રાજનિઘણ્ટુ · ભાગ 101120

વાન્તિભ્રાન્તિજ્વરહરા વક્ત્રજાડ્યવિનાશની ॥ રજ્નિ_12.45
કસ્તૂરી મૃગનાભિસ્ તુ મદની ગન્ધચેલિકા ।
વેધમુખ્યા ચ માર્જારી સુભગા બહુગન્ધદા ॥ રજ્નિ_12.46
સહસ્રવેધી શ્યામા સ્યાત્ કામાનન્દા મૃગાણ્ડજા ।
કુરઙ્ગનાભી લલિતા મદો મૃગમદસ્ તથા ।
શ્યામલી કામમોદી ચ વિજ્ઞેયાષ્ટાદશાહ્વયા ॥ રજ્નિ_12.47
કસ્તૂરી સુરભિસ્ તિક્તા ચક્ષુષ્યા મુખરોગજિત્ ।
કિલાસકફદૌર્ગન્ધ્યવાતાલક્ષ્મીમલાપહા ॥ રજ્નિ_12.48
કપિલા પિઙ્ગલા કૃષ્ણા કસ્તૂરી ત્રિવિધા ક્રમાત્ ।
નેપાલે ઽપિ ચ કાશ્મીરે કામરૂપે ચ જાયતે ॥ રજ્નિ_12.49
સાપ્ય્ એકા ખરિકા તતશ્ ચ તિલકા જ્ઞેયા કુલિત્થાપરા પિણ્ડાન્યાપિ ચ નાયિકેતિ ચ પરા યા પઞ્ચભેદાભિધા ।
સા શુદ્ધા મૃગનાભિતઃ ક્રમવશાદ્ એષા ક્ષિતીશોચિતા પક્ષત્યાદિદિનત્રયેષુ જનિતા કસ્તૂરિકા સ્તૂયતે ॥ રજ્નિ_12.50
ચૂર્ણાકૃતિસ્ તુ ખરિકા તિલકા તિલાભા કૌલત્થબીજસદૃશી ચ કુલિત્થકા ચ ।
સ્થૂલા તતઃ કિયદ્ ઇયં કિલ પિણ્ડિકાખ્યા તસ્યાશ્ ચ કિંચિદ્ અધિકા યદિ નાયિકા સા ॥ રજ્નિ_12.51
સ્વાદે તિક્તા પિઞ્જરા કેતકીનાં ગન્ધં ધત્તે લાઘવં તોલને ચ ।
યાપ્સુ ન્યસ્તા નૈવ વૈવર્ણ્યમ્ ઈયાત્ કસ્તૂરી સા રાજભોગ્યાપ્રશસ્તા ॥ રજ્નિ_12.52
યા ગન્ધં કેતકીનામ્ અપહરતિ મદં સિન્ધુરાણાં ચ વર્ણે સ્વાદે તિક્તા કટુર્ વા લઘુર્ અથ તુલિતા મર્દિતા ચિક્કણા સ્યાત્ ।
દાહં યા નૈતિ વહ્નૌ શિમિશિમિતિ ચિરં ચર્મગન્ધા હુતાશે સા કસ્તૂરી પ્રશસ્તા વરમૃગતનુજા રાજતે રાજભોગ્યા ॥ રજ્નિ_12.53
બાલે જરતિ ચ હરિણે ક્ષીણે રોગિણિ ચ મન્દગન્ધયુતા ।
કામાતુરે ચ તરુણે કસ્તૂરી બહુલપરિમલા ભવતિ ॥ રજ્નિ_12.54
યા સ્નિગ્ધા ધૂમગન્ધા વહતિ વિનિહિતા પીતતાં પાથસો ઽન્તર્ નિઃશેષં યા નિવિષ્ટા ભવતિ હુતવહે ભસ્મસાદ્ એવ સદ્યઃ ।
યા ચ ન્યસ્તા તુલાયાં કલયતિ ગુરુતાં મર્દિતા રૂક્ષતાં ચ જ્ઞેયા કસ્તૂરિકેયં ખલુ કૃતમતિભિઃ કૃત્રિમા નૈવ સેવ્યા ॥ રજ્નિ_12.55
શુદ્ધો વા મલિનો ઽસ્તુ વા મૃગમદઃ કિં જાતમ્ એતાવતા કો ઽપ્ય્ અસ્યાનવધિશ્ ચમત્કૃતિનિધિઃ સૌરભ્યમ્ એકો ગુણઃ ।
યેનાસૌ સ્મરમણ્ડનૈકવસતિર્ ભાલે કપોલે ગલે દોર્મૂલે કુચમણ્ડલે ચ કુરુતે સઙ્ગં કુરઙ્ગીદૃશામ્ ॥ રજ્નિ_12.56
ગોરોચના રુચિઃ શોભા રુચિરા શોભના શુભા ।
ગૌરી ચ રોચના પિઙ્ગા મઙ્ગલ્યા પિઙ્ગલા શિવા ॥ રજ્નિ_12.57
પીતા ચ ગૌતમી ગવ્યા વન્દનીયા ચ કાઞ્ચની ।
મેધ્યા મનોરમા શ્યામા રામા ભૂમિકરાહ્વયા ॥ રજ્નિ_12.58
ગોરોચના ચ શિશિરા વિષદોષહન્ત્રી રુચ્યા ચ પાચનકરી ક્રિમિકુષ્ઠહન્ત્રી ।
ભૂતગ્રહોપશમનં કુરુતે ચ પથ્યા શૃઙ્ગારમઙ્ગલકરી જનમોહિની ચ ॥ રજ્નિ_12.59
કર્પૂરો ઘનસારકઃ સિતકરઃ શીતઃ શશાઙ્કઃ શિલા શીતાંશુર્ હિમવાલુકા હિમકરઃ શીતપ્રભઃ શામ્ભવઃ ।
શુભ્રાંશુઃ સ્ફટિકાભ્રસારમિહિકાતારાભ્રચન્દ્રેન્દવશ્ ચન્દ્રાલોકતુષારગૌરકુમુદાન્ય્ એકાદશાહ્વા દ્વિશઃ ॥ રજ્નિ_12.60
પોતાસો ભીમસેનસ્ તદનુ સિતકરઃ શંકરાવાસસંજ્ઞઃ પ્રાંશુઃ પિઞ્જો ઽબ્દસારસ્ તદનુ હિમયુતા વાલુકા જૂટિકા ચ ।
પશ્ચાદ્ અસ્યાસ્ તુષારસ્ તદુપરિ સહિમઃ શીતલઃ પક્વિકાન્યા કર્પૂરસ્યેતિ ભેદા ગુણરસમહસાં વૈદ્યદૃશ્યેન દૃશ્યાઃ ॥ રજ્નિ_12.61
કર્પૂરો નૂતનસ્ તિક્તઃ સ્નિગ્ધશ્ ચોષ્ણો ઽસ્રદાહદઃ ।
ચિરસ્થો દાહદોષઘ્નઃ સ ધૌતઃ શુભકૃત્ પરઃ ॥ રજ્નિ_12.62
શિરો મધ્યં તલં ચેતિ કર્પૂરસ્ ત્રિવિધઃ સ્મૃતઃ ।
શિરઃ સ્તમ્ભાગ્રસંજાતં મધ્યં પર્ણતલે તલમ્ ॥ રજ્નિ_12.63
ભાસ્વદ્વિશદપુલકં શિરોજાતં તુ મધ્યમમ્ ।
સામાન્યપુલકં સ્વચ્છં તલે ચૂર્ણં તુ ગૌરકમ્ ॥ રજ્નિ_12.64

સ્તમ્ભગર્ભસ્થિતં શ્રેષ્ઠં સ્તમ્ભબાહ્યે ચ મધ્યમમ્ ।
સ્વચ્છમ્ ઈષત્ હરિદ્રાભં શુભ્રં તન્ મધ્યમં સ્મૃતમ્ સુદૃઢં શુભ્રરૂક્ષં ચ પુલકં બાહ્યજં વદેત્ ॥ રજ્નિ_12.65
સ્વચ્છં ભૃઙ્ગારપત્ત્રં લઘુતરવિશદં તોલને તિક્તકં ચેત્ સ્વાદે શૈત્યં સુહૃદ્યં બહલપરિમલામોદસૌરભ્યદાયિ ।
નિઃસ્નેહં દાર્ઢ્યપત્ત્રં શુભતરમ્ ઇતિ ચેત્ રાજયોગ્યં પ્રશસ્તં કર્પૂરં ચાન્યથા ચેદ્ બહુતરમ્ અશને સ્ફોટદાયિ વ્રણાય ॥ રજ્નિ_12.66
ચીનકશ્ ચીનકર્પૂરઃ કૃત્રિમો ધવલઃ પટુઃ ।
મેઘસારસ્ તુષારશ્ ચ દ્વીપકર્પૂરજઃ સ્મૃતઃ ॥ રજ્નિ_12.67
ચીનકઃ કટુતિક્તોષ્ણ ઈષચ્છીતઃ કફાપહઃ ।
કણ્ઠદોષહરી મેધ્યઃ પાચનઃ ક્રિમિનાશનઃ ॥ રજ્નિ_12.68
જવાદિ ગન્ધરાજં સ્યાત્ કૃત્રિમં મૃગચર્મજમ્ ।
સમૂહગન્ધં ગન્ધાઢ્યં સ્નિગ્ધં સામ્રાણિકર્દમમ્ ।
સુગન્ધં તૈલનિર્યાસં કુટામોદં દશાભિધમ્ ॥ રજ્નિ_12.69
સૌગન્ધિકં જવાદિ સ્યાત્ સ્નિગ્ધં ચોષ્ણં સુખાવહમ્ ।
વાતે હિતં ચ રાજ્ઞાં ચ મોહનાહ્લાદકારણમ્ ॥ રજ્નિ_12.70
જવાદિ નીલં સસ્નિગ્ધમ્ ઈષત્ પીતં સુગન્ધદમ્ ।
આતપે બહુલામોદં રાજ્ઞાં યોગ્યં ન ચાન્યથા ॥ રજ્નિ_12.71
તૂણીકસ્ તૂણિકસ્ તૂણી પીતકઃ કચ્છપસ્ તથા ।
નન્દી કુરકઃ કાન્તો નન્દીવૃક્ષો નવાહ્વયઃ ॥ રજ્નિ_12.72
વૃક્ષઃ કટુસ્ તિક્તઃ શીતસ્ તિક્તાસ્રદાહજિત્ ।
શિરોઽર્તિશ્વેતકુષ્ઠઘ્નઃ સુગન્ધિઃ પુષ્ટિવીર્યદઃ ॥ રજ્નિ_12.73
જાતીપત્ત્રી જાતિકોશઃ સુમનઃપત્ત્રિકાપિ સા ।
માલતીપત્ત્રિકા પઞ્ચનામ્ની સૌમનસાયિની ॥ રજ્નિ_12.74
જાતીપત્રી કટુસ્ તિક્તા સુરભિઃ કફનાશની ।
વક્ત્રવૈશદ્યજનની જાડ્યદોષનિકૃન્તની ॥ રજ્નિ_12.75
જાતીફલં જાતિશસ્યં શાલૂકં માલતીફલમ્ ।
મજ્જાસારં જાતિસારં પુટં ચ સુમનઃફલમ્ ॥ રજ્નિ_12.76
જાતીફલં કષાયોષ્ણં કટુ કણ્ઠામયાર્તિજિત્ ।
વાતાતિસારમેહઘ્નં લઘુ વૃષ્યં ચ દીપનમ્ ॥ રજ્નિ_12.77
કક્કોલકં કૃતફલં કોલકં કટુકં ફલમ્ ।
વિદ્વેષ્યં સ્થૂલમરિચં કર્કોલં માધવોચિતમ્ ।
કઙ્કોલં કટ્ફલં પ્રોક્તં મારીચં રુદ્રસંમિતમ્ ॥ રજ્નિ_12.78
કક્કોલં કટુ તિક્તોષ્ણં વક્ત્રજાડ્યહરં પરમ્ ।
દીપનં પાચનં રુચ્યં કફવાતનિકૃન્તનમ્ ॥ રજ્નિ_12.79
લવંગકલિકા દિવ્યં લવંગં શેખરં લવમ્ ।
શ્રીપુષ્પં દેવકુસુમં રુચિરં વારિસમ્ભવમ્ ॥ રજ્નિ_12.80
તીક્ષ્ણપુષ્પં તુ ભૃઙ્ગારં ગીર્વાણકુસુમં તથા ।
પુષ્પકં ચન્દનાદિ સ્યાત્ જ્ઞેયં ત્રયોદશાહ્વયમ્ ॥ રજ્નિ_12.81
લવંગં શીતલં તિક્તં ચક્ષુષ્યં ભક્તરોચનમ્ ।
વાતપિત્તકફઘ્નં ચ તીક્ષ્ણં મૂર્ધરુજાપહમ્ ॥ રજ્નિ_12.82
લવંગં સોષ્ણકં તીક્ષ્ણં વિપાકે મધુરં હિમમ્ ।
વાતપિત્તકફામઘ્નં ક્ષયકાસાસ્રદોષનુત્ ॥ રજ્નિ_12.83

સ્વાદુસ્ ત્વ્ અગરુસારઃ સ્યાત્ સુધૂમ્યો ગન્ધધૂમજઃ ।
સ્વાદુઃ કટુકષાયોષ્ણઃ સધૂમામોદવાતજિત્ ॥ રજ્નિ_12.84
કૃષ્ણાગરુ સ્યાદ્ અગરુ શૃઙ્ગારં વિશ્વરૂપકમ્ ।
શીર્ષં કાલાગરુ કેશ્યં વસુકં કૃષ્ણકાષ્ઠકમ્ ।
ધૂપાર્હં વલ્લરં ગન્ધરાજકં દ્વાદશાહ્વયમ્ ॥ રજ્નિ_12.85
કૃષ્ણાગરુ કટૂષ્ણં ચ તિક્તં લેપે ચ શીતલમ્ ।
પાને પિત્તહરં કિંચિત્ ત્રિદોષઘ્નમ્ ઉદાહૃતમ્ ॥ રજ્નિ_12.86
અન્યાગરુ પીતકં ચ લોહં વર્ણપ્રસાદનમ્ ।
અનાર્યકમ્ અસારં ચ કૃમિજગ્ધં ચ કાષ્ઠકમ્ ॥ રજ્નિ_12.87
કાષ્ઠાગરુ કટૂષ્ણં ચ લેપે રૂક્ષં કફાપહમ્ ॥ રજ્નિ_12.88
દાહાગરુ દહનાગરુ દાહકકાષ્ઠં ચ વહ્નિકાષ્ઠં ચ ।
ધૂપાગરુ તૈલાગરુ પુરં ચ પુરમથનવલ્લભં ચૈવ ॥ રજ્નિ_12.89
દાહાગરુ કટુકોષ્ણં કેશાનાં વર્ધનં ચ વર્ણ્યં ચ ।
અપનયતિ કેશદોષાન્ આતનુતે સંતતં ચ સૌગન્ધ્યમ્ ॥ રજ્નિ_12.90
મઙ્ગલ્યા મલ્લિકા ગન્ધમઙ્ગલાગરુવાચકા ।
મઙ્ગલ્યા ગુરુશિશિરા ગન્ધાઢ્યા યોગવાહિકા ॥ રજ્નિ_12.91
માંસી તુ જટિલા પેશી ક્રવ્યાદી પિશિતા મિશી ।
કેશિની ચ જટા હિંસ્રા જટામાંસી ચ માંસિની ॥ રજ્નિ_12.92
જટાલા નલદા મેષી તામસી ચક્રવર્તિની ।
માતા ભૂતજટા ચૈવ જનની ચ જટાવતી ।
મૃગભક્ષાપિ ચેત્ય્ એતા એકવિંશતિધાભિધાઃ ॥ રજ્નિ_12.93
સુરભિસ્ તુ જટામાંસી કષાયા કટુશીતલા ।
કફહૃદ્ ભૂતદાહઘ્ની પિત્તઘ્ની મોદકાન્તિકૃત્ ॥ રજ્નિ_12.94
દ્વિતીયા ગન્ધમાંસી ચ કેશી ભૂતજટા સ્મૃતા ।
પિશાચી પૂતના ચૈવ ભૂતકેશી ચ લોમશા ।
જટાલા લઘુમાંસી ચ ખ્યાતા ચાઙ્કમિતાહ્વયા ॥ રજ્નિ_12.95
ગન્ધમાંસી તિક્તશીતા કફકણ્ઠામયાપહા ।
રક્તપિત્તહરા વર્ણ્યા વિષભૂતજ્વરાપહા ॥ રજ્નિ_12.96
આકાશમાંસી સૂક્ષ્માન્યા નિરાલમ્બા ખસમ્ભવા ।
સેવાલી સૂક્ષ્મપત્ત્રી ચ ગૌરી પર્વતવાસિની ॥ રજ્નિ_12.97
અભ્રમાંસી હિમા શોફવ્રણનાડીરુજાપહા ।
લૂતાગર્દભજાલાદિહારિણી વર્ણકારિણી ॥ રજ્નિ_12.98
તુરુષ્કો યાવનો ધૂમ્રો ધૂમ્રવર્ણઃ સુગન્ધિકઃ ।
સિહ્લકઃ સિહ્લસારશ્ ચ પીતસારઃ કપિસ્ તથા ॥ રજ્નિ_12.99
પિણ્યાકઃ કપિજઃ કલ્કઃ પિણ્ડિતઃ પિણ્ડતૈલકઃ ।
કરેવરઃ કૃત્રિમકો લેપનો મુનિભૂહ્વયઃ ॥ રજ્નિ_12.100
તુરુષ્કઃ સુરભિસ્ તિક્તઃ કટુસ્નિગ્ધશ્ ચ કુષ્ઠજિત્ ।
કફપિત્તાશ્મરીમૂત્રાઘાતભૂતજ્વરાર્તિજિત્ ॥ રજ્નિ_12.101
ગુગ્ગુલુર્ યવનદ્વિષ્ટો ભવાભીષ્ટો નિશાટકઃ ।
જટાલઃ કાલનિર્યાસઃ પૂરો ભૂતહરઃ શિવઃ ॥ રજ્નિ_12.102

કૌશિકઃ શામ્ભવો દુર્ગો યાતુઘ્નો મહિષાક્ષકઃ ।
દેવેષ્ટો મરુદેશ્યો ઽપિ રક્ષોહા રૂક્ષગન્ધકઃ ।
દિવ્યસ્ તુ મહિષાક્ષશ્ ચ નામાન્ય્ એતાનિ વિંશતિઃ ॥ રજ્નિ_12.103
ગુગ્ગુલુઃ કટુતિક્તોષ્ણઃ કફમારુતકાસજિત્ ।
ક્રિમિવાતોદરપ્લીહશોફાર્શોઘ્નો રસાયનઃ ॥ રજ્નિ_12.104
ગન્ધરાજઃ સ્વર્ણકણઃ સુવર્ણઃ કણગુગ્ગુલુઃ ।
કનકો વંશપોતશ્ ચ સુરસશ્ ચ પલંકષઃ ॥ રજ્નિ_12.105
કણગુગ્ગુલુઃ કટૂષ્ણઃ સુરભિર્ વાતનાશનઃ ।
શૂલગુલ્મોદરાધ્માનકફઘ્નશ્ ચ રસાયનઃ ॥ રજ્નિ_12.106
ગુગ્ગુલુશ્ ચ તૃતીયો ઽન્યો ભૂમિજો દૈત્યમેદજઃ ।
દુર્ગાહ્લાદ ઇડાજાત આશાદિરિપુસમ્ભવઃ ।
મજ્જાજો મદજશ્ ચૈવ મહિષાસુરસમ્ભવઃ ॥ રજ્નિ_12.107
ગુગ્ગુલુર્ ભૂમિજસ્ તિક્તઃ કટૂષ્ણઃ કફવાતજિત્ ।
ઉમાપ્રિયશ્ ચ ભૂતઘ્નો મેધ્યઃ સૌરભ્યદઃ સદા ॥ રજ્નિ_12.108
રાલઃ સર્જરસશ્ ચૈવ શાલઃ કનકલોદ્ભવઃ ।
લલનઃ શાલનિર્યાસો દેવેષ્ટઃ શીતલસ્ તથા ॥ રજ્નિ_12.109
બહુરૂપઃ શાલરસઃ સર્જનિર્યાસકસ્ તથા ।
સુરભિઃ સુરધૂપશ્ ચ યક્ષધૂપો ઽગ્નિવલ્લભઃ ।
કાલઃ કલલજઃ પ્રોક્તો નામ્ના સપ્તદશાઙ્કિતઃ ॥ રજ્નિ_12.110
રાલસ્ તુ શિશિરઃ સ્નિગ્ધઃ કષાયસ્ તિક્તસંગ્રહઃ ।
વાતપિત્તહરઃ સ્ફોટકણ્ડૂતિવ્રણનાશનઃ ।
કુન્દુરુકઃ સૌરાષ્ટ્રઃ શિખરી કુન્દુરુકકુન્દુકસ્ તીક્ષ્ણઃ ।
ગોપુરકો બહુગન્ધઃ પાલિન્દો ભીષણશ્ ચ દશસંજ્ઞઃ ॥ રજ્નિ_12.111
કુન્દુરુર્ મધુરસ્ તિક્તઃ કફપિત્તાર્તિદાહનુત્ ।
પાને લેપે ચ શિશિરઃ પ્રદરામયશાન્તિકૃત્ ॥ રજ્નિ_12.112
કુષ્ઠં રુજાગદો વ્યાધિર્ આમયં પારિભદ્રકમ્ ।
રામં વાનીરજં વાપ્યં જ્ઞેયં ત્વગ્દોષમ્ ઉત્પલમ્ ।
કુત્સં ચ પાટવં ચૈવ પદ્મકં મનુસંજ્ઞકમ્ ॥ રજ્નિ_12.113
કુષ્ઠં કટૂષ્ણં તિક્તં સ્યાત્ કફમારુતકુષ્ઠજિત્ ।
વિસર્પવિષકણ્ડૂતિખર્જૂદદ્રુઘ્નકાન્તિકૃત્ ॥ રજ્નિ_12.114
સારિવા શારદા ગોપા ગોપવલ્લી પ્રતાનિકા ।
ગોપકન્યા લતાસ્ફોતા નવાહ્વા કાષ્ઠસારિવા ॥ રજ્નિ_12.115
સારિવાન્યા કૃષ્ણમૂલી કૃષ્ણા ચન્દનસારિવા ।
ભદ્રા ચન્દનગોપા તુ ચન્દના કૃષ્ણવલ્લ્ય્ અપિ ॥ રજ્નિ_12.116
સારિવે દ્વે તુ મધુરે કફવાતાસ્રનાશને ।
કુષ્ઠકણ્ડૂજ્વરહરે મેહદુર્ગન્ધિનાશને ॥ રજ્નિ_12.117
નખઃ કરરુહઃ શિલ્પી શુક્તિઃ શઙ્ખઃ ખુરઃ શફઃ ।
વલઃ કોશી ચ કરજો હનુર્ નાગહનુસ્ તથા ॥ રજ્નિ_12.118
પાણિજો બદરીપત્ત્રો ધૂપ્યઃ પણ્યવિલાસિની ।
સંધિનાલઃ પાણિરુહઃ સ્યાદ્ અષ્ટાદશસંજ્ઞકઃ ॥ રજ્નિ_12.119

નખઃ સ્યાદ્ ઉષ્ણકટુકો વિષં હન્તિ પ્રયોજિતઃ ।
કુષ્ઠકણ્ડૂવ્રણઘ્નશ્ ચ ભૂતવિદ્રાવણઃ પરઃ ॥ રજ્નિ_12.120
નખો ઽન્યઃ સ્યાદ્ બલનખઃ કૂટસ્થશ્ ચક્રનાયકઃ ।
ચક્રી ચક્રનખસ્ ત્ર્યસ્રઃ કાલો વ્યાઘ્રનખઃ સ્મૃતઃ ॥ રજ્નિ_12.121
દ્વીપિનખો વ્યાલનખઃ ખપુટો વ્યાલપાણિજઃ ।
વ્યાલાયુધો વ્યાલબલો વ્યાલખડ્ગશ્ ચ ષોડશ ॥ રજ્નિ_12.122
વ્યાલનખસ્ તુ તિક્તોષ્ણઃ કષાયઃ કફવાતજિત્ ।
કુષ્ઠકણ્ડૂવ્રણઘ્નશ્ ચ વર્ણ્યઃ સૌગન્ધ્યદઃ પરઃ ॥ રજ્નિ_12.123
સ્પૃક્કા ચ દેવી પિશુના વધૂશ્ ચ કોટિર્ મનુર્ બ્રાહ્મણિકા સુગન્ધા ।
સમુદ્રકાન્તા કુટિલા તથા ચ માલાલિકા ભૂતલિકા ચ લઘ્વી ॥ રજ્નિ_12.124
નિર્માલ્યા સુકુમારા ચ માલાલી દેવપુત્રિકા ।
પઞ્ચગુપ્તિર્ અસૃક્ પ્રોક્તા નખપુષ્પી ચ વિંશતિઃ ॥ રજ્નિ_12.125
સ્પૃક્કા કટુકષાયા ચ તિક્તા શ્લેષ્માર્તિકાસજિત્ ।
શ્લેષ્મમેહાશ્મરીકૃચ્છ્રનાશની ચ સુગન્ધદા ॥ રજ્નિ_12.126
સ્થૌણેયકં બર્હિશિખં શુકચ્છદં મયૂરચૂડં શુકપુચ્છકં તથા ।
વિકીર્ણરોમાપિ ચ કીરવર્ણકં વિકર્ણસંજ્ઞં હરિતં નવાહ્વયમ્ ॥ રજ્નિ_12.127
સ્થૌણેયં કફવાતઘ્નં સુગન્ધિ કટુતિક્તકમ્ ।
પિત્તપ્રકોપશમનં બલપુષ્ટિવિવર્ધનમ્ ॥ રજ્નિ_12.128
મુરા ગન્ધવતી દૈત્યા ગન્ધાઢ્યા ગન્ધમાદની ।
સુરભિર્ ભૂરિગન્ધા ચ કુટી ગન્ધકુટી તથા ॥ રજ્નિ_12.129
મુરા તિક્તા કટુઃ શીતા કષાયા કફપિત્તહૃત્ ।
શ્વાસાસૃગ્વિષદાહાર્તિભ્રમમૂર્છાતૃષાપહા ॥ રજ્નિ_12.130
શૈલેયં શિલજં વૃદ્ધં શિલાપુષ્પં શિલોદ્ભવમ્ ।
સ્થવિરં પલિતં જીર્ણં તથા કાલાનુસાર્યકમ્ ॥ રજ્નિ_12.131
શિલોત્થં ચ શિલાદદ્રુઃ શૈલજં ગિરિપુષ્પકમ્ ।
શિલાપ્રસૂનં સુભગં શૈલકં ષોડશાહ્વયમ્ ॥ રજ્નિ_12.132
શૈલેયં શિશિરં તિક્તં સુગન્ધિ કફપિત્તજિત્ ।
દાહતૃષ્ણાવમિશ્વાસવ્રણદોષવિનાશનમ્ ॥ રજ્નિ_12.133
ચોરકઃ શઙ્કિતશ્ ચણ્ડા દુષ્પત્ત્રઃ ક્ષેમકો રિપુઃ ।
ચપલઃ કિતવો ધૂર્તઃ પટુર્ નીચો નિશાચરઃ ॥ રજ્નિ_12.134
ગણહાસઃ કોપનકશ્ ચૌરકઃ ફલચોરકઃ ।
દુષ્કુલો ગ્રન્થિલશ્ ચૈવ સુગ્રન્થિઃ પર્ણચોરકઃ ।
ગ્રન્થિપર્ણો ગ્રન્થિદલો ગ્રન્થિપત્ત્રસ્ ત્રિનેત્રધા ॥ રજ્નિ_12.135
ચોરકસ્ તીવ્રગન્ધોષ્ણસ્ તિક્તો વાતકફાપહઃ ।
નાસામુખરુજાજીર્ણક્રિમિદોષવિનાશનઃ ॥ રજ્નિ_12.136
પદ્મકં પીતકં પીતં માલયં શીતલં હિમમ્ ।
શુભ્રં કેદારજં રક્તં પાટલાપુષ્પસંનિભમ્ ।
પદ્મકાષ્ઠં પદ્મવૃક્ષં પ્રોક્તં સ્યાદ્ દ્વાદશાહ્વયમ્ ॥ રજ્નિ_12.137
પદ્મકં શીતલં તિક્તં રક્તપિત્તવિનાશનમ્ ।
મોહદાહજ્વરભ્રાન્તિકુષ્ઠવિસ્ફોટશાન્તિકૃત્ ॥ રજ્નિ_12.138

પ્રપૌણ્ડરીકં ચક્ષુષ્યં પુણ્ડર્યં પુણ્ડરીયકમ્ ।
પૌણ્ડર્યં ચ સુપુષ્પં ચ સાનુજં ચાનુજં સ્મૃતમ્ ॥ રજ્નિ_12.139
પ્રપૌણ્ડરીકં ચક્ષુષ્યં મધુરં તિક્તશીતલમ્ ।
પિત્તરક્તવ્રણાન્ હન્તિ જ્વરદાહતૃષાપહમ્ ॥ રજ્નિ_12.140
લામજ્જકં સુનાલં સ્યાદ્ અમૃણાલં લવં લઘુ ।
ઇષ્ટકાપથકં શીઘ્રં દીર્ઘમૂલં જલાશ્રયમ્ ॥ રજ્નિ_12.141
લામજ્જકં હિમં તિક્તં મધુરં વાતપિત્તજિત્ ।
તૃડ્દાહશ્રમમૂર્છાર્તિરક્તપિત્તજ્વરાપહમ્ ॥ રજ્નિ_12.142
માંસરોહિણ્ય્ અતિરુહા વૃત્તા ચર્મકષા ચ સા ।
વિકસા માંસરોહી ચ જ્ઞેયા માંસરુહા મુનિઃ ॥ રજ્નિ_12.143
અન્યા માંસી સદામાંસી માંસરોહા રસાયની ।
સુલોમા લોમકરણી રોહિણી માંસરોહિકા ॥ રજ્નિ_12.144
વિકસા કટુકા તિક્તા તથોષ્ણા સ્વરસાદનુત્ ।
રસાયનપ્રયોગાચ્ ચ સર્વરોગહરા મતા ।
કષાયા ગ્રાહિણી વર્ણ્યા રક્તપિત્તપ્રસાદની ॥ રજ્નિ_12.145
રોહિણીયુગલં શીતં કષાયં ક્રિમિનાશનમ્ ।
કણ્ઠશુદ્ધિકરં રુચ્યં વાતદોષનિષૂદનમ્ ॥ રજ્નિ_12.146
શ્રીવેષ્ટો વૃક્ષધૂપશ્ ચ ચીડાગન્ધો રસાઙ્ગકઃ ।
શ્રીવાસઃ શ્રીરસો વેષ્ટો લક્ષ્મીવેષ્ટસ્ તુ વેષ્ટકઃ ॥ રજ્નિ_12.147
વેષ્ટસારો રસાવેષ્ટઃ ક્ષીરશીર્ષઃ સુધૂપકઃ ।
ધૂપાઙ્ગસ્ તિલપર્ણશ્ ચ સરલાઙ્ગો ઽપિ ષોડશ ॥ રજ્નિ_12.148
શ્રીવેષ્ટઃ કટુતિક્તશ્ ચ કષાયઃ શ્લેષ્મપિત્તજિત્ ।
યોનિદોષરુજાજીર્ણવ્રણઘ્નાધ્માનદોષજિત્ ॥ રજ્નિ_12.149
ઉશીરમ્ અમૃણાલં સ્યાજ્ જલવાસં હરિપ્રિયમ્ ।
મૃણાલમ્ અભયં વીરં વીરણં સમગન્ધિકમ્ ॥ રજ્નિ_12.150
રણપ્રિયં વારિતરં શિશિરં શિતિમૂલકમ્ ।
વેણીગમૂલકં ચૈવ જલામોદં સુગન્ધિકમ્ ।
સુગન્ધિમૂલકં શુભ્રં બાલકં ગ્રહભૂહ્વયમ્ ॥ રજ્નિ_12.151
ઉશીરં શીતલં તિક્તં દાહશ્રમહરં પરમ્ ।
પિત્તજ્વરાર્તિશમનં જલસૌગન્ધ્યદાયકમ્ ॥ રજ્નિ_12.152
નલિકા વિદ્રુમલતિકા કપોતબાણા નલી ચ નિર્મથ્યા ।
સુષિરા ધમની સ્તુત્યા રક્તદલા નર્તકી નટી રુદ્રાઃ ॥ રજ્નિ_12.153
નલિકા તિક્તકટુકા તીક્ષ્ણા ચ મધુરા હિમા ।
કૃમિવાતોદરાર્ત્યર્શઃશૂલઘ્ની મલશોધની ॥ રજ્નિ_12.154
ઇત્થં ગન્ધદ્રવ્યકદમ્બાહ્વયવીર્યવ્યાખ્યાવાચોયુક્તિવિવિક્તોજ્જ્વલસર્ગમ્ ।
વર્ગં વક્ત્રામ્ભોરુહમોદાર્હમ્ અધીયાથૈનં મધ્યે સંસદ્ અસૌ દીવ્યતુ વૈદ્યઃ ॥ રજ્નિ_12.155
યે ગન્ધયન્તિ સકલાનિ ચ ભૂતલાનિ લોકાંશ્ ચ યે ઽપિ સુખયન્તિ ચ ગન્ધલુબ્ધાન્ ।
તેષામ્ અયં મલયજાદિસુગન્ધિનામ્નાં ભૂર્ ગન્ધવર્ગ ઇતિ વિશ્રુતિમ્ એતિ વર્ગઃ ॥ રજ્નિ_12.156
યસ્યોચ્ચૈશ્ ચરિતાનિ શીતસુરભીણ્ય્ અભ્યસ્ય સત્યાત્મનો દુશ્ચારિત્રજના નિષઙ્ગજનિતં દ્રાગ્ દૌઃસ્થમ્ આસ્થન્ સ્વકમ્ તસ્યાયં કૃતિનઃ કૃતૌ નરહરેઃ શ્રીચન્દનાદિઃ સ્થિતિં વર્ગો વાઞ્છતિ નામનૈગમશિખાભૂષામણૌ દ્વાદશઃ ॥ રજ્નિ_12.157
રાજનિઘણ્ટુ, સુવર્ણાદિવર્ગ

ત્રિસ્વર્ણરૌપ્યતામ્રાણિ ત્રપુ સીસં દ્વિરીતિકા ।
કાંસ્યાયો વર્તકં કાન્તં કિટ્ટં મુણ્ડં ચ તીક્ષ્ણકમ્ ॥ રજ્નિ_13.1
શિલા સિન્દૂરભૂનાગં હિઙ્ગુલં ગૈરિકં દ્વિધા ।
તુવરી હરિતાલં ચ ગન્ધકં ચ શિલાજતુ ॥ રજ્નિ_13.2
સિક્થકં ચ દ્વિકાસીસં માક્ષિકૌ પઞ્ચધાઞ્જનમ્ ।
કમ્પિલ્લતુત્થરસકં પારદશ્ ચાભ્રકં ચતુઃ ॥ રજ્નિ_13.3
સ્ફટી ચ ક્ષુલ્લકઃ શઙ્ખૌ કપર્દઃ શુક્તિકા દ્વિધા ।
ખટિની દુગ્ધપાષાણો મણિશ્ ચ કર્પૂરાદ્યકઃ ॥ રજ્નિ_13.4
સિકતા ચ દ્વિકઙ્ગુષ્ઠં વિમલા ચ દ્વિધા મતા ।
તથાખુપ્રસ્તરશ્ ચૈવ શરવેદમિતાહ્વયાઃ ।
અથ રત્નં નવં વક્ષ્યે પદ્મરાગાદિકં ક્રમાત્ ॥ રજ્નિ_13.5
માણિક્યમુક્તાફલવિદ્રુમાણિ ગારુત્મતં સ્યાદ્ અથ પુષ્પરાગઃ ।
વજ્રં ચ નીલં ચ નવ ક્રમેણ ગોમેદવૈડૂર્યયુતાનિ તાનિ ॥ રજ્નિ_13.6
સ્ફટિકશ્ ચ સૂર્યકાન્તો વૈક્રાન્તશ્ ચન્દ્રકાન્તકઃ ।
રાજાવર્તઃ પેરોજં સ્યાદ્ ઉભૌ બાણાશ્ ચ સંખ્યયા ॥ રજ્નિ_13.7
સ્વર્ણં સુવર્ણકનકોજ્જ્વલકાઞ્ચનાનિ કલ્યાણહાટકહિરણ્યમનોહરાણિ ।
ગાઙ્ગેયગૈરિકમહારજતાગ્નિવીર્યરુક્માગ્નિહેમતપનીયકભાસ્કરાણિ ॥ રજ્નિ_13.8
જામ્બૂનદાષ્ટાપદજાતરૂપપિઞ્જાનચામીકરકર્બુરાણિ ।
કાર્તસ્વરાપિઞ્જરભર્મભૂરિતેજાંસિ દીપ્તાનલપીતકાનિ ॥ રજ્નિ_13.9
મઙ્ગલ્યસૌમેરવશાતકુમ્ભશૃઙ્ગારચન્દ્રાજરજામ્બવાનિ ।
આગ્નેયનિષ્કાગ્નિશિખાનિ ચેતિ નેત્રાબ્ધિનિર્ધારિતનામ હેમ ॥ રજ્નિ_13.10
સ્વર્ણં સ્નિગ્ધકષાયતિક્તમધુરં દોષત્રયધ્વંસનં શીતં સ્વાદુ રસાયનં ચ રુચિકૃચ્ ચક્ષુષ્યમ્ આયુષ્પ્રદમ્ ।
પ્રજ્ઞાવીર્યબલસ્મૃતિસ્વરકરં કાન્તિં વિધત્તે તનોઃ સંધત્તે દુરિતક્ષયં શ્રિયમ્ ઇદં ધત્તે નૄણાં ધારણાત્ ॥ રજ્નિ_13.11
દાહે ચ રક્તમ્ અથ યચ્ ચ સિતં છિદાયાં કાશ્મીરકાન્તિ ચ વિભાતિ નિકાષપટ્ટે ।
સ્નિગ્ધં ચ ગૌરવમ્ ઉપૈતિ ચ યત્ તુલાયાં જાત્યા તદ્ એવ કનકં મૃદુ રક્તપીતમ્ ॥ રજ્નિ_13.12
તચ્ ચૈકં રસવેધજં તદ્ અપરં જાતં સ્વયં ભૂમિજં કિંચાન્યદ્ બહુલોહસંકરભવં ચેતિ ત્રિધા કાઞ્ચનમ્ ।
તત્રાદ્યં કિલ પીતરક્તમ્ અપરં રક્તં તતો ઽન્યત્ તથા મૈરાલં તદ્ અતિક્રમેણ તદ્ ઇદં સ્યાત્ પૂર્વપૂર્વોત્તમમ્ ॥ રજ્નિ_13.13
રૌપ્યં શુભ્રં વસુશ્રેષ્ઠં રુચિરં ચન્દ્રલોહકમ્ ।
શ્વેતકં તુ મહાશુભ્રં રજતં તપ્તરૂપકમ્ ॥ રજ્નિ_13.14
ચન્દ્રભૂતિઃ સિતં તારં કલધૌતેન્દુલોહકમ્ ।
કુપ્યં ધૌતં તથા સૌધં ચન્દ્રહાસં મુનીન્દુકમ્ ॥ રજ્નિ_13.15
રૌપ્યં સ્નિગ્ધં કષાયામ્લં વિપાકે મધુરં સરમ્ ।
વાતપિત્તહરં રુચ્યં વલીપલિતનાશનમ્ ॥ રજ્નિ_13.16
દાહચ્છેદનિકાષેષુ સિતં સ્નિગ્ધં ચ યદ્ ગુરુ ।
સુઘર્ષે ઽપિ ચ વર્ણાઢ્યમ્ ઉત્તમં તદ્ ઉદીરિતમ્ ॥ રજ્નિ_13.17
તામ્રં મ્લેચ્છમુખં શુલ્વં તપનેષ્ટમ્ ઉદુમ્બરમ્ ।
ત્ર્યમ્બકં ચારવિન્દં ચ રવિલોહં રવિપ્રિયમ્ ।
રક્તં નેપાલકં ચૈવ રક્તધાતુઃ કરેન્દુધા ॥ રજ્નિ_13.18
તામ્રં સુપક્વં મધુરં કષાયં તિક્તં વિપાકે કટુ શીતલં ચ ।
કફાપહં પિત્તહરં વિબન્ધશૂલઘ્નપાણ્ડૂદરગુલ્મનાશિ ॥ રજ્નિ_13.19

ઘનઘાતસહં સ્નિગ્ધં રક્તપત્ત્રામલં મૃદુ ।
શુદ્ધાકરસમુત્પન્નં તામ્રં શુભમ્ અસંકરમ્ ॥ રજ્નિ_13.20
ત્રપુ ત્રપુસમાણ્ડૂકં વઙ્ગં ચ મધુરં હિમમ્ ।
કુરૂપ્યં પિચ્ચટં રઙ્ગં પૂતિગન્ધં દશાહ્વયમ્ ॥ રજ્નિ_13.21
ત્રપુસં કટુતિક્તહિમં કષાયલવણં સરં ચ મેહઘ્નમ્ ।
ક્રિમિદાહપાણ્ડુશમનં કાન્તિકરં તદ્ રસાયનં ચૈવ ॥ રજ્નિ_13.22
શ્વેતં લઘુ મૃદુ સ્વચ્છં સ્નિગ્ધમ્ ઉષ્ણાપહં હિમમ્ ।
સૂતપત્ત્રકરં કાન્તં ત્રપુ શ્રેષ્ઠમ્ ઉદાહૃતમ્ ॥ રજ્નિ_13.23
સીસકં તુ જડં સીસં યવનેષ્ટં ભુજંગમમ્ ।
યોગીષ્ટં નાગપુરગં કુવઙ્ગં પરિપિષ્ટકમ્ ॥ રજ્નિ_13.24
મૃદુ કૃષ્ણાયસં પદ્મં તારશુદ્ધિકરં સ્મૃતમ્ ।
સિરાવૃત્તં ચ વઙ્ગં સ્યાચ્ ચીનપિષ્ટં ચ ષોડશ ॥ રજ્નિ_13.25
સીસં તુ વઙ્ગતુલ્યં સ્યાત્ રસવીર્યવિપાકતઃ ।
ઉષ્ણં ચ કફવાતઘ્નમ્ અર્શોઘ્નં ગુરુ લેખનમ્ ॥ રજ્નિ_13.26
સ્વર્ણે નીલં મૃદુ સ્નિગ્ધં નિર્મલં ચ સુગૌરત્વમ્ ।
રૌપ્યસંશોધનં ક્ષિપ્રં સીસકં ચ તદ્ ઉત્તમમ્ ॥ રજ્નિ_13.27
રીતિઃ ક્ષુદ્રસુવર્ણં સિંહલકં પિઙ્ગલં ચ પિત્તલકમ્ ।
લૌહિતકમ્ આરકુટ્ટં પિઙ્ગલલોહં ચ પીતકં નવધા ॥ રજ્નિ_13.28
રાજરીતિઃ કાકતુણ્ડી રાજપુત્રી મહેશ્વરી ।
બ્રાહ્મણી બ્રહ્મરીતિશ્ ચ કપિલા પિઙ્ગલાપિ ચ ॥ રજ્નિ_13.29
રીતિકાયુગલં તિક્તં શીતલં લવણં રસે ।
શોધનં પાણ્ડુવાતઘ્નં ક્રિમિપ્લીહાર્તિપિત્તજિત્ ॥ રજ્નિ_13.30
શુદ્ધા સ્નિગ્ધા મૃદુઃ શીતા સુરઙ્ગા સૂત્રપત્ત્રિણી ।
હેમોપમા શુભા સ્વચ્છા જન્યા રીતિઃ પ્રકીર્તિતા ॥ રજ્નિ_13.31
કાંસ્યં સૌરાષ્ટ્રિકં ઘોષં કંસીયં વહ્નિલોહકમ્ ।
દીપ્તં લોહં ઘોરપુષ્પં દીપ્તકં સુમનાહ્વયમ્ ॥ રજ્નિ_13.32
કાંસ્યં તુ તિક્તમ્ ઉષ્ણં ચક્ષુષ્યં વાતકફવિકારઘ્નમ્ ।
રૂક્ષં કષાયરુચ્યં લઘુ દીપનપાચનં પથ્યમ્ ॥ રજ્નિ_13.33
શ્વેતં દીપ્તં મૃદુ જ્યોતિઃ શબ્દાઢ્યં સ્નિગ્ધનિર્મલમ્ ।
ઘનાગ્નિસહસૂત્રાઙ્ગં કાંસ્યમ્ ઉત્તમમ્ ઈરિતમ્ ॥ રજ્નિ_13.34
વર્તલોહં વર્તતીક્ષ્ણં વર્તકં લોહસંકરમ્ ।
નીલિકા નીલલોહં ચ લોહજં વટ્ટલોહકમ્ ॥ રજ્નિ_13.35
ઇદં લોહં કટૂષ્ણં ચ તિક્તં ચ શિશિરં તથા ।
કફહૃત્ પિત્તશમનં મધુરં દાહમેહનુત્ ॥ રજ્નિ_13.36
અયસ્કાન્તં કાન્તલોહં કાન્તં સ્યાલ્ લોહકાન્તિકમ્ ।
કાન્તાયસં કૃષ્ણલોહં મહાલોહં ચ સપ્તધા ॥ રજ્નિ_13.37
સ્યાદ્ ભ્રામકં તદનુ ચુમ્બકરોમકાખ્યં સ્યાચ્ છેદકાખ્યમ્ ઇતિ તચ્ ચ ચતુર્વિધં સ્યાત્ ।
કાન્તાશ્મલોહગુણવૃદ્ધિ યથાક્રમેણ દાર્ઢ્યાઙ્ગકાન્તિકચકાર્ષ્ણ્યવિરોગદાયિ ॥ રજ્નિ_13.38
અયસ્કાન્તવિશેષાઃ સ્યુર્ ભ્રામકાશ્ ચુમ્બકાદયઃ ।
રસાયનકરાઃ સર્વે દેહસિદ્ધિકરાઃ પરાઃ ॥ રજ્નિ_13.39

ન સૂતેન વિના કાન્તં ન કાન્તેન વિના રસઃ ।
સૂતકાન્તસમાયોગાદ્ રસાયનમ્ ઉદીરિતમ્ ॥ રજ્નિ_13.40
લોહકિટ્ટં તુ કિટ્ટં સ્યાલ્ લોહચૂર્ણમ્ અયોમલમ્ ।
લોહજં કૃષ્ણચૂર્ણં ચ કાર્ષ્ણ્યં લોહમલં તથા ॥ રજ્નિ_13.41
લોહકિટ્ટં તુ મધુરં કટૂષ્ણં ક્રિમિવાતનુત્ ।
પક્તિશૂલં મરુચ્છૂલં મેહગુલ્માર્તિશોફનુત્ ॥ રજ્નિ_13.42
મુણ્ડં મુણ્ડાયસં લોહં દૃષત્સારં શિલાત્મજમ્ ।
અશ્મજં કૃષિલોહં ચ આરં કૃષ્ણાયસં નવ ॥ રજ્નિ_13.43
તીક્ષ્ણં શસ્ત્રાયસં શસ્ત્રં પિણ્ડં પિણ્ડાયસં શઠમ્ ।
આયસં નિશિતં તીવ્રં લોહખડ્ગં ચ મુણ્ડજમ્ ।
અયશ્ચિત્રાયસં પ્રોક્તં ચીનજં વેદભૂમિતમ્ ॥ રજ્નિ_13.44
લોહં રૂક્ષોષ્ણતિક્તં સ્યાદ્ વાતપિત્તકફાપહમ્ ।
પ્રમેહપાણ્ડુરશૂલઘ્નં તીક્ષ્ણં મુણ્ડાધિકં સ્મૃતમ્ ॥ રજ્નિ_13.45
સ્વર્ણં સમ્યગશોધિતં શ્રમકરં સ્વેદાવહં દુઃસહં રૌપ્યં જાઠરજાડ્યમાન્દ્યજનનં તામ્રં વમિભ્રાન્તિદમ્ ।
નાગં ચ ત્રપુ ચાઙ્ગદોષદમ્ અયો ગુલ્માદિદોષપ્રદં તીક્ષ્ણં શૂલકરં ચ કાન્તમ્ ઉદિતં કાર્ષ્ણ્યામયસ્ફોટદમ્ ॥ રજ્નિ_13.46
વિશુદ્ધિહીનૌ યદિ મુણ્ડતીક્ષ્ણૌ ક્ષુધાપહૌ ગૌરવગુલ્મદાયકૌ ।
કાંસ્યાયસં ક્લેદકતાપકારકં રીત્યૌ ચ સમ્મોહનશોષદાયિકે ॥ રજ્નિ_13.47
મનઃશિલા સ્યાત્ કુનટી મનોજ્ઞા શિલા મનોહ્વાપિ ચ નાગજિહ્વા ।
નેપાલિકા સ્યાન્ મનસશ્ ચ ગુપ્તા કલ્યાણિકા રોગશિલા દશાહ્વા ॥ રજ્નિ_13.48
મનઃશિલા કટુઃ સ્નિગ્ધા લેખની વિષનાશની ।
ભૂતાવેશભયોન્માદહારિણી વશ્યકારિણી ॥ રજ્નિ_13.49
સિન્દૂરં નાગરેણુઃ સ્યાદ્ રક્તં સીમન્તકં તથા ।
નાગજં નાગગર્ભં ચ શોણં વીરરજઃ સ્મૃતમ્ ॥ રજ્નિ_13.50
ગણેશભૂષણં સંધ્યારાગં શૃઙ્ગારકં સ્મૃતમ્ ।
સૌભાગ્યમ્ અરુણં ચૈવ મઙ્ગલ્યં મનુસંમિતમ્ ॥ રજ્નિ_13.51
સિન્દૂરં કટુકં તિક્તમ્ ઉષ્ણં વ્રણવિરોપણમ્ ।
કુષ્ઠાસ્રવિષકણ્ડૂતિવીસર્પશમનં પરમ્ ॥ રજ્નિ_13.52
સુરઙ્ગો ઽગ્નિસહઃ સૂક્ષ્મઃ સ્નિગ્ધઃ સ્વચ્છો ગુરુર્ મૃદુઃ ।
સુવર્ણકરજઃ શુદ્ધઃ સિન્દૂરો મઙ્ગલપ્રદઃ ॥ રજ્નિ_13.53
ભૂનાગઃ ક્ષિતિનાગશ્ ચ ભૂજન્તૂ રક્તજન્તુકઃ ।
ક્ષિતિજઃ ક્ષિતિજન્તુશ્ ચ ભૂમિજો રક્તતુણ્ડકઃ ॥ રજ્નિ_13.54
ભૂનાગો વજ્રમારઃ સ્યાન્ નાનાવિજ્ઞાનકારકઃ ।
રસસ્ય જારણે તૂક્તં તત્ સત્ત્વં તુ રસાયનમ્ ॥ રજ્નિ_13.55
હિઙ્ગુલં બર્બરં રક્તં સુરઙ્ગં સુગરં સ્મૃતમ્ ।
રઞ્જનં દરદં મ્લેચ્છં ચિત્રાઙ્ગં ચૂર્ણપારદમ્ ॥ રજ્નિ_13.56
અન્યચ્ ચ મારકં ચૈવ મણિરાગં રસોદ્ભવમ્ ।
રઞ્જકં રસગર્ભં ચ બાણભૂસંખ્યસંમિતમ્ ॥ રજ્નિ_13.57
હિઙ્ગુલં મધુરં તિક્તમ્ ઉષ્ણવાતકફાપહમ્ ।
ત્રિદોષદ્વંદ્વદોષોત્થં જ્વરં હરતિ સેવિતમ્ ॥ રજ્નિ_13.58
ગૈરિકં રક્તધાતુઃ સ્યાદ્ ગિરિધાતુર્ ગવેધુકમ્ ।

ધાતુઃ સુરઙ્ગધાતુશ્ ચ ગિરિજં ગિરિમૃદ્ભવમ્ ॥ રજ્નિ_13.59
સુવર્ણગૈરિકં ચાન્યત્ સ્વર્ણધાતુઃ સુરક્તકમ્ ।
સંધ્યાભ્રં બભ્રુધાતુશ્ ચ શિલાધાતુઃ ષડાહ્વયમ્ ॥ રજ્નિ_13.60
ગૈરિકં મધુરં શીતં કષાયં વ્રણરોપણમ્ ।
વિસ્ફોટાર્શોઽગ્નિદાહઘ્નં વરં સ્વર્ણાદિકં શુભમ્ ॥ રજ્નિ_13.61
તુવરી મૃચ્ ચ સૌરાષ્ટ્રી મૃત્સ્ના સઙ્ગા સુરાષ્ટ્રજા ।
ભૂઘ્ની મૃતાલકં કાસી મૃત્તિકા સુરમૃત્તિકા ।
સ્તુત્યા કાઙ્ક્ષી સુજાતા ચ જ્ઞેયા ચૈવ ચતુર્દશ ॥ રજ્નિ_13.62
તુવરી તિક્તકટુકા કષાયામ્લા ચ લેખની ।
ચક્ષુષ્યા ગ્રહણીછર્દિપિત્તસંતાપહારિણી ॥ રજ્નિ_13.63
હરિતાલં ગોદન્તં પીતં નટમણ્ડનં ચ ગૌરં ચ ।
ચિત્રાઙ્ગં પિઞ્જરકં ભવેદ્ આલં તાલકં ચ તાલં ચ ॥ રજ્નિ_13.64
કનકરસં કાઞ્ચનકં બિડાલકં ચૈવ ચિત્રગન્ધં ચ ।
પિઙ્ગં ચ પિઙ્ગસારં ગૌરીલલિતં ચ સપ્તદશસંજ્ઞમ્ ॥ રજ્નિ_13.65
હરિતાલં કટૂષ્ણં ચ સ્નિગ્ધં ત્વગ્દોષનાશનમ્ ।
ભૂતભ્રાન્તિપ્રશમનં વિષવાતરુજાર્તિજિત્ ॥ રજ્નિ_13.66
ગન્ધકો ગન્ધપાષાણો ગન્ધાશ્મા ગન્ધમોદનઃ ।
પૂતિગન્ધો ઽતિગન્ધશ્ ચ વટઃ સૌગન્ધિકસ્ તથા ॥ રજ્નિ_13.67
સુગન્ધો દિવ્યગન્ધશ્ ચ ગન્ધશ્ ચ રસગન્ધકઃ ।
કુષ્ઠારિઃ ક્રૂરગન્ધશ્ ચ કીટઘ્નઃ શરભૂમિતઃ ॥ રજ્નિ_13.68
ગન્ધકઃ કટુર્ ઉષ્ણશ્ ચ તીવ્રગન્ધો ઽતિવહ્નિકૃત્ ।
વિષઘ્નઃ કુષ્ઠકણ્ડૂતિખર્જૂત્વગ્દોષનાશનઃ ॥ રજ્નિ_13.69
શ્વેતો રક્તશ્ ચ પીતશ્ ચ નીલશ્ ચેતિ ચતુર્વિધઃ ।
ગન્ધકો વર્ણતો જ્ઞેયો ભિન્નો ભિન્નગુણાશ્રયઃ ॥ રજ્નિ_13.70
શ્વેતઃ કુષ્ઠાપહારી સ્યાદ્ રક્તો લોહપ્રયોગકૃત્ ।
પીતો રસપ્રયોગાર્હો નીલો વર્ણાન્તરોચિતઃ ॥ રજ્નિ_13.71
શિલાજતુ સ્યાદ્ અશ્મોત્થં શૈલં ગિરિજમ્ અશ્મજમ્ ।
અશ્મલાક્ષાશ્મજતુકં જત્વશ્મકમ્ ઇતિ સ્મૃતમ્ ॥ રજ્નિ_13.72
શિલાજતુ ભવેત્ તિક્તં કટૂષ્ણં ચ રસાયનમ્ ।
મેહોન્માદાશ્મરીશોફકુષ્ઠાપસ્મારનાશનમ્ ॥ રજ્નિ_13.73
સિક્થકં મધુકં સિક્થં મધુજં મધુસમ્ભવમ્ ।
મદનકં મધૂચ્છિષ્ટં મદનં મક્ષિકામલમ્ ॥ રજ્નિ_13.74
ક્ષૌદ્રેયં પીતરાગં ચ સ્નિગ્ધં માક્ષિકજં તથા ।
ક્ષૌદ્રજં મધુશેષં ચ દ્રાવકં મક્ષિકાશ્રયમ્ ।
મધૂષિતં ચ સમ્પ્રોક્તં મધૂત્થં ચોનવિંશતિ ॥ રજ્નિ_13.75
સિક્થકં કપિલં સ્વાદુ કુષ્ઠવાતાર્તિજિન્ મૃદુ ।
કટુ સ્નિગ્ધં ચ લેપેન સ્ફુટિતાઙ્ગવિરોપણમ્ ॥ રજ્નિ_13.76
કાસીસં ધાતુકાસીસં કેસરં હંસલોમશમ્ ।
શોધનં પાંશુકાસીસં શુભ્રં સપ્તાહ્વયં મતમ્ ॥ રજ્નિ_13.77
કાસીસં તુ કષાયં સ્યાત્ શિશિરં વિષકુષ્ઠજિત્ ।

ખર્જૂક્રિમિહરં ચૈવ ચક્ષુષ્યં કાન્તિવર્ધનમ્ ॥ રજ્નિ_13.78
દ્વિતીયં પુષ્પકાસીસં વત્સકં ચ મલીમસમ્ ।
હ્રસ્વં નેત્રૌષધં યોજ્યં વિશદં નીલમૃત્તિકા ॥ રજ્નિ_13.79
પુષ્પકાસીસં તિક્તં શીતં નેત્રામયાપહમ્ ।
લેપેનાત્યામકુષ્ઠાદિનાનાત્વગ્દોષનાશનમ્ ॥ રજ્નિ_13.80
માક્ષિકં ચૈવ માક્ષીકં પીતકં ધાતુમાક્ષિકમ્ ।
તાપીજં તાપ્યકં તાપ્યમાપીતં પીતમાક્ષિકમ્ ॥ રજ્નિ_13.81
આવર્તં મધુધાતુઃ સ્યાત્ ક્ષૌદ્રધાતુસ્ તથાપરઃ ।
પ્રોક્તં માક્ષિકધાતુશ્ચ વેદભૂર્ હેમમાક્ષિકમ્ ॥ રજ્નિ_13.82
માક્ષિકં મધુરં તિક્તમમ્લં કટુ કફાપહમ્ ।
ભ્રમહૃલ્લાસમૂર્છાર્તિશ્વાસકાસવિષાપહમ્ ॥ રજ્નિ_13.83
માક્ષિકં દ્વિવિધં પ્રોક્તં હેમાહ્વં તારમાક્ષિકમ્ ।
ભિન્નવર્ણવિશેષત્વાત્ રસવીર્યાદિકં પૃથક્ ॥ રજ્નિ_13.84
તારવાદાદિકે તારમાક્ષિકં ચ પ્રશસ્યતે ।
દેહે હેમાદિકં શસ્તં રોગહૃદ્ બલપુષ્ટિદમ્ ॥ રજ્નિ_13.85
અઞ્જનં યામુનં કૃષ્ણં નાદેયં મેચકં તથા ।
સ્રોતોજં દૃક્પ્રદં નીલં સૌવીરં ચ સુવીરજમ્ ॥ રજ્નિ_13.86
તથા નીલાઞ્જનં ચૈવ ચક્ષુષ્યં વારિસમ્ભવમ્ ।
કપોતકં ચ કાપોતં સમ્પ્રોક્તં શરભૂમિતમ્ ॥ રજ્નિ_13.87
શીતં નીલાઞ્જનં પ્રોક્તં કટુ તિક્તં કષાયકમ્ ।
ચક્ષુષ્યં કફવાતઘ્નં વિષઘ્નં ચ રસાયનમ્ ॥ રજ્નિ_13.88
કુલત્થા દૃક્પ્રસાદા ચ ચક્ષુષ્યાથ કુલત્થિકા ।
કુલાલી લોચનહિતા કુમ્ભકારી મલાપહા ॥ રજ્નિ_13.89
કુલત્થિકા તુ ચક્ષુષ્યા કષાયા કટુકા હિમા ।
વિષવિસ્ફોટકણ્ડૂતિવ્રણદોષનિબર્હિણી ॥ રજ્નિ_13.90
પુષ્પાઞ્જનં પુષ્પકેતુઃ કૌસુમ્ભં કુસુમાઞ્જનમ્ ।
રીતિકં રીતિકુસુમં રીતિપુષ્પં ચ પૌષ્પકમ્ ॥ રજ્નિ_13.91
પુષ્પાઞ્જનં હિમં પ્રોક્તં પિત્તહિક્કાપ્રદાહનુત્ ।
નાશયેદ્ વિષકાસાર્તિં સર્વનેત્રામયાપહમ્ ॥ રજ્નિ_13.92
રસાઞ્જનં રસોદ્ભૂતં રસગર્ભં રસાગ્રજમ્ ।
કૃતકં બાલભૈષજ્યં દાર્વીક્વાથોદ્ભવં તથા ॥ રજ્નિ_13.93
રસજાતં તાર્ક્ષ્યશૈલં જ્ઞેયં વર્યાઞ્જનં તથા ।
રસનાભં ચાગ્નિસારં દ્વાદશાહ્વં ચ કીર્તિતમ્ ॥ રજ્નિ_13.94
રીત્યાં તુ ધ્માયમાનાયાં તત્કિટ્ટં તુ રસાઞ્જનમ્ ।
તદભાવે તુ કર્તવ્યં દાર્વીક્વાથસમુદ્ભવમ્ ॥ રજ્નિ_13.95
સ્રોતોઞ્જનં વારિભવં તથાન્યં સ્રોતોદ્ભવં સ્રોતનદીભવં ચ ।
સૌવીરસારં ચ કપોતસારં વલ્મીકશીર્ષં મુનિસંમિતાહ્વમ્ ॥ રજ્નિ_13.96
સ્રોતોઞ્જનં શીતકટુ કષાયં ક્રિમિનાશનમ્ ।
રસાઞ્જનં રસે યોગ્યં સ્તન્યવૃદ્ધિકરં પરમ્ ॥ રજ્નિ_13.97
વલ્મીકશિખરાકારં ભિન્નનીલાઞ્જનપ્રભમ્ ।

ઘૃષ્ટે ચ ગૈરિકાવર્ણં શ્રેષ્ઠં સ્રોતોઞ્જનં ચ તત્ ॥ રજ્નિ_13.98
કમ્પિલ્લકો ઽથ રક્તાઙ્ગો રેચનો રેચકસ્તથા ।
રઞ્જકો લોહિતાઙ્ગશ્ચ કમ્પિલ્લો રક્તચૂર્ણકઃ ॥ રજ્નિ_13.99
કમ્પિલ્લકો વિરેચી સ્યાત્ કટૂષ્ણો વ્રણનાશનઃ ।
કફકાસાર્તિહારી ચ જન્તુક્રિમિહરો લઘુઃ ॥ રજ્નિ_13.100
તુત્થં નીલાશ્મજં નીલં હરિતાશ્મં ચ તુત્થકમ્ ।
મયૂરગ્રીવકં ચૈવ તામ્રગર્ભામૃતોદ્ભવમ્ ।
મયૂરતુત્થં સમ્પ્રોક્તં શિખિકણ્ઠં દશાહ્વયમ્ ॥ રજ્નિ_13.101
તુત્થં કટુ કષાયોષ્ણં શ્વિત્રનેત્રામયાપહમ્ ।
વિષદોષેષુ સર્વેષુ પ્રશસ્તં વાન્તિકારકમ્ ॥ રજ્નિ_13.102
દ્વિતીયં ખર્પરીતુત્થં ખર્પરી રસકં તથા ।
ચક્ષુષ્યમમૃતોત્પન્નં તુત્થખર્પરિકા તુ ષટ્ ॥ રજ્નિ_13.103
ખર્પરી કટુકા તિક્તા ચક્ષુષ્યા ચ રસાયની ।
ત્વગ્દોષશમની રુચ્યા દીપ્યા પુષ્ટિવિવર્ધની ॥ રજ્નિ_13.104
પારદો રસરાજશ્ચ રસનાથો મહારસઃ ।
રસશ્ચૈવ મહતેજા રસલોહો રસોત્તમઃ ॥ રજ્નિ_13.105
સૂતરાટ્ ચપલો જૈત્રઃ શિવબીજં શિવસ્ તથા ।
અમૃતં ચ રસેન્દ્રઃ સ્યાલ્લોકેશો ધૂર્તરઃ પ્રભુઃ ॥ રજ્નિ_13.106
રુદ્રજો હરતેજશ્ચ રસધાતુર્ અચિન્ત્યજઃ ।
ખેચરશ્ચામરઃ પ્રોક્તો દેહદો મૃત્યુનાશનઃ ॥ રજ્નિ_13.107
સ્કન્દઃ સ્કન્દાંશકઃ સૂતો દેવો દિવ્યરસસ્તથા ।
પ્રોક્તો રસાયનશ્રેષ્ઠો યશોદસ્ત્રિત્રિધાહ્વયઃ ॥ રજ્નિ_13.108
પારદઃ સકલરોગનાશનઃ ષડ્રસો નિખિલયોગવાહકઃ ।
પઞ્ચભૂતમય એષ કીર્તિતો દેહલોહપરસિદ્ધિદાયકઃ ॥ રજ્નિ_13.109
મૂર્છિતો હરતે વ્યાધીન્ બદ્ધઃ ખેચરસિદ્ધિદઃ ।
સર્વસિદ્ધિકરો નીલો નિરુદ્ધો દેહસિદ્ધિદઃ ॥ રજ્નિ_13.110
વિવિધવ્યાધિભયોદયમરણજરાસંકટે ઽપિ મર્ત્યાનામ્ ।
પારં દદાતિ યસ્માત્તસ્માદયમેવ પારદઃ કથિતઃ ॥ રજ્નિ_13.111
અભ્રકમભ્રં ભૃઙ્ગં વ્યોમામ્બરમ્ અન્તરિક્ષમાકાશમ્ ।
બહુપત્ત્રં ખમનન્તં ગૌરીજં ગૌરિજેયમિતિ રવયઃ ॥ રજ્નિ_13.112
શ્વેતં પીતં લોહિતં નીલમભ્રં ચાતુર્વિધ્યં યાતિ ભિન્નક્રિયાર્હમ્ ।
શ્વેતં તારે કાઞ્ચને પીતરક્તે નીલં વ્યાધાવ્ અગ્ર્યમ્ અગ્ર્યં ગુણાઢ્યમ્ ॥ રજ્નિ_13.113
નીલાભ્રં દર્દુરો નાગઃ પિનાકો વજ્ર ઇત્યપિ ।
ચતુર્વિધં ભવેત્તસ્ય પરીક્ષા કથ્યતે ક્રમાત્ ॥ રજ્નિ_13.114
યદ્વહ્નૌ નિહિતં તનોતિ નિતરાં ભેકારવં દર્દુરો નાગઃ ફૂત્કુરુતે ધનુઃસ્વનમુપાદત્તે પિનાકઃ કિલ ।
વજ્રં નૈવ વિકારમેતિ તદિમાન્યાસેવમાનઃ ક્રમાત્ ગુલ્મી ચ વ્રણવાંશ્ ચ કુત્સિતગદી નીરુક્ ચ સંજાયતે ॥ રજ્નિ_13.115
મનોજભાવભાવિતૌ યદા શિવૌ પરસ્પરમ્ ।
તદા કિલાભ્રપારદૌ ગુહોદ્ભવૌ બભૂવતુઃ ॥ રજ્નિ_13.116
સ્ફટી ચ સ્ફટિકી પ્રોક્તા શ્વેતા શુભ્રા ચ રઙ્ગદા ।
રઙ્ગદૃઢા દૃઢરઙ્ગા રઙ્ગાઙ્ગા વસુસંમિતા ॥ રજ્નિ_13.117

સ્ફટી ચ કટુકા સ્નિગ્ધા કષાયા પ્રદરાપહા ।
મેહકૃચ્છ્રવમીશોષદોષઘ્ની દૃઢરઙ્ગદા ॥ રજ્નિ_13.118
ક્ષુલ્લકઃ ક્ષુદ્રશઙ્ખઃ સ્યાત્ શમ્બૂકો નખશઙ્ખકઃ ।
ક્ષુલ્લકઃ કટુકસ્ તિક્તઃ શૂલહારી ચ દીપનઃ ॥ રજ્નિ_13.119
શઙ્ખો હ્ય્ અર્ણોભવઃ કમ્બુર્ જલજઃ પાવનધ્વનિઃ ।
કુટિલો ઽન્તર્મહાનાદઃ કમ્બૂઃ પૂતઃ સુનાદકઃ ॥ રજ્નિ_13.120
સુસ્વરો દીર્ઘનાદશ્ચ બહુનાદો હરિપ્રિયઃ ।
એવં ષોડશધા જ્ઞેયો ધવલો મઙ્ગલપ્રદઃ ॥ રજ્નિ_13.121
શઙ્ખઃ કટુરસઃ શીતઃ પુષ્ટિવીર્યબલપ્રદઃ ।
ગુલ્મશૂલહરઃ શ્વાસનાશનો વિષદોષનુત્ ॥ રજ્નિ_13.122
ક્રિમિશઙ્ખઃ ક્રિમિજલજઃ ક્રિમિવારિરુહશ્ચ જન્તુકમ્બુશ્ ચ ।
કથિતો રસવીર્યાદ્યૈઃ કૃતધીભિઃ શઙ્ખસદૃશો ઽયમ્ ॥ રજ્નિ_13.123
કપર્દકો વરાટશ્ચ કપર્દિશ્ચ વરાટિકા ।
ચરાચરશ્ ચરો વર્યો બાલક્રીડરનકશ્ચ સઃ ॥ રજ્નિ_13.124
કપર્દઃ કટુતિક્તોષ્ણઃ કર્ણશૂલવ્રણાપહઃ ।
ગુલ્મશૂલામયઘ્નશ્ચ નેત્રદોષનિકૃન્તનઃ ॥ રજ્નિ_13.125
શુક્તિર્મુક્તાપ્રસૂશ્ચૈવ મહાશુક્તિશ્ચ શુક્તિકા ।
મુક્તાસ્ફોટસ્ તૌતિકં તુ મૌક્તિકપ્રસવા ચ સા ।
જ્ઞેયા મૌક્તિકશુક્તિશ્ચ મુક્તામાતાઙ્કધા સ્મૃતા ॥ રજ્નિ_13.126
મુક્તાશુક્તિઃ કટુઃ સ્નિગ્ધા શ્વાસહૃદ્રોગહારિણી ।
શૂલપ્રશમની રુચ્યા મધુરા દીપની પરા ॥ રજ્નિ_13.127
જલશુક્તિર્વારિશુક્તિઃ ક્રિમિસૂઃ ક્ષુદ્રશુક્તિકા ।
શમ્બૂકા જલશુક્તિશ્ચ પુટિકા તોયશુક્તિકા ॥ રજ્નિ_13.128
જલશુક્તિઃ કટુઃ સ્નિગ્ધા દીપની ગુલ્મશૂલનુત્ ।
વિષદોષહરા રુચ્યા પાચની બલદાયિની ॥ રજ્નિ_13.129
ખટિની ખટિકા ચૈવ ખટી ધવલમૃત્તિકા ।
સિતધાતુઃ શ્વેતધાતુઃ પાણ્ડુમૃત્પાણ્ડુમૃત્તિકા ॥ રજ્નિ_13.130
ખટિની મધુરા તિક્તા શીતલા પિત્તદાહનુત્ ।
વ્રણદોષકફાસ્રઘ્ની નેત્રરોગનિકૃન્તની ॥ રજ્નિ_13.131
દુગ્ધાશ્મા દુગ્ધપાષાણઃ ક્ષીરી ગોમેદસંનિભઃ ।
વજ્રાભો દીપ્તિકઃ સૌધો દુગ્ધી ક્ષીરયવોઽપિ ચ ॥ રજ્નિ_13.132
દુગ્ધપાષાણકો રુચ્ય ઈષદુષ્ણો જ્વરાપહઃ ।
પિત્તહૃદ્રોગશૂલઘ્નઃ કાસાધ્માનવિનાશનઃ ॥ રજ્નિ_13.133
કર્પૂરનામભિશ્ ચાદાવ્ અન્તે ચ મણિવાચકઃ ।
કર્પૂરમણિનામાયં યુક્ત્યા વાતાદિદોષનુત્ ॥ રજ્નિ_13.134
સિકતા વાલુકા સિક્તા શીતલા સૂક્ષ્મશર્કરા ।
પ્રવાહોત્થા મહાશ્લક્ષ્ણા સૂક્ષ્મા પાનીયચૂર્ણકા ॥ રજ્નિ_13.135
વાલુકા મધુરા શીતા સંતાપશ્રમનાશિની ।
સેકપ્રયોગતશ્ચૈવ શાખાશૈત્યાનિલાપહા ॥ રજ્નિ_13.136
કઙ્કુષ્ઠં કાલકુષ્ઠં ચ વિરઙ્ગં રઙ્ગદાયકમ્ ।

રેચકં પુલકં ચૈવ શોધકં કાલપાલકમ્ ॥ રજ્નિ_13.137
કઙ્કુષ્ઠં ચ દ્વિધા પ્રોક્તં તારહેમાભ્રકં તથા ।
કટુકં કફવાતઘ્નં રેચકં વ્રણશૂલહૃત્ ॥ રજ્નિ_13.138
વિમલં નિર્મલં સ્વચ્છમમલં સ્વચ્છધાતુકમ્ ।
બાણસંખ્યાભિધં પ્રોક્તં તારહેમ દ્વિધા મતમ્ ॥ રજ્નિ_13.139
વિમલં કટુતિક્તોષ્ણં ત્વગ્દોષવ્રણનાશનમ્ ।
રસવીર્યાદિકે તુલ્યં વેધે સ્યાદ્ ભિન્નવીર્યકમ્ ॥ રજ્નિ_13.140
મૂષકસ્યાભિધા પૂર્વં પાષાણસ્યાભિધા તતઃ ।
આખુપાષાણનામાયં લોહસંકરકારકઃ ॥ રજ્નિ_13.141
ધનાર્થિનો જનાઃ સર્વે રમન્તેઽસ્મિન્નતીવ યત્ ।
તતો રત્નમિતિ પ્રોક્તં શબ્દશાસ્ત્રવિશારદૈઃ ॥ રજ્નિ_13.142
દ્રવ્યં કિંચન લક્ષ્મીભોગ્યં વસુવસ્તુસમ્પદો વૃદ્ધિઃ ।
શ્રીર્ વ્યવહાર્યં દ્રવિણં ધનમર્થો રાઃ સ્વાપતેયં ચ ॥ રજ્નિ_13.143
રત્નં વસુમણિરુપલો દૃષદ્ દ્રવિણદીપ્તવીર્યાણિ ।
રૌહિણકમબ્ધિસારં ખાનિકમાકરજમિત્યભિન્નાર્થાઃ ॥ રજ્નિ_13.144
માણિક્યં શોણરત્નં ચ રત્નરાડ્રવિરત્નકમ્ ।
શૃઙ્ગારિ રઙ્ગમાણિક્યં તરલો રત્નનાયકઃ ॥ રજ્નિ_13.145
રાગદૃક્ પદ્મરાગશ્ચ રત્નં શોણોપલસ્તથા ।
સૌગન્ધિકં લોહિતકં કુરુવિન્દં શરેન્દુકમ્ ॥ રજ્નિ_13.146
માણિક્યં મધુરં સ્નિગ્ધં વાતપિત્તપ્રણાશનમ્ ।
રત્નપ્રયોગપ્રજ્ઞાનાં રસાયનકરં પરમ્ ॥ રજ્નિ_13.147
સ્નિગ્ધં ગુરુગાત્રયુતં દીપ્તં સ્વચ્છં સુરઙ્ગં ચ ।
ઇતિ જાત્યાદિમાણિક્યં કલ્યાણં ધારણાત્કુરુતે ॥ રજ્નિ_13.148
દ્વિછાયમ્ અભ્રપિહિતં કર્કશશર્કરિલં ભિન્નધૂમ્રં ચ ।
રાગવિકલં વિરૂપં લઘુ માણિક્યં ન ધારયેદ્ધીમાન્ ॥ રજ્નિ_13.149
તદ્રક્તં યદિ પદ્મરાગમથ તત્પીતાતિરક્તં દ્વિધા જાનીયાત્ કુરુવિન્દકં યદરુણં સ્યાદેષુ સૌગન્ધિકમ્ ।
તન્નીલં યદિ નીલગન્ધિકમિતિ જ્ઞેયં ચતુર્ધા બુધૈર્ માણિક્યં કષઘર્ષણે ઽપ્યવિકલં રાગેણ જાત્યં જગુઃ ॥ રજ્નિ_13.150
મુક્તા સૌમ્યા મૌક્તિકં મૌક્તિકેયં તારં તારા ભૌતિકં તારકા ચ ।
અમ્ભઃસારં શીતલં નીરજં ચ નક્ષત્રં સ્યાદ્ ઇન્દ્રરત્નં વલક્ષમ્ ॥ રજ્નિ_13.151
મુક્તાફલં બિન્દુફલં ચ મુક્તિકા શૌક્તેયકં શુક્લમણિઃ શશિપ્રિયમ્ ।
સ્વચ્છં હિમં હૈમવતં સુધાંશુભં સુધાંશુરત્નં શરનેત્રસંમિતમ્ ॥ રજ્નિ_13.152
મૌક્તિકં ચ મધુરં સુશીતલં દૃષ્ટિરોગશમનં વિષાપહમ્ ।
રાજયક્ષ્મમુખરોગનાશનં ક્ષીણવીર્યબલપુષ્ટિવર્ધનમ્ ॥ રજ્નિ_13.153
નક્ષત્રાભં વૃત્તમત્યન્તમુક્તં સ્નિગ્ધં સ્થૂલં નિર્મલં નિર્વ્રણં ચ ।
ન્યસ્તં ધત્તે ગૌરવં યત્તુલાયાં તન્ નિર્મૂલ્યં મૌક્તિકં સૌખ્યદાયિ ॥ રજ્નિ_13.154
યદ્વિચ્છાયં મૌક્તિકં વ્યઙ્ગકાયં શુક્તિસ્પર્શં રક્તતાં ચાપિ ધત્તે ।
મત્સ્યાક્ષ્યાભં રૂક્ષમુત્તાનનિમ્નં નૈતદ્ધાર્યં ધીમતા દોષદાયિ ॥ રજ્નિ_13.155
માતંગોરગમીનપોત્રિશિરસસ્ ત્વક્સારશઙ્ખામ્બુભૃત્ શુક્તીનામુદરાચ્ચ મૌક્તિકમણિઃ સ્પષ્ટં ભવત્યષ્ટધા ।
છાયાઃ પાટલનીલપીતધવલાસ્ તત્રાપિ સામાન્યતઃ સપ્તાનાં બહુશો ન લબ્ધિર્ ઇતરચ્છૌક્તેયકં તૂલ્વણમ્ ॥ રજ્નિ_13.156
લવણક્ષારક્ષોદિનિ પાત્રે ગોમૂત્રપૂરિતે ક્ષિપ્તમ્ ।

મર્દિતમપિ શાલિતુષૈર્યદવિકૃતં તત્તુ મૌક્તિકં જાત્યમ્ ॥ રજ્નિ_13.157
પ્રવાલો ઽઙ્ગારકમણિર્વિદ્રુમો ઽમ્ભોધિપલ્લવઃ ।
ભૌમરત્નં ચ રક્તાઙ્ગો રક્તાઙ્કુરો લતામણિઃ ॥ રજ્નિ_13.158
પ્રવાલો મધુરોઽમ્લશ્ચ કફપિત્તાદિદોષનુત્ ।
વીર્યકાન્તિકરઃ સ્ત્રીણાં ધૃતો મઙ્ગલદાયકઃ ॥ રજ્નિ_13.159
શુદ્ધં દૃઢઘનં વૃતં સ્નિગ્ધગાત્રં સુરઙ્ગકમ્ ।
સમં ગુરુ સિરાહીનં પ્રવાલં ધારયેત્ શુભમ્ ॥ રજ્નિ_13.160
ગૌરરઙ્ગં જલાક્રાન્તં વક્રં સૂક્ષ્મં સકોટરમ્ ।
રૂક્ષં કૃષ્ણં લઘુ શ્વેતં પ્રવાલમ્ અશુભં ત્યજેત્ ॥ રજ્નિ_13.161
બાલાર્કકિરણરક્તા સાગરસલિલોદ્ભવા પ્રવાલલતા ।
યા ન ત્યજતિ નિજરુચિં નિકષે ઘૃષ્ટાપિ સા સ્મૃતા જાત્યા ॥ રજ્નિ_13.162
ગારુત્મતં મરકતં રૌહીણેયં હરિન્મણિઃ ।
સૌપર્ણં ગરુડોદ્ગીર્ણં બુધરત્નાશ્મગર્ભજમ્ ।
ગરલારિર્ વાયવાલં ગારુડં રુદ્રસંમિતમ્ ॥ રજ્નિ_13.163
મરકતં વિષઘ્નં ચ શીતલં મધુરં રસે ।
આમપિત્તહરં રુચ્યં પુષ્ટિદં ભૂતનાશનમ્ ॥ રજ્નિ_13.164
સ્વચ્છં ગુરુ સુચ્છાયં સ્નિગ્ધં ગાત્રે ચ માર્દવસમેતમ્ ।
અવ્યઙ્ગં બહુરઙ્ગં શૃઙ્ગારિ મરકતં શુભં બિભૃયાત્ ॥ રજ્નિ_13.165
શર્કરિલકલિલરૂક્ષં મલિનં લઘુ હીનકાન્તિ કલ્માષમ્ ।
ત્રાસયુતં વિકૃતાઙ્ગં મરકતમમરોઽપિ નોપભુઞ્જીત ॥ રજ્નિ_13.166
યત્ શૈવાલશિખણ્ડિશાદ્વલહરિત્કાચૈશ્ચ ચાષચ્છદૈઃ ખદ્યોતેન ચ બાલકીરવપુષા શૈરીષપુષ્પેણ ચ ।
છાયાભિઃ સમતાં દધાતિ તદિદં નિર્દિષ્ટમષ્ટાત્મકં જાત્યં યત્તપનાતપૈશ્ચ પરિતો ગારુત્મતં રઞ્જયેત્ ॥ રજ્નિ_13.167
પીતસ્તુ પુષ્પરાગઃ પીતસ્ફટિકશ્ચ પીતરક્તશ્ચ ।
પીતાશ્મા ગુરુરત્નં પીતમણિઃ પુષ્પરાગશ્ચ ॥ રજ્નિ_13.168
પુષ્પરાગોઽમ્લશીતશ્ચ વાતજિદ્દીપનઃ પરઃ ।
આયુઃ શ્રિયં ચ પ્રજ્ઞાં ચ ધારણાત્ કુરુતે નૃણામ્ ॥ રજ્નિ_13.169
સચ્છાયપીતગુરુગાત્રસુરઙ્ગશુદ્ધં સ્નિગ્ધં ચ નિર્મલમતીવ સુવૃત્તશીતમ્ ।
યઃ પુષ્પરાગમ્ અમલં કલયેદમુષ્ય પુષ્ણાતિ કીર્તિમ્ અતિશૌર્યસુખાયુર્ અર્થાન્ ॥ રજ્નિ_13.170
કૃષ્ણબિન્દ્વઙ્કિતં રૂક્ષં ધવલં મલિનં લઘુ ।
વિચ્છાયં શર્કરાઙ્ગાભં પુષ્પરાગં સદોષકમ્ ॥ રજ્નિ_13.171
ઘૃષ્ટં નિકાષપટ્ટે યત્પુષ્યતિ રાગમધિકમાત્મીયમ્ ।
તેન ખલુ પુષ્પરાગો જાત્યતયાયં પરીક્ષકૈર્ ઉક્તઃ ॥ રજ્નિ_13.172
વજ્રમિન્દ્રાયુધં હીરં ભિદુરં કુલિશં પવિઃ ।
અભેદ્યમશિરં રત્નં દૃઢં ભાર્ગવકં સ્મૃતમ્ ।
ષટ્કોણં બહુધારં ચ શતકોટ્યબ્ધિભૂમિતમ્ ॥ રજ્નિ_13.173
વજ્રં ચ ષડ્રસોપેતં સર્વરોગાપહારકમ્ ।
સર્વાઘશમનં સૌખ્યં દેહદાર્ઢ્યં રસાયનમ્ ॥ રજ્નિ_13.174
ભસ્માઙ્ગં કાકપાદં ચ રેખાક્રાન્તં તુ વર્તુલમ્ ।
અધારં મલિનં બિન્દુસંત્રાસં સ્ફુટિતં તથા ।
નીલાભં ચિપિટં રૂક્ષં તદ્વજ્રં દોષદં ત્યજેત્ ॥ રજ્નિ_13.175

શ્વેતાલોહિતપીતકમેચકતયા છાયાશ્ ચતસ્રઃ ક્રમાત્ વિપ્રાદિત્વમ્ ઇહાસ્ય યત્ સુમનસઃ શંસન્તિ સત્યં તતઃ ।
સ્ફીતાં કીર્તિમ્ અનુત્તમાં શ્રિયમિદં ધત્તે યથાસ્વં ધૃતં મર્ત્યાનામ્ અયથાયથં તુ કુલિશં પથ્યં હિ નાન્યત્તતઃ ॥ રજ્નિ_13.176
યત્પાષાણતલે નિકાષનિકરે નોદ્ઘૃષ્યતે નિષ્ઠુરૈર્ યચ્ચોલૂખલલોહમુદ્ગરઘનૈર્ લેખાં ન યાત્યાહતમ્ ।
યચ્ચાન્યન્નિજલીલયૈવ દલયેદ્વજ્રેણ વા ભિદ્યતે તજ્જાત્યં કુલિશં વદન્તિ કુશલાઃ શ્લાઘ્યં મહાર્ઘ્યં ચ તત્ ॥ રજ્નિ_13.177
વિપ્રઃ સો ઽપિ રસાયનેષુ બલવાનષ્ટાઙ્ગસિદ્ધિપ્રદો રાજન્યસ્તુ નૃણાં વલીપલિતજિત્ મૃત્યું જયેદ્ અઞ્જસા ।
દ્રવ્યાકર્ષણસિદ્ધિદસ્તુ સુતરાં વૈશ્વોઽથ શૂદ્રો ભવેત્ સર્વવ્યાધિહરસ્તદેષ કથિતો વજ્રસ્ય વર્ણ્યો ગુણઃ ॥ રજ્નિ_13.178
નીલસ્તુ સૌરિરત્નં સ્યાન્ નીલાશ્મા નીલરત્નકઃ ।
નીલોપલસ્તૃણગ્રાહી મહાનીલઃ સુનીલકઃ ।
મસારમ્ ઇન્દ્રનીલં સ્યાદ્ ગલ્લર્કઃ પદ્મરાગજઃ ॥ રજ્નિ_13.179
નીલઃ સતિક્તકોષ્ણશ્ચ કફપિત્તાનિલાપહઃ ।
યો દધાતિ શરીરે સ્યાત્ સૌરિર્મઙ્ગલદો ભવેત્ ॥ રજ્નિ_13.180
ન નિમ્નો નિર્મલો ગાત્રમસૃણો ગુરુદીપ્તિકઃ ।
તૃણગ્રાહી મૃદુર્નીલો દુર્લભો લક્ષણાન્વિતઃ ॥ રજ્નિ_13.181
મૃચ્છર્કરાશ્મકલિલો વિચ્છાયો મલિનો લઘુઃ ।
રૂક્ષઃ સ્ફુટિતગર્તશ્ ચ વર્જ્યો નીલઃ સદોષકઃ ॥ રજ્નિ_13.182
સિતશોણપીતકૃષ્ણાશ્ છાયા નીલે ક્રમાદિમાઃ કથિતાઃ ।
વિપ્રાદિવર્ણસિદ્ધ્યૈ ધારણમસ્યાપિ વજ્રવત્ ફલવત્ ॥ રજ્નિ_13.183
આસ્ત્યાનં ચન્દ્રિકાસ્યન્દં સુન્દરં ક્ષીરપૂરિતમ્ ।
યઃ પાત્રં રઞ્જયત્યાશુ સ જાત્યો નીલ ઉચ્યતે ॥ રજ્નિ_13.184
ગોમેદકસ્તુ ગોમેદો રાહુરત્નં તમોમણિઃ ।
સ્વર્ભાનવઃ ષડાહ્વોઽયં પિઙ્ગસ્ફટિક ઇત્યપિ ॥ રજ્નિ_13.185
ગોમેદકો ઽમ્લ ઉષ્ણશ્ચ વાતકોપવિકારજિત્ ।
દીપનઃ પાચનશ્ચૈવ ધૃતોઽયં પાપનાશનઃ ॥ રજ્નિ_13.186
ગોમૂત્રાભં યન્મૃદુ સ્નિગ્ધમુગ્ધં શુદ્ધચ્છાયં ગૌરવં યચ્ચ ધત્તે ।
હેમારક્તં શ્રીમતાં યોગ્યમેતત્ ગોમેદાખ્યં રત્નમ્ આખ્યાન્તિ સન્તઃ ॥ રજ્નિ_13.187
પાત્રે યત્ર ન્યસ્તે પયઃ પ્રયાત્યેવ ગોજલોજ્જ્વલતામ્ ।
ઘર્ષેઽપ્યહીનકાન્તિં ગોમેદં તં બુધા વિદુર્ જાત્યમ્ ॥ રજ્નિ_13.188
અરઙ્ગં શ્વેતકૃષ્ણાઙ્ગં રેખાત્રાસયુતં લઘુ ।
વિચ્છાયં શર્કરાગારં ગોમેદં વિબુધસ્ ત્યજેત્ ॥ રજ્નિ_13.189
વૈડૂર્યં કેતુરત્નં ચ કૈતવં બાલવીયજમ્ ।
પ્રાવૃષ્યમ્ અભ્રલોહં ચ ખશબ્દાઙ્કુરકસ્ તથા ।
વૈડૂર્યરત્નં સમ્પ્રોક્તં જ્ઞેયં વિદૂરજં તથા ॥ રજ્નિ_13.190
વૈડૂર્યમ્ ઉષ્ણમ્ અમ્લં ચ કફમારુતનાશનમ્ ।
ગુલ્માદિદોષશમનં ભૂષિતં ચ શુભાવહમ્ ॥ રજ્નિ_13.191
એકં વેણુપલાશપેશલરુચા માયૂરકણ્ઠત્વિષા માર્જારેક્ષણપિઙ્ગલચ્છવિજુષા જ્ઞેયં ત્રિધા છાયયા ।
યદ્ગાત્રે ગુરુતાં દધાતિ નિતરાં સ્નિગ્ધં તુ દોષોજ્ઝિતં વૈડૂર્યં વિમલં વદન્તિ સુધિયઃ સ્વચ્છં ચ તચ્છોભનમ્ ॥ રજ્નિ_13.192
વિચ્છાયં મૃચ્છિલાગર્ભે લઘુ રૂક્ષં ચ સક્ષતમ્ ।
સત્રાસં પરુષં કૃષ્ણં વૈડૂર્યં દૂરતસ્ ત્યજેત્ ॥ રજ્નિ_13.193
ઘૃષ્ટં યદાત્મના સ્વચ્છં સ્વછાયાં નિકષાશ્મનિ ।
સ્ફુટં પ્રદર્શયેદ્ એતદ્ વૈડૂર્યં જાત્યમુચ્યતે ॥ રજ્નિ_13.194

માણિક્યં પદ્મબન્ધોર્ અતિવિમલતમં મૌક્તિકં શીતભાનોર્ માહેયસ્ય પ્રવાલં મરકતમતુલં કલ્પયેદિન્દુસૂનોઃ ।
દેવેજ્યે પુષ્પરાગં કુલિશમપિ કવેર્ નીલમ્ અર્કાત્મજસ્ય સ્વર્ભાનોશ્ચાપિ ગોમેદકમ્ અથ વિદુરોદ્ભાવિતં કિંતુ કેતોઃ ॥ રજ્નિ_13.195
ઇત્થમ્ એતાનિ રત્નાનિ તત્તદુદ્દેશતઃ ક્રમાત્ ।
યો દદ્યાદ્બિભૃયાદ્ વાપિ તસ્મિન્ સાનુગ્રહા ગ્રહાઃ ॥ રજ્નિ_13.196
સંત્યજ્ય વજ્રમ્ એકં સર્વત્રાન્યત્ર સંઘાતે ।
લાઘવમથ કોમલતા સાધારણદોષ એવ વિજ્ઞેયઃ ॥ રજ્નિ_13.197
લોહિતકવજ્રમૌક્તિકમરકતનીલા મહોપલાઃ પઞ્ચ ।
વૈડૂર્યપુષ્પરાગપ્રવાલગોમેદકાદયો ઽર્વાઞ્ચઃ ॥ રજ્નિ_13.198
ગોમેદપ્રવાલવાયવ્યં દેવેજ્યમણીન્દ્રતરણિકાન્તાદ્યાઃ ।
નાનાવર્ણગુણાઢ્યા વિજ્ઞેયાઃ સ્ફટિકજાતયઃ પ્રાજ્ઞૈઃ ॥ રજ્નિ_13.199
સ્ફટિકઃ સિતોપલઃ સ્યાદ્ અમલમણિર્ નિર્મલોપલઃ સ્વચ્છઃ ।
સ્વચ્છમણિરમલરત્નં નિસ્તુષરત્નં શિવપ્રિયં નવધા ॥ રજ્નિ_13.200
સ્ફટિકઃ સમવીર્યશ્ચ પિત્તદાહાર્તિદોષનુત્ ।
તસ્યાક્ષમાલા જપતાં દત્તે કોટિગુણં ફલમ્ ॥ રજ્નિ_13.201
યદ્ ગઙ્ગાતોયબિન્દુછવિવિમલતમં નિસ્તુષં નેત્રહૃદ્યં સ્નિગ્ધં શુદ્ધાન્તરાલં મધુરમ્ અતિહિમં પિત્તદાહાસ્રહારિ ।
પાષાણૈર્ યન્ નિઘૃષ્ટં સ્ફુટિતમ્ અપિ નિજાં સ્વચ્છતાં નૈવ જહ્યાત્ તજ્જાત્યં જાત્વલભ્યં શુભમ્ ઉપચિનુતે શૈવરત્નં વિચિત્રમ્ ॥ રજ્નિ_13.202
અથ ભવતિ સૂર્યકાન્તસ્ તપનમણિસ્ તપનશ્ચ રવિકાન્તઃ ।
દીપ્તોપલોઽગ્નિગર્ભો જ્વલનાશ્મા ઽર્કોપલશ્ચ વસુનામા ॥ રજ્નિ_13.203
સૂર્યકાન્તો ભવેદુષ્ણો નિર્મલશ્ચ રસાયનઃ ।
વાતશ્લેષ્મહરો મેધ્યઃ પૂજનાદ્ રવિતુષ્ટિદઃ ॥ રજ્નિ_13.204
શુદ્ધઃ સ્નિગ્ધો નિર્વ્રણો નિસ્તુષોઽન્તર્યો નિર્મૃષ્ટો વ્યોમ્નિ નૈર્મલ્યમ્ એતિ ।
યઃ સૂર્યાંશુસ્પર્શનિષ્ઠ્યૂતવહ્નિર્ જાત્યઃ સો ઽયં જાયતે સૂર્યકાન્તઃ ॥ રજ્નિ_13.205
વૈક્રાન્તં ચૈવ વિક્રાન્તં નીચવજ્રં કુવજ્રકમ્ ।
ગોનાસઃ ક્ષુદ્રકુલિશં ચૂર્ણવજ્રં ચ ગોનસઃ ॥ રજ્નિ_13.206
વજ્રાભાવે ચ વૈક્રાન્તં રસવીર્યાદિકે સમમ્ ।
ક્ષયકુષ્ઠવિષઘ્નં ચ પુષ્ટિદં સુરસાયનમ્ ॥ રજ્નિ_13.207
વજ્રાકારતયૈવ પ્રસહ્ય હરણાય સર્વરોગાણામ્ ।
યદ્વિક્રાન્તિં ધત્તે તદ્વૈક્રાન્તં બુધૈરિદં કથિતમ્ ॥ રજ્નિ_13.208
ઇન્દ્રકાન્તશ્ ચન્દ્રકાન્તશ્ ચન્દ્રાશ્મા ચન્દ્રજોપલઃ ।
શીતાશ્મા ચન્દ્રિકાદ્રાવઃ શશિકાન્તશ્ચ સપ્તધા ॥ રજ્નિ_13.209
ચન્દ્રકાન્તસ્તુ શિશિરઃ સ્નિગ્ધઃ પિત્તાસ્રતાપહૃત્ ।
શિવપ્રીતિકરઃ સ્વચ્છો ગ્રહાલક્ષ્મીવિનાશકૃત્ ॥ રજ્નિ_13.210
સ્નિગ્ધં શ્વેતં પીતમાત્રાસમેતં ધત્તે ચિત્તે સ્વચ્છતાં યન્ મુનીનામ્ ।
યચ્ચ સ્રાવં યાતિ ચન્દ્રાંશુસઙ્ગાજ્ જાત્યં રત્નં ચન્દ્રકાન્તાખ્યમેતત્ ॥ રજ્નિ_13.211
રાજાવર્તો નૃપાવર્તો રાજન્યાવર્તકસ્ તથા ।
આવર્તમણિર્ આવર્તઃ સ્યાદિત્યેષઃ શરાહ્વયઃ ॥ રજ્નિ_13.212
રાજાવર્તઃ કટુઃ સ્નિગ્ધઃ શિશિરઃ પિત્તનાશનઃ ।
સૌભાગ્યં કુરુતે નૄણાં ભૂષણેષુ પ્રયોજિતઃ ॥ રજ્નિ_13.213
નિર્ગારમ્ અસિતમસૃણં નીલં ગુરુ નિર્મલં બહુછાયમ્ ।
શિખિકણ્ઠસમં સૌમ્યં રાજાવર્તં વદન્તિ જાત્યમણિમ્ ॥ રજ્નિ_13.214

પેરોજં હરિતાશ્મં ચ ભસ્માઙ્ગં હરિતં દ્વિધા ।
પેરોજં સુકષાયં સ્યાન્મધુરં દીપનં પરમ્ ॥ રજ્નિ_13.215
સ્થાવરં જઙ્ગમં ચૈવ સંયોગાચ્ ચ યથા વિષમ્ ।
તત્સર્વં નાશયેત્ શીઘ્રં શૂલં ભૂતાદિદોષજમ્ ॥ રજ્નિ_13.216
સિદ્ધાઃ પારદમ્ અભ્રકં ચ વિવિધાન્ ધાતૂંશ્ ચ લોહાનિ ચ પ્રાહુઃ કિંચ મણીનપીહ સકલાન્ સંસ્કારતઃ સિદ્ધિદાન્ ।
યત્ સંસ્કારવિહીનમ્ એષુ હિ ભવેદ્ યચ્ચાન્યથા સંસ્કૃતં તન્મર્ત્યં વિષવન્ નિહન્તિ તદિહ જ્ઞેયા બુધૈઃ સંસ્ક્રિયાઃ ॥ રજ્નિ_13.217
યાન્ સંસ્કૃતાન્ શુભગુણાન્ અથ ચાન્યથા ચેદ્ દોષાંશ્ ચ યાન્ અપિ દિશન્તિ રસાદયો ઽમી ।
યાશ્ ચેહ સન્તિ ખલુ સંસ્કૃતયસ્ તદેતન્ નાત્રાભ્યધાયિ બહુવિસ્તરભીતિભાગ્ભિઃ ॥ રજ્નિ_13.218
ઇતિ લોહધાતુરસરત્નતદ્ભિદાદ્યભિધાગુણપ્રકટનસ્ફુટાક્ષરમ્ ।
અવધાર્ય વર્ગમ્ ઇમમ્ આદ્યવૈદ્યકપ્રગુણપ્રયોગકુશલો ભવેદ્ બુધઃ ॥ રજ્નિ_13.219
કુર્વન્તિ યે નિજગુણેન રસાધ્વગેન નૄણાં જરન્ત્યપિ વપૂંષિ પુનર્નવાનિ ।
તેષામયં નિવસતિઃ કનકાદિકાનાં વર્ગઃ પ્રસિધ્યતિ રસાયનવર્ગનામ્ના ॥ રજ્નિ_13.220
નિત્યં યસ્ય ગુણાઃ કિલાન્તરલસત્કલ્યાણભૂયસ્ તથા ચિત્તાકર્ષણચઞ્ચવસ્ ત્રિભુવનં ભૂમ્ના પરિકુર્વતે ।
તેનાત્રૈષ કૃતે નૃસિંહકૃતિના નામાદિચૂડામણૌ સંસ્થામેતિ મિતસ્ ત્રયોદશતયા વર્ગઃ સુવર્ણાદિકઃ ॥ રજ્નિ_13.221
રાજનિઘણ્ટુ, પાનીયાદિવર્ગ
પાનીયજીવનવનામૃતપુષ્કરામ્ભઃપાથોઽમ્બુશમ્બરપયઃસલિલોદકાનિ ।
આપઃ કવારુણકબન્ધજલાનિ નીરકીલાલવારિકમલાનિ વિષાર્ણસી ચ ॥ રજ્નિ_14.1
ભુવનં દહનારાતિર્વાસ્તોયં સર્વતોમુખં ક્ષીરમ્ ।
ઘનરસનિમ્નગમેઘપ્રસવરસાશ્ ચેતિ વહ્નિમિતાઃ ॥ રજ્નિ_14.2
પાનીયં મધુરં હિમં ચ રુચિદં તૃષ્ણાવિશોષાપહં મોહભ્રાન્તિમપાકરોતિ કુરુતે ભુક્તાન્નપક્તિં પરામ્ ।
નિદ્રાલસ્યનિરાસનં વિષહરં શ્રાન્તાતિસંતર્પણં નૄણાં ધીબલવીર્યતુષ્ટિજનનં નષ્ટાઙ્ગપુષ્ટિપ્રદમ્ ॥ રજ્નિ_14.3
દિવ્યોદકં ખરારિ સ્યાદાકાશસલિલં તથા ।
વ્યોમોદકં ચાન્તરિક્ષજલં ચેષ્વભિધાહ્વયમ્ ॥ રજ્નિ_14.4
વ્યોમોદકં ત્રિદોષઘ્નં મધુરં પથ્યદં પરમ્ ।
રુચ્યં દીપનદં તૃષ્ણાશ્રમમેહાપહારકમ્ ॥ રજ્નિ_14.5
સદ્યોવૃષ્ટ્યમ્બુ ભૂમિસ્થં કલુષં દોષદાયકમ્ ।
ચિરસ્થિતં લઘુ સ્વચ્છં પથ્યં સ્વાદુ સુખાવહમ્ ॥ રજ્નિ_14.6
યાદોનાથસમુદ્રસિન્ધુજલદાકૂપારપાથોધયઃ પારાવારપયોધિસાગરસરિન્નાથાશ્ચ વારાં નિધિઃ ।
અમ્ભોરાશિસરસ્વદમ્બુધિનદીનાથાબ્ધિનિત્યાર્ણવોદન્વદ્વારિધિવાર્ધયઃ કધિરપાંનાથોઽપિ રત્નાકરઃ ॥ રજ્નિ_14.7
સાગરસલિલં વિસ્રં લવણં રક્તામયપ્રદં ચોષ્ણમ્ ।
વૈવર્ણ્યદોષજનનં વિશેષાદ્ દાહાર્તિપિત્તકરણં ચ ॥ રજ્નિ_14.8
નદી ધુની નિર્ઝરિણી તરંગિણી સરસ્વતી શૈવલિની સમુદ્રગા ।
કૂલંકષા કૂલવતી ચ નિમ્નગા શૈવાલિની સિન્ધુર્ અથાપગાપિ ચ ॥ રજ્નિ_14.9
હ્રદિની સમુદ્રકાન્તા સાગરગા હ્રાદિની સરિત્કર્ષૂઃ ।
સ્રોતસ્વિની સુનીરા રોધોવક્રા ચ વાહિની તટિની ॥ રજ્નિ_14.10
નાદેયં સલિલં સ્વચ્છં લઘુ દીપનપાચનમ્ ।
રુચ્યં તૃષ્ણાપહં પથ્યં મધુરં ચેષદુષ્ણકમ્ ॥ રજ્નિ_14.11
ગઙ્ગા ભાનુસુતા રેવા ચન્દ્રભાગા સરસ્વતી ।
મધુમતી વિપાશાથ શોણો ઘર્ઘરકસ્તથા ॥ રજ્નિ_14.12
વેત્રાવતી ક્ષૌદ્રવતી પયોષ્ણી તાપી વિતસ્તા સરયૂશ્ચ સિન્ધુઃ ।

મહાશતદ્રુર્ હ્ય્ અથ ગૌતમી સ્યાત્ કૃષ્ણા ચ તુઙ્ગા ચ કવેરિકન્યા ॥ રજ્નિ_14.13
ઇત્યેવમ્ આદ્યાઃ સરિતઃ સમસ્તાસ્ તડાગવાપીહ્રદકૂપકાદ્યાઃ ।
અન્યે ઽપ્ય્ અનૂપાત્મકદેશભેદાઃ કૌલાભિધાનૈઃ સ્વયમ્ ઊહનીયાઃ ॥ રજ્નિ_14.14
ધારાકારાદિકાતોયમ્ અન્તરિક્ષોદ્ભવં તથા ।
પરીક્ષ્યેત યથા ચોક્તં જ્ઞાતવ્યં જલવેદિભિઃ ॥ રજ્નિ_14.15
ગઙ્ગા સ્વર્ગસરિદ્ વરા ત્રિપથગા મન્દાકિની જાહ્નવી પુણ્યા વિષ્ણુપદી સમુદ્રસુભગા ભાગીરથી સ્વર્ણદી ।
ત્રિઃસ્રોતા સુરદીર્ઘિકા સુરનદી સિદ્ધાપગા સ્વર્ધુની જ્યેષ્ઠા જહ્નુસુતા ચ ભીષ્મજનની શુભ્રા ચ શૈલેન્દ્રજા ॥ રજ્નિ_14.16
શીતં સ્વાદુ સ્વચ્છમ્ અત્યન્તરુચ્યં પથ્યં પાક્યં પાવનં પાપહારિ ।
તૃષ્ણામોહધ્વંસનં દીપનં ચ પ્રજ્ઞાં દત્તે વારિ ભાગીરથીયમ્ ॥ રજ્નિ_14.17
યમુના તપનતનુજા કલિન્દકન્યા યમસ્વસા ચ કાલિન્દી ॥ રજ્નિ_14.18
પિત્તદાહવમનશ્રમાપહં સ્વાદુ વાતજનનં ચ પાચનમ્ ।
વહ્નિદીપનકરં વિરોચનં યામુનં જલમ્ ઇદં બલપ્રદમ્ ॥ રજ્નિ_14.19
રેવા મેકલકન્યા સોમસુતા નર્મદા ચ વિજ્ઞેયા ॥ રજ્નિ_14.20
સલિલં શીતલં સુપથ્યં કુરુતે પિત્તકફપ્રકોપણમ્ ।
સકલામયમર્દનં ચ રુચ્યં મધુરં મેકલકન્યકાસમુત્થમ્ ॥ રજ્નિ_14.21
ચાન્દ્રભાગસલિલં સુશીતલં દાહપિત્તશમનં ચ વાતદમ્ ॥ રજ્નિ_14.22
સરસ્વતી પ્લક્ષસમુદ્ભવા ચ સા વાક્પ્રદા બ્રહ્મસતી ચ ભારતી ।
વેદાગ્રણીશ્ ચૈવ પયોષ્ણિજાતા વાણી વિશાલા કુટિલા દશાહ્વા ॥ રજ્નિ_14.23
સરસ્વતીજલં સ્વાદુ પૂતં સર્વરુજાપહમ્ ।
રુચ્યં દીપનદં પથ્યં દેહકાન્તિકરં લઘુ ॥ રજ્નિ_14.24
ચાન્દ્રભાગગુણસામ્યદં જલં કિંચ માધુમતમગ્નિદીપનમ્ ॥ રજ્નિ_14.25
શતદ્રોર્ વિપાશાયુજઃ સિન્ધુનદ્યાઃ સુશીતં લઘુ સ્વાદુ સર્વામયઘ્નમ્ ।
જલં નિર્મલં દીપનં પાચનં ચ પ્રદત્તે બલં બુદ્ધિમેધાયુષં ચ ॥ રજ્નિ_14.26
શોણે ઘર્ઘરકે જલં તુ રુચિદં સંતાપશોષાપહં પથ્યં વહ્નિકરં તથા ચ બલદં ક્ષીણાઙ્ગપુષ્ટિપ્રદમ્ ।
તત્રાન્યા દધતે જલં સુમધુરં કાન્તિપ્રદં પુષ્ટિદં વૃષ્યં દીપનપાચનં બલકરં વેત્રાવતી તાપિની ॥ રજ્નિ_14.27
પયોષ્ણીસલિલં રુચ્યં પવિત્રં પાપનાશનમ્ ।
સર્વામયહરં સૌખ્યં બલકાન્તિપ્રદં લઘુ ॥ રજ્નિ_14.28
વિતસ્તાસલિલં સ્વાદુ ત્રિદોષશમનં લઘુ ।
પ્રજ્ઞાબુદ્ધિપ્રદં પથ્યં તાપજાડ્યહરં પરમ્ ॥ રજ્નિ_14.29
સરયૂસલિલં સ્વાદુ બલપુષ્ટિપ્રદાયકમ્ ॥ રજ્નિ_14.30
ગોદાવરી ગૌતમસમ્ભવા સા બ્રહ્માદ્રિજાતાપ્યથ ગૌતમી ચ ॥ રજ્નિ_14.31
પિત્તાર્તિરક્તાર્તિસમીરહારિ પથ્યં પરં દીપનપાપહારિ ।
કુષ્ઠાદિદુષ્ટામયદોષહારિ ગોદાવરીવારિ તૃષાનિવારિ ॥ રજ્નિ_14.32
કૃષ્ણાનદી કૃષ્ણસમુદ્ભવા સ્યાત્સા કૃષ્ણવેણાપિ ચ કૃષ્ણગઙ્ગા ॥ રજ્નિ_14.33
કાર્ષ્ણ્યં જાડ્યકરં સ્વાદુ પૂતં પિત્તાસ્રકોપનમ્ ।
કૃષ્ણવેણાજલં સ્વચ્છં રુચ્યં દીપનપાચનમ્ ॥ રજ્નિ_14.34
મલાપહા ભીમરથી ચ ઘટ્ટગા યથા ચ કૃષ્ણાજલસામ્યદા ગુણૈઃ ।
મલાપહાઘટ્ટગયોસ્ તથાપિ પથ્યં લઘુ સ્વાદુતરં સુકાન્તિદમ્ ॥ રજ્નિ_14.35
તુઙ્ગભદ્રાજલં સ્નિગ્ધં નિર્મલં સ્વાદદં ગુરુ ।
કણ્ડૂપિત્તાસ્રદં પ્રાયઃ સાત્મ્યે પથ્યકરં પરમ્ ॥ રજ્નિ_14.36

કાવેરીસલિલં સ્વાદુ શ્રમઘ્નં લઘુ દીપનમ્ ।
દદ્રુકુષ્ઠાદિદોષઘ્નં મેધાબુદ્ધિરુચિપ્રદમ્ ॥ રજ્નિ_14.37
નદીનામિત્થમ્ અન્યાસાં દેશદોષાદિભેદતઃ ।
તત્તદ્ગુણાન્વિતં વારિ જ્ઞાતવ્યં કૃતબુદ્ધિભિઃ ॥ રજ્નિ_14.38
સર્વા ગુર્વી પ્રાઙ્મુખી વાહિની યા લઘ્વી પશ્ચાદ્વાહિની નિશ્ચયેન ।
દેશે દેશે તદ્ગુણાનાં વિશેષાદેષા ધત્તે ગૌરવં લાઘવં ચ ॥ રજ્નિ_14.39
વિન્ધ્યાત્ પ્રાચી યાપ્ય્ અવાચી પ્રતીચી યા ચોદીચી સ્યાન્નદી સા ક્રમેણ ।
વાતાટોપં શ્લેષ્મપિત્તાર્તિલોપં પિત્તોદ્રેકં પથ્યપાકં ચ ધત્તે ॥ રજ્નિ_14.40
હિમવતિ મલયાચલે ચ વિન્ધ્યે પ્રભવતિ સહ્યગિરૌ ચ યા સ્રવન્તી ।
સૃજતિ કિલ શિરોરુજાદિદોષાન્ અપનુદતે ઽપિ ચ પારિયાત્રજાતા ॥ રજ્નિ_14.41
નદ્યઃ પ્રાવૃષિજાસ્ તુ પીનસકફશ્વાસાર્તિકાસપ્રદાઃ પથ્યા વાતકફાપહાઃ શરદિજા હેમન્તજા બુદ્ધિદાઃ ।
સંતાપં શમયન્તિ શં વિદધતે શૈશિર્યવાસન્તજાસ્ તૃષ્ણાદાહવમિશ્રમાર્તિશમદા ગ્રીષ્મે યથા સદ્ગુણાઃ ॥ રજ્નિ_14.42
અનૂપસલિલં સ્વાદુ સ્નિગ્ધં પિત્તહરં ગુરુ ।
તનોતિ પામકણ્ડૂતિકફવાતજ્વરામયાન્ ॥ રજ્નિ_14.43
જાઙ્ગલસલિલં સ્વાદુ ત્રિદોષઘ્નં રુચિપ્રદમ્ ।
પથ્યં ચાયુર્બલવીર્યપુષ્ટિદં કાન્તિકૃત્પરમ્ ॥ રજ્નિ_14.44
સાધારણં જલં રુચ્યં દીપનં પાચનં લઘુ ।
શ્રમતૃષ્ણાપહં વાતકફમેદોઘ્નપુષ્ટિદમ્ ॥ રજ્નિ_14.45
જાતં તામ્રમૃદસ્ તદેવ સલિલં વાતાદિદોષપ્રદં દેશાજ્ જાડ્યકરં ચ દુર્જરતરં દોષાવહં ધૂસરમ્ ।
વાતઘ્નં તુ શિલાશિરોત્થમ્ અમલં પથ્યં લઘુ સ્વાદુ ચ શ્રેષ્ઠં શ્યામમૃદસ્ ત્રિદોષશમનં સર્વામયઘ્નં પયઃ ॥ રજ્નિ_14.46
હ્રદવારિ વહ્નિજનનં મધુરં કફવાતહારિ પથ્યં ચ ॥ રજ્નિ_14.47
પ્રસ્રવણજલં સ્વચ્છં લઘુ મધુરં રોચનં ચ દીપનકૃત્ ॥ રજ્નિ_14.48
તડાગસલિલં સ્વાદુ કષાયં વાતદં કિયત્ ॥ રજ્નિ_14.49
વાપીજલં તુ સંતાપિ વાતશ્લેષ્મકરં ગુરુ ॥ રજ્નિ_14.50
કફઘ્નં કૂપપાનીયં ક્ષારં પિત્તકરં લઘુ ॥ રજ્નિ_14.51
ઔદ્ભિદં પિત્તશમનં સલિલં લઘુ ચ સ્મૃતમ્ ॥ રજ્નિ_14.52
કેદારસલિલં સ્વાદુ વિપાકે દોષદં ગુરુ ।
તદેવ બદ્ધમુક્તં તુ વિશેષાદ્ દોષદં ભવેત્ ॥ રજ્નિ_14.53
નાદેયં નવમૃદ્ઘટેષુ નિહિતં સંતપ્તમ્ અર્કાંશુભિર્ યામિન્યાં ચ નિવિષ્ટમ્ ઇન્દ્રકિરણૈર્ મન્દાનિલાન્દોલિતમ્ ।
એલાદ્યૈઃ પરિવાસિતં શ્રમહરં પિત્તોષ્ણદાહે વિષે મૂર્છારક્તમદાત્યયેષુ ચ હિતં શંસન્તિ હંસોદકમ્ ॥ રજ્નિ_14.54
યઃ પાનીયં પિબતિ શિશિરં સ્વાદુ નિત્યં નિશીથે પ્રત્યૂષે વા પિબતિ યદિ વા ઘ્રાણરન્ધ્રેણ ધીરઃ ।
સો ઽયં સદ્યઃ પતગપતિના સ્પર્ધતે નેત્રશક્ત્યા સ્વર્ગાચાર્યં પ્રહસતિ ધિયા દ્વેષ્ટિ દસ્રૌ ચ તન્વા ॥ રજ્નિ_14.55
વિણ્મૂત્રારુણનીલિકાવિષહતં તપ્તં ઘનં ફેનિલં દન્તગ્રાહ્યમ્ અનાર્તવં સલવણં શૈવાલકૈઃ સંવૃતમ્ ।
જન્તુવ્રાતવિમિશ્રિતં ગુરુતરં પર્ણૌઘપઙ્કાવિલં ચન્દ્રાર્કાંશુતિરોહિતં ચ ન પિબેન્નીરં જડં દોષલમ્ ॥ રજ્નિ_14.56
પાર્શ્વશૂલે પ્રતિશ્યાયે વાતદોષે નવજ્વરે ।
હિક્કાધ્માનાદિદોષેષુ શીતામ્બુ પરિવર્જયેત્ ॥ રજ્નિ_14.57
ધાતુક્ષયે રક્તવિકારદોષે વાન્ત્યસ્રમેહે વિષવિભ્રમેષુ ।
જીર્ણજ્વરે શૈથિલ્યસંનિપાતે જલં પ્રશસ્તં શૃતશીતલં તુ ॥ રજ્નિ_14.58
તપ્તં પાથઃ પાદભાગેન હીનં પ્રોક્તં પથ્યં વાતજાતામયઘ્નમ્ ।
અર્ધાંશોનં નાશયેદ્ વાતપિત્તં પાદપ્રાયં તત્તુ દોષત્રયઘ્નમ્ ॥ રજ્નિ_14.59