રાજતરઙ્ગિની · શ્લોક 806-825

પ્રત્યર્થિભિર્ અથાનીતં ભૂર્જં રાજાજ્ઞયા નૃપઃ ।
યુક્તિજ્ઞસ્ સલિલસ્યાન્તર્ વાચયિત્વાક્ષિપત્ તતઃ

નષ્ટેષુ નવવર્ણેષુ પુરાણેષુ સ્થિરેષ્વ્ અથ ।
ભૂપ્રસ્થમ્ એકં વિક્રીતમ્ ઇતિ સભ્યાન્ અવાચયત્

રાજા કીર્તિમ્ અહં ભૂમિં કૂટકૃદ્ દણ્ડમ્ અદ્ભુતમ્ ।
પ્રજાસ્ સુખં ખલા ભીતિં પ્રાપ્તવન્તસ્ સમં તતઃ

ઇન્દો રાહુભયં કદાપિ કુરુતે કાલẖ કલાḫ પૂરયન્ સિઞ્ચન્ સઞ્ચિનુતે તડિન્નિપતનક્ષોભં તરોર્ વારિદઃ ।
વેધાસ્ સત્પુરુષસ્ય સર્વજગતામ્ આહ્લાદનાયોદ્યમં કુર્વન્ન્ આમયદર્શનેન કુરુતે ભીતિપ્રકર્ષં ક્ષણમ્

અબાધિષ્ટતરાં કષ્ટો વિષસ્ફોટẖ કદાચન ।
પ્રકોષ્ઠં ભૂમિપાલસ્ય પ્રજાનાં હૃદયં ચ સઃ

માઘમાસીવ પુષ્પાણાં મ્લેચ્છપ્રાલેયબાધયા ।
ન લાભો વિષવૈદ્યાણાં દેશે ઽસ્મિન્ન્ અભવત્ તદા

યજ્વા ગારુડશાસ્ત્રજ્ઞશ્ શિવભટ્ટો નૃપાનુગૈઃ ।
અત્રાન્વિષ્યદ્ભિર્ આપ્તો ઽથ કૂપો ઽધ્વન્યૈર્ મરાવ્ ઇવ

ચિકિત્સાયાં વિદગ્ધસ્ સ મ્લેચ્છભીત્યા વ્યલમ્બત ।
સ્ફુલિઙ્ગદગ્ધḫ પુરુષસ્ સ્પૃશત્ય્ અપિ મણિં ચિરાત્

સ્વયં દત્તાભયો રાજ્ઞા પ્રાપ્તસ્ તમ્ ઉદમૂલયત્ ।
શિવભટ્ટો વિષસ્ફોટં કરીવ વિષપાદપમ્

તસ્ય કીર્તિસ્ સુખં રાજ્ઞḫ પ્રજાનાં હર્ષસન્તતિઃ ।
પ્રારોહંસ્ ત્રીણિ વિસ્ફોટે તત્રૈકસ્મિન્ વિપાટિતે

તુષ્ટેન ભૂભુજા દત્તાં યથેષ્ટમ્ અપિ સમ્પદમ્ ।
નૈક્ષિષ્ટ શિવભટ્તસ્ સ યતાત્મેવ વરાઙ્ગનામ્

[પ્સ્-જ્ર્ત્ 113]
ઉદ્દાહપાતકવશાદ્ ઇવ નિર્ઘૃણસ્ સન્ દગ્ધ્વા તૃણં તૃણકૃશાનુર્ ઉપૈતિ શાન્તિમ્ ।
જાતામ્બુવાહકરુણાપ્રણયાત્ તૃણસ્ય કાન્તિḫ પુનશ્ શતગુણા મસૃણાભિરામા ॥ જ્ર્ત્_બ્.1046 ॥
ક્ષ્માં સન્તાપયતા ગાઢમ્ આષાઢેનેવ વારિદાઃ ।
સૂહભટ્ટેન સંશુષ્ય પરાભૂતા યયુર્ દિશઃ ॥ જ્ર્ત્_બ્.1047 ॥
વર્ષા મરુદ્ ઇવ ક્ષ્માપસ્ તદ્વિદ્યાપ્રત્યયોત્સુકઃ ।
આનાયયત્ સ તાન્ સર્વાન્ પણ્ડિતાન્ નિજમણ્ડલમ્ ॥ જ્ર્ત્_બ્.1048 ॥
મુક્તાહારોપમે દેશે વિદ્વદ્રત્નાનિ નાયકઃ ।
કાન્ત્યા વા સુધિયા તત્ર યથાયોગં ન્યવીવિશત્ ॥ જ્ર્ત્_બ્.1049 ॥
રાજા સંરોપિતાન્ અર્ઘવૃત્તિદાનેન પણ્ડિતાન્ ।
આપ્યાયયજ્ જલેનેવ માલાકારો મહીરુહાન્ ॥ જ્ર્ત્_બ્.1050 ॥
નાશિતં સૂહભટ્ટેન યદ્ યત્ કશ્મીરમણ્ડલે ।
યોજિતં શિર્યભટ્ટેન રાજપ્રાર્થનયાથ તત્ ॥ જ્ર્ત્_બ્.1051 ॥
પ્રવર્ત્ય યાગયાત્રાદિ નાગાનાં ભટ્ટશિર્યકઃ ।
તુરુષ્કાપહૃતાં ભૂમિં વિદગ્ધેભ્યો ન્યદાપયત્ ॥ જ્ર્ત્_બ્.1052 ॥
ઉદયે દાપિતે તેન હિન્દુકાનામ્ અખણ્ડિતે ।
શિર્યભટ્ટાય ચુકુપુસ્ સર્વે યવનદાનવાઃ ॥ જ્ર્ત્_બ્.1053 ॥
મહાપદ્મફણીન્દ્રામ્ભસ્સંભેદે કુમ્ભકેન સઃ ।
બદ્ધો ઽપિ દૃતિવત્ સ્થિત્વા યવનેન્દ્રાન્ વ્યલક્ષયત્ ॥ જ્ર્ત્_બ્.1054 ॥
તાપો યસ્યાહ્નિ શૈલાઞ્ જ્વલયતિ સ રવિસ્ સાયમ્ અક્ષ્ણાપિ ગમ્યઃ સ્વગ્રાવ્ણશ્ શુષ્યતો ઽહ્નિ દ્રવયતિ ન શશી પૂરકસ્ સાયમ્ અબ્ધેઃ ।
કારુણ્યાદ્ એવ લોકે નિજમતિસકલં સ્વેચ્છયા દર્શયિત્વા તં તદ્ભાગ્યાવસાનાત્ પ્રથમમ્ અથ મહાંસ્ તૂર્ણમ્ અન્તર્દધાતિ ॥ જ્ર્ત્_બ્.1055 ॥
કલૌ પાતકિનાં પુંસાં સ્પર્શદર્શનવિહ્વલા ।
અવશ્યં શારદા દેવી તદાન્તર્ધાનમ્ આશ્રયત્ ॥ જ્ર્ત્_બ્.1056 ॥
મુખે સ્વેદો ભુજે કમ્પḫ પાદસ્પર્શે વિદાહિતા ।
જાતુ જાત્વ્ અભવદ્ દેવ્યા નો તદા હિ તથા ક્વચિત્ ॥ જ્ર્ત્_બ્.1057 ॥
દ્રોહાર્જિતાદ્ ધનાદ્ ભાગં પ્રસાદેન નિયુઞ્જતિ ।
કશ્મીરલોકે સા દેવી નાનુગ્રહપરા હ્ય્ અભૂત્ ॥ જ્ર્ત્_બ્.1058 ॥
દૂર્વામાત્રેણ તુષ્યન્તિ વિશુદ્ધેન હિ દેવતાઃ ।
પ્રાણૈર્ અપિ ન માલિન્યદૂષિતૈર્ જાતુચિત્ પુનઃ ॥ જ્ર્ત્_બ્.1059 ॥
કલિકાલે તુ દેવ્યાસ્ સ પ્રભાવો ઽપિ શમં ગતઃ ।
જાત્વ્ ઇત્ય્ અગાન્ નૃપો દેવીં દ્રષ્ટું તદ્યાત્રિકૈસ્ સહ ॥ જ્ર્ત્_બ્.1060 ॥
નદીં મધુમતીં સ્નાનપાનાભ્યાં ફલયન્ન્ અયમ્ ।
શારદાક્ષેત્રમ્ આસીદત્ સીદત્પરિષદાકુલમ્ ॥ જ્ર્ત્_બ્.1061 ॥
દેવીભક્તાભયોદ્યુક્તો વ્યઙ્ક્તું તચ્છક્તિમ્ ઉદ્યતઃ ।
યુક્તાયુક્તવિવેક્તા સ તત્ર રાજા ન્યવિક્ષત ॥ જ્ર્ત્_બ્.1062 ॥
તત્રાપિ તેષાં દૌરાત્મ્યદર્શનાદ્ વિસ્મિતો નૃપઃ ।
ભક્તિહ્રાસમ્ અગાદ્ દેવ્યાં યાત્રિકેષુ ચ કોપિતામ્ ॥ જ્ર્ત્_બ્.1063 ॥
"સાક્ષાત્ ત્વદ્દર્શનં દેવિ દેવાનામ્ અપિ દુર્લભમ્ ।
અસ્માભિર્ નાર્થનીયં તત્ કલિકાલકલઙ્કિતૈઃ ॥ જ્ર્ત્_બ્.1064 ॥
અશક્તાનાં ભવદ્રૂપં નિષ્કલં ધ્યાતુમ્ અર્ચિતુમ્ ।
ભક્તિભાજામ્ અનુક્રોશાદ્ યત્ તુ રૂપં ત્વમ્ અગ્રહીઃ ॥ જ્ર્ત્_બ્.1065 ॥
તવાસ્યાં પ્રતિમાયાં ચેદ્ વ્યપેતો નૈવ સન્નિધિઃ ।
પવિત્રયતરામ્ અદ્ય સ્વપ્ને તદ્ દર્શનેન મામ્ ॥ જ્ર્ત્_બ્.1066 ॥
અસ્માભિશ્ ચ તતસ્ સા ત્વં યથાશક્તિ નિષેવ્યસે ।
મિથ્યાભક્તદુરાત્મત્વાત્ ત્વં ચેદ્ દૂરમ્ ઇતો ગતા ॥ જ્ર્ત્_બ્.1067 ॥
કિમર્થં પ્રતિમા તર્હિ ગર્હિતા હિન્દુવૈરિભિઃ" ।
વિજ્ઞપ્યેતિ સ સપ્તમ્યાં ભાદ્રે રાજા જિતેન્દ્રિયઃ ॥ જ્ર્ત્_બ્.1068 ॥
અશેત શારદાક્ષેત્રપ્રાસાદસ્થણ્ડિલોપરિ ।
દર્શિતં ન યદા સ્વપ્ને કિઞ્ચિત્ સન્નિધિસૂચકમ્ ॥ જ્ર્ત્_બ્.1069 ॥
રાજ્ઞાષ્ટાનવતૌ વર્ષે સ્વાં મૂર્તિં દેવ્ય્ અચૂર્ણયત્ ।
નાસ્યાદાદ્ દર્શનં દેવી મ્લેચ્છસંસર્ગતો ધ્રુવમ્ ।
સ્વામી ભૃત્યાપરાધેન ગર્હણીય ઇતિ સ્થિતિઃ ॥ જ્ર્ત્_બ્.1070 ॥
દેવીદર્શનવિચ્છેદિ તસ્ય નાસીદ્ ધિ કિઞ્ચન ।
દયા સત્યં વિવેકશ્ ચ તમ્ એવાશ્રયતે તદા ॥ જ્ર્ત્_બ્.1071 ॥
વ્યાવૃત્ય યવનાનાં સ વનાનામ્ ઇવ વારિદઃ ।
હર્ષોત્કર્ષવશો ઽકાર્ષીન્ મહત્ કનકવર્ષણમ્ ॥ જ્ર્ત્_બ્.1072 ॥
યત્ર દણ્ડ્યા ન દણ્ડ્યન્તે દુર્બલાસ્ તસ્કરં વિના ।
ભૂપતેḫ પ્રાડ્વિવાકત્વં સ પ્રાપદ્ ભટ્ટશિર્યકઃ ॥ જ્ર્ત્_બ્.1073 ॥
પ્રતિજાનંસ્ તદા કોશધનસંભવને ઽસતિ ।
સ્વગલચ્છેદનં ભટ્ટો મિથ્યાવક્તુશ્ ચ વિપ્લવમ્ ॥ જ્ર્ત્_બ્.1074 ॥
શાખાભઙ્ગસમુદ્ભૂતશબ્દવ્યાપ્તચતુર્દિશામ્ ।
સમુદીરયતાં નૂનમ્ અબ્રાહ્મણ્યં પદે પદે ॥ જ્ર્ત્_બ્.1075 ॥
દ્રુમાણાં ફલનમ્રાણાં જનાનાં નમતાં ગુણૈઃ ।
છેદાદ્ રક્ષામ્ અકાર્ષીત્ સ જિષ્ણુર્ ઇન્ધનહેતુના ॥ જ્ર્ત્_બ્.1076 ॥
– – – – – – – – ત્રયદણ્ડં નિવાર્ય સઃ ।
દ્વિજાનાં જાતિરક્ષાર્થં રૌપ્યમાષમ્ અકલ્પયત્

[પ્સ્-જ્ર્ત્ 115]
માંસાદિલોભાન્ નિઘ્નત્સુ મણ્ડલેષુ વિષેણ ગાઃ ।
ગોમાંસકુણ્ડીર્ ગ્રાહ્યાદિવારણાત્ સ ન્યવારયત્ ॥ જ્ર્ત્_બ્.1079 ॥
પત્યૌ મૃતે ઽન્યં ગચ્છન્ત્યા વિહિતં ભર્તૃગોત્રજૈઃ ।
સ મહામતિમાઞ્ શૂદ્ર્યા વિપ્લવં વિન્યવારયત્ ॥ જ્ર્ત્_બ્.1080 ॥
ન્યવારયત્ સ પુત્રીણામ્ ઔર્ધ્વદૈહિકવિપ્લવમ્ ।
અપુત્રસ્ય વિપન્નસ્ય લુબ્ધૈસ્ તદ્ગોત્રજૈẖ કૃતમ્ ॥ જ્ર્ત્_બ્.1081 ॥
શિશૂનાં શાસ્ત્રપાઠાદિ સૂહભટ્ટેન નાશિતમ્ ।
વૃત્તિદાનેન વિદુષાં વિદ્યાવાન્ આનયત્ પુનઃ ॥ જ્ર્ત્_બ્.1082 ॥
વિધિત્સુસ્ સ્વમ્ અભિજ્ઞાનં દ્વિજદેહે મહીપતિઃ ।
વ્યધત્ત તિલકવ્યાજાદ્ વિભાગં સત્યધર્મયોઃ ॥ જ્ર્ત્_બ્.1083 ॥
ગ્રામાણાં પ્રથમે વર્ષે સઙ્ક્રાન્તં કારકાતુરૈઃ ।
પત્તલાઘોષદેશેષુ લોત્રદણ્ડં ન્યવારયત્ ॥ જ્ર્ત્_બ્.1084 ॥
નિવાર્ય શાકટતુલામાનકૂટં ચિરસ્થિતમ્ ।
અર્ઘવ્યવસ્થા વસ્તૂનાં પ્રતિમાસ્ સમકારયત્ ॥ જ્ર્ત્_બ્.1085 ॥
બહિર્દેશાગતાર્થાનાં દેશકાલાદ્યપેક્ષયા ।
વ્યવસ્થાપ્યાર્ઘમ્ ઉત્પિઞ્જમ્ અચ્છિનદ્ દિનમોષણમ્ ॥ જ્ર્ત્_બ્.1086 ॥
વિદગ્ધશ્ શિર્યભટ્ટો ઽપિ નોત્કોચફલમ્ આદિત ।
અવિનાશિ પુનર્ ધર્મફલં વર્ષોપકારતઃ ॥ જ્ર્ત્_બ્.1087 ॥
દેહસ્થૈવાર્થિનાં જ્ઞાનરસવિજ્ઞાનકાઙ્ક્ષિણામ્ ।
તદેચ્છાસિદ્ધિર્ અભવદ્ રાજ્ઞḫ પુણ્યફલાદ્ દ્રુતમ્ ॥ જ્ર્ત્_બ્.1088 ॥
મહાશ્રીશિર્યભટ્ટસ્ય મુખાદ્ રાજા ન્યવારયત્ ।
ધર્મપ્રકાશનામાનં રાજકાઙ્ગટિકં પ્રભુઃ ॥ જ્ર્ત્_બ્.1089 ॥
દૂરં નિવારયામ્ આસ નિર્ધારણપદાઙ્કિતમ્ ।
ભાવિનાં ભૂમિપાલાનાં દુર્વ્યવસ્થાપથાર્ગલમ્ ॥ જ્ર્ત્_બ્.1090 ॥
અસ્થાપયત્ સ ધર્મસ્થસ્ સદ્વૃત્તં પ્રતિપત્તનમ્ । જ્ર્ત્_બ્.1091અબ્ ।
સ્થાપિતો ગ્રામસીમાયાં ગ્રામેભ્યḫ પ્રાપિતો ધનમ્ ।
અરણ્યે ઽરણ્યનાથેભ્યḫ પાન્થસ્ તેન મહીભુજા

હાસાશ્ શ્મશાનદેવીનાં સૂહભટ્ટં પ્રતીવ તમ્ ।
પ્રતિસ્થાનં વિમાનાનિ પ્રેતાનામ્ અદ્યુતંસ્ તદા

મ્લેચ્છૈર્ ઉપદ્રુતાં ક્ષોણીમ્ અક્ષીણકરુણો નૃપઃ ।
ઉદહાર્ષીત્ ક્રમાદ્ એવં દાનવૈર્ ઇવ કેશવઃ

ઉચ્છૃઙ્ગાન્ સ નયન્ ભઙ્ગં નિમ્નાન્ આપૂરયન્ નૃપઃ ।
સ્વકીર્તિબીજવાપાર્થમ્ અનુદ્ઘાતાં મહીં વ્યધાત્

ભૂપતેḫ પરદારેષુ નિષ્કૌતુકમયં વ્રતમ્ ।
અભજ્યત પરં તસ્ય પરશ્રીપરિરમ્ભણે

સમ્યગ્દશબલેનાથ સર્વજ્ઞેન મહીભુજા ।
સૌગતસ્ તિલકાચાર્યો મહત્તમપદે કૃતઃ

સશિવભટ્ટસ્ તિલકસ્ સ સિંહગણનાપતિઃ ।
સોપનાન્ય્ અભવંસ્ તે ચ પદારોહે દ્વિજન્મનામ્

મેદિન્યાખણ્ડલસ્યાસીત્ પિકસ્યેવ રસશ્રિયા ।
અખણ્ડં રસપાણ્ડિત્યં બ્રહ્મકુણ્ડલસેવયા