનુપ્રિયામ્

સ્વયંવરે કિલ પ્રાપ્તા ત્વમ્ અનેન યશસ્વિના ।
રાઘવેણેતિ મે સીતે કથા શ્રુતિમ્ ઉપાગતા

તાં કથાં શ્રોતુમ્ ઇચ્છામિ વિસ્તરેણ ચ મૈથિલિ ।
યથાનુભૂતં કાર્ત્સ્ન્યેન તન્ મે ત્વં વક્તુમ્ અર્હસિ

એવમ્ ઉક્તા તુ સા સીતા તાં તતો ધર્મચારિણીમ્ ।
શ્રૂયતામ્ ઇતિ ચોક્ત્વા વૈ કથયામાસ તાં કથામ્

મિથિલાધિપતિર્ વીરો જનકો નામ ધર્મવિત્ ।
ક્ષત્રધર્મણ્ય્ અભિરતો ન્યાયતઃ શાસ્તિ મેદિનીમ્

તસ્ય લાઙ્ગલહસ્તસ્ય કર્ષતઃ ક્ષેત્રમણ્ડલમ્ ।
અહં કિલોત્થિતા ભિત્ત્વા જગતીં નૃપતેઃ સુતા

સ માં દૃષ્ટ્વા નરપતિર્ મુષ્ટિવિક્ષેપતત્પરઃ ।
પાંશુગુણ્ઠિતસર્વાઙ્ગીં વિસ્મિતો જનકો ઽભવત્

અનપત્યેન ચ સ્નેહાદ્ અઙ્કમ્ આરોપ્ય ચ સ્વયમ્ ।
મમેયં તનયેત્ય્ ઉક્ત્વા સ્નેહો મયિ નિપાતિતઃ

અન્તરિક્ષે ચ વાગ્ ઉક્તાપ્રતિમામાનુષી કિલ ।
એવમ્ એતન્ નરપતે ધર્મેણ તનયા તવ

તતઃ પ્રહૃષ્ટો ધર્માત્મા પિતા મે મિથિલાધિપઃ ।
અવાપ્તો વિપુલામ્ ઋદ્ધિં મામ્ અવાપ્ય નરાધિપઃ

દત્તા ચાસ્મીષ્ટવદ્ દેવ્યૈ જ્યેષ્ઠાયૈ પુણ્યકર્મણા ।
તયા સંભાવિતા ચાસ્મિ સ્નિગ્ધયા માતૃસૌહૃદાત્

પતિસંયોગસુલભં વયો દૃષ્ટ્વા તુ મે પિતા ।
ચિન્તામ્ અભ્યગમદ્ દીનો વિત્તનાશાદ્ ઇવાધનઃ

સદૃશાચ્ ચાપકૃષ્ટાચ્ ચ લોકે કન્યાપિતા જનાત્ ।
પ્રધર્ષણામ્ અવાપ્નોતિ શક્રેણાપિ સમો ભુવિ

તાં ધર્ષણામ્ અદૂરસ્થાં સંદૃશ્યાત્મનિ પાર્થિવઃ ।
ચિન્તાર્ણવગતઃ પારં નાસસાદાપ્લવો યથા

અયોનિજાં હિ માં જ્ઞાત્વા નાધ્યગચ્છત્ સ ચિન્તયન્ ।
સદૃશં ચાનુરૂપં ચ મહીપાલઃ પતિં મમ

તસ્ય બુદ્ધિર્ ઇયં જાતા ચિન્તયાનસ્ય સંતતમ્ ।
સ્વયં વરં તનૂજાયાઃ કરિષ્યામીતિ ધીમતઃ

મહાયજ્ઞે તદા તસ્ય વરુણેન મહાત્મના ।
દત્તં ધનુર્વરં પ્રીત્યા તૂણી ચાક્ષયસાયકૌ

અસંચાલ્યં મનુષ્યૈશ્ ચ યત્નેનાપિ ચ ગૌરવાત્ ।
તન્ ન શક્તા નમયિતું સ્વપ્નેષ્વ્ અપિ નરાધિપાઃ

તદ્ ધનુઃ પ્રાપ્ય મે પિત્રા વ્યાહૃતં સત્યવાદિના ।
સમવાયે નરેન્દ્રાણાં પૂર્વમ્ આમન્ત્ર્ય પાર્થિવાન્

ઇદં ચ ધનુર્ ઉદ્યમ્ય સજ્યં યઃ કુરુતે નરઃ ।
તસ્ય મે દુહિતા ભાર્યા ભવિષ્યતિ ન સંશયઃ

તચ્ ચ દૃષ્ટ્વા ધનુઃશ્રેષ્ઠં ગૌરવાદ્ ગિરિસંનિભમ્ ।
અભિવાદ્ય નૃપા જગ્મુર્ અશક્તાસ્ તસ્ય તોલને

સુદીર્ઘસ્ય તુ કાલસ્ય રાઘવો ઽયં મહાદ્યુતિઃ ।
વિશ્વામિત્રેણ સહિતો યજ્ઞં દ્રષ્ટું સમાગતઃ

લક્ષ્મણેન સહ ભ્રાત્રા રામઃ સત્યપરાક્રમઃ ।
વિશ્વામિત્રસ્ તુ ધર્માત્મા મમ પિત્રા સુપૂજિતઃ

પ્રોવાચ પિતરં તત્ર ભ્રાતરૌ રામલક્ષ્મણૌ ।
સુતૌ દશરથસ્યેમૌ ધનુર્દર્શનકાઙ્ક્ષિણૌ ।
ઇત્ય્ ઉક્તસ્ તેન વિપ્રેણ તદ્ ધનુઃ સમુપાનયત્ ॥ રમ્સ્_2,110.45* ॥
નિમેષાન્તરમાત્રેણ તદ્ આનમ્ય સ વીર્યવાન્ ।
જ્યાં સમારોપ્ય ઝટિતિ પૂરયામાસ વીર્યવાન્

તેન પૂરયતા વેગાન્ મધ્યે ભગ્નં દ્વિધા ધનુઃ ।
તસ્ય શબ્દો ઽભવદ્ ભીમઃ પતિતસ્યાશનેર્ ઇવ

તતો ઽહં તત્ર રામાય પિત્રા સત્યાભિસંધિના ।
ઉદ્યતા દાતુમ્ ઉદ્યમ્ય જલભાજનમ્ ઉત્તમમ્

દીયમાનાં ન તુ તદા પ્રતિજગ્રાહ રાઘવઃ ।
અવિજ્ઞાય પિતુશ્ છન્દમ્ અયોધ્યાધિપતેઃ પ્રભોઃ

તતઃ શ્વશુરમ્ આમન્ત્ર્ય વૃદ્ધં દશરથં નૃપમ્ ।
મમ પિત્રા અહં દત્તા રામાય વિદિતાત્મને

મમ ચૈવાનુજા સાધ્વી ઊર્મિલા પ્રિયદર્શના ।
ભાર્યાર્થે લક્ષ્મણસ્યાપિ દત્તા પિત્રા મમ સ્વયમ્

એવં દત્તાસ્મિ રામાય તદા તસ્મિન્ સ્વયંવરે ।
અનુરક્તા ચ ધર્મેણ પતિં વીર્યવતાં વરમ્