રઘુવંશ · અધ્યાય 18

સ નૈષધસ્ય્ આર્થ પતેઃ સુતાયામ્ ઉત્પાદયામ્ આસ નિષિદ્ધશત્રુઃ
અનૂનસારં નિષધાન્ નગ્ એન્દ્રાત્ પુત્રં યમ્ આહુર્ નિષધાખ્યમ્ એવ ॥

તેનોરુ વીર્યેણ પિતા પ્રજાયૈ કલ્પિષ્યમાણેન નનન્દ યૂના
સુ વૃષ્તિયોગાદ્ ઇવ જીવલોકઃ સસ્યેન સંપત્તિફલ્ આત્મકેન ॥

શબ્દાદિ નિર્વિશ્ય સુખં ચિરાય તસ્મિન્ પ્રતિષ્ઠાપિતરાજશબ્દઃ
કૌમુદ્વતેયઃ કુમુદાવદાતૈર્ દ્યામ્ અર્જિતાં કર્મભિર્ આરુરોહ ॥

પૌત્રઃ કુશસ્યાપિ કુશેશય્ આક્ષઃ સસાગરાં સાગરધીરચેતાઃ
એકાતપોઅત્રાં ભુવમ્ એકવીરઃ પુરાર્ગલાદીર્ઘભુજો બુભોજ ॥

તસ્યાનલૌજાસ્ તનયસ્ તદન્તે વંશશ્રિયં પ્રાપ નલાભિધાનઃ
યો નડ્વલાનીવ ગજઃ પરેષાં બલાન્ય્ અમૃદ્નાન્ નલિનાભવક્ત્રઃ ॥

નભશ્ચરૈર્ ગીતયશ્યામતનું તનૂજમ્ નભસ્તલશ્યામતનું તનૂજમ્
ખ્યાતં નભઃશબ્દમયેન નામ્ના કાન્તં નભોમાસમ્ ઇવ પ્રજાનામ્ ॥

તસ્મૈ વિષ્ર્જ્યોત્તરકોસલાનાં ધર્મોત્તરસ્ તત્ પ્રભવે પ્રભુત્વમ્
મૃગૈર્ અજર્યં જરસ્પોદૈષ્ટમ્ અદેહબન્ધાય પુનર્ બબન્ધ ॥

તેન દ્વિપાનામ્ ઇવ પુણ્ડરીકો રાજ્ઞામ્ અજય્યો ઽજનિ પુણ્ડરીકઃ
શાન્તે પિતર્ય્ આહૃતપુણ્ડરીક્ આ યં પુણ્ડરીકાક્ષમ્ ઇવ્ આશ્રિતા શ્રીઃ ॥

સ ક્ષેમધન્વાનમ્ અમોઘધન્વા પુત્રં પ્રજાક્ષેમવિધાનદક્ષમ્
ક્ષ્માં લમ્ભયિત્વા ક્ષમયોપપન્નં વને તપઃ ક્ષાન્તતરશ્ ચચાર ॥

અનીકિનીનાં સમરે ઽગ્રયાયી તસ્યાપિ દેવપ્રતિમઃ સુતો ઽભૂત્
વ્યશ્રૂયતાનીકપદાવસાનં દેવાદિ નામ ત્રિદિવે ઽપિ યસ્ય ॥

પિતા સમારાધનતત્પરેણ પુત્રેણ પુત્રી સ યથૈવ તેન
પુત્રસ્ તથૈવ્ આધિક વત્સલેન સ તેન પિત્રા પિતૃમાન્ બભૂવ ॥

પૂર્વસ્ તયોર્ આત્મસમે ચિરોઢામ્ આત્મોદ્ભવે વર્ણચતુષ્ટયસ્ય
ધુરં નિધાયૈકનિધિર્ ગુણાનામ્ જગામ યજ્વા યજમાનલોકમ્ ॥

વશી સુતસ્ તસ્ય વશંવદત્વાત્ સ્વેષામ્ ઇવાસીદ્ દ્વિષતામ્ અપીષ્ટઃ
સકૃદ્ (?) વિવિગ્નાન્ અપિ હિ પ્રયુક્તં માધુર્યમ્ ઈષ્ટે હરિણાન્ ગ્રહીતુમ્ ॥

અહીનગુર્ નામ સ ગાં સમગ્રામ્ અહીનબાહુદ્રવિણઃ શશાસ
યો હીન સંસર્ગપરાઙ્મુખત્વાદ્ માધુર્યમ્ ઈષ્ટે હરિણાન્ ગ્રહીતુમ્ ॥

ગુરોઃ સ ચાનન્તરમ્ અન્તર્જ્ઞઃ પુંસાં પુમાન્ આદ્ય ઇવાવતીર્ણઃ
ઉપક્રમૈર્ અસ્ખલિતૈશ્ ચતુર્ભિશ્ ચતુર્દિગીશશ્ ચતુરો બભૂવ ॥

તસ્મિન્ પ્રયાતે પરલોકયાત્રાં જેતર્ય્ અરીણાં તનયં તદીયમ્
ઉચ્ચૈઃશિરસ્ત્વાજ્ જિતપારિયાત્રં લક્ષ્મીઃ સિષેવે કિલ પારિયાત્રમ્ ॥

તસ્યાભવત્ સૂનુર્ ઉદારશીલઃ શિલઃ શિલાપટ્ટવિશાલવક્ષાઃ
જિતારિપક્ષો ઽપિ શિલીમુખૈર્ યઃ શાલીનતામ્ અવ્રજદ્ ઈડ્યમાનઃ ॥

તમ્ આત્મસંપન્નમ્ અનિન્દિતાત્મા કૃત્વા યુવાનં યુવરાજમ્ એવ
સુખાનિ સો ઽભુઙ્ક્ત સુખ્ ઓપરોધિ વૃત્તં હિ રાજ્ઞામ્ ઉપરુદ્ધવૃત્તમ્ ॥

તં રાગબન્ધિષ્વ્ અવિતૃપ્તમ્ એવ ભોગેષુ સૌભાગ્યવિશેષભોગ્યમ્
વિલાસિનીનામ્ અરતિક્ષમાપિ જરા વૃથા મત્સરિણી જહાર ॥

ઉન્નાભ ઇત્ય્ ઉદગ્તસ્નામધેયસ્ તસ્યાયથાર્થોન્નતનાભ્હિરન્ધ્રઃ
સુતો ઽભવત્ પઙ્કજનાભકલ્પઃ કૃત્સ્નસ્ય નાભિર્ નૃપમણ્ડલસ્ય ॥

તતઃ પરં વજ્રધરપ્રભાવસ્ તદાત્મજઃ સંયતિ વજ્રઘોષઃ
બભૂવ વજ્રાકરભુષણાયાઃ પતિઃ પૃથિવ્યાઃ કિલ વજ્રનાભઃ ॥

તસ્મિન્ ગતે દ્યાં સુકૃતોપલબ્ધાં તત્સંભવં શઙ્ખણમ્ અર્ણવાન્તા
ઉત્ખાતશત્રું વસુધોપતસ્થે રત્નોપહારૈર્ ઉદિતૈઃ ખનિભ્યઃ ॥

તસ્યાવસાને હરિદશ્વધામા પિત્ર્યં પ્રપેદે પદમ્ અશ્વિરૂપઃ
વેલાતટેષૂષિતસૈનિકાશ્વં પુરાવિદો યં ધ્યુષિતાશ્વમ્ આહુઃ ॥

આરાધ્ય વિશ્વેશ્વરમ્ ઈશ્વરેણ તેન ક્ષિતેર્ વિશ્વ સહો ઽધિ જજ્ઞે
પાતું સહો વિશ્વ સખઃ સમગ્રાં વિશ્વંભરામ્ આત્મજમૂર્તિર્ આત્મા ॥

અંશે હિરણ્યાક્શરિપોઃ સ જાતે હિરણ્યનાભે તનયે નયજ્ઞઃ
દ્વિષામ્ અસહ્યઃ સુતરાં તરૂણાં હિરણ્યરેતા સાનિલો ઽભૂત્ ॥

પિતા પિત્ઃણામ્ અનૃણસ્ તમ્ અન્તે વયસ્ય્ અનન્તાનિ સુખાનિ લિપ્સુઃ
રાજાનમ્ આજાનુવિલમ્બિબાહું કૃત્વા કૃતી વલ્કલવાન્ બભૂવ ॥

કૌસલ્ય ઇત્ય્ ઉત્તરકોસલાનાં પત્યુઃ પતંગાન્વયભૂષણસ્ય
તસ્યૌરસઃ સોમસુતઃ સુતો ઽભૂન્ નેત્રોત્સવઃ સોમ ઇવ દ્વિતીયઃ ॥

કૌસલ્ય ઇત્ય્ ઉત્તરકોસલાનાં સ બ્રહ્મભૂય્ અં ગતિમ્ આજગામ
બ્રહ્મિષ્ઠમ્ આધાય નિજે ઽધિકારે બ્રહ્મિષ્ઠમ્ એવ સ્વતનુપ્રસૂતમ્ ॥

યશોભિર્ આબ્રહ્મ સભં પ્રકાશઃ સમ્યગ્ મહીં શાસતિ શાસનાઙ્કામ્
પ્રજાશ્ ચિરં સુપ્રજસિ પ્રજેશે નનન્દુર્ આનન્દજલાવિલાક્ષ્યઃ ॥

પાત્રીકૃતાત્મા ગુરુસેવનેન સ્પૃષ્ટ્ આકૃતિઃ પત્ત્રરથેન્દ્રકેતોઃ
તં પુત્રિણ્ આં પુષ્કરપત્ત્રનેત્રઃ પુત્રઃ સમારોપયદ્ અગ્રસંખ્યામ્ ॥

વંશસ્થિતિં વંશકરેણ તેન સંભાવ્ય ભાવી સ સખા મઘોનઃ
ઉપ સ્પૃષન્ સ્પર્શનિવૃત્તલૌલ્યસ્ ત્રિપુષ્કરેષુ ત્રિદશત્વમ્ આપ ॥

તસ્ય પ્રભાનિર્જિત પુષ્પ-રાગં પૌષ્યં તિથૌ પુષ્યમ્ અસૂત પત્ની
યસ્મિન્ન્ અપુષ્યન્ન્ ઉદિતે સમગ્રાં પુષ્ટિં જનાઃ પુષ્ય ઇવ દ્વિતીયે ॥

મહીં મહેચ્છઃ પરિકીર્ય સૂનૌ મનીષિણે જૈમિનયે ઽર્પિતાત્મા
તસ્માત્ સયોગાદ્ અધિગમ્ય યોગમ્ અજન્મને ઽકલ્પત જન્મભીરુઃ ॥

તતઃ પરં તત્પ્રભવ્ અઃ પ્રપેદે ધ્રુવોપમેય્ ઓ ધ્રુવસંધ્ ઇર્ ઉર્વ્ ઈમ્
યસ્મિન્ન્ અભૂજ્ જ્યાયસિ સત્યસંધે સંધિર્ ધ્રુવઃ સંનમતામ્ અરીણામ્ ॥

સુતે શિશાવ્ એવ સુદર્શનાખ્યે દર્શાત્યયેન્દુપ્રિયદર્શને સઃ
મૃગાયતાક્ષો મૃગયાવિહારી સિંહાદ્ અવાપદ્ વિપદં નૃસિંહઃ ॥

સ્વર્ગામિનસ્ તસ્ય તમ્ ઐકમત્યાદ્ અમાત્યવર્ગઃ કુલતન્તુમ્ એકમ્
અનાથદીનાઃ પ્રકૃતીર્ અવેક્ષ્ય સાકેતનાથં વિધિવચ્ ચકાર ॥

વવેન્દુના તન્ નભસોપમેયં શાવૈકસિંહેન ચ કાનનેન
રઘોઃ કુલં કુ ડ્ મલ પઙ્કજેન તોયેન ચાપ્રૌષ્હનરેન્દ્રમ્ આસીત્ ॥

લોકેન ભાવી પિતુર્ એવ તુલ્યઃ સંભાવિતો મૌલિ પરિગ્રહાત્ સઃ
દૃષ્ટો હિ વૃણ્વન્ કલભપ્રમાણો ઽપ્ય્ આશાઃ પુરોવાતમ્ અવાપ્ય મેઘઃ ॥

તં રાજવીથ્યામ્ અધિહસ્તિ યાન્તમ્ આધોરણાલમ્બિત્ અમ્ અગ્ર્યવેષમ્
ષડ્વર્ષદેશિયમ્ અપિ પ્રભુત્વાત્ પ્રૈક્ષન્ત પૌરાઃ પિતૃગૌરવેણ ॥

કામં ન સો ઽકલ્પત પૈતૃકસ્ય સિંહાસનસ્ય પ્રતિપૂરણાય
તેજોમહિમ્ના પુનર્ આવૃતાત્મા તદ્ વ્યાપ ચામીકરપિઞ્જરેણ ॥

તસ્માદ્ અધઃ કિંચિદ્ ઇવાવતીર્ણાવ્ અસંસ્પૃશન્તૌ તપનીયપીઠમ્
સાલક્તકૌ ભૂપતયઃ પ્રસિદ્ધૈર્ વવન્દિરે મૌલિભિર્ અસ્ય પાદૌ ॥

મણૌ મહાનીલ ઇતિ પ્રભાવાદ્ અલ્પપ્રમાણે ઽપિ યથા ન મિથ્યા
શબ્દો મહારાજ ઇતિ પ્રતીતસ્ તથૈવ તસ્મિન્ યુયુજે ઽર્ભકે ઽપિ ॥

પર્યન્તસંચારિતચામરસ્ય કપોલલોલોભયકાકપક્ષત્
તસ્યાનનાદ્ ઉચ્ચરિતો વિવાદશ્ ચક્સ્હાલ વેલાસ્વ્ અપિ નાર્ણવાનામ્ ॥

નિર્ વૃત્તજામ્બૂનદપટ્ટ શોભે ન્યસ્તં લલાટે તિલકં દધાનઃ
તેનૈવ શૂન્યાન્ય્ અરિસુન્દરીણાં મુખાનિ સ સ્મેરમુખશ્ ચકાર ॥

શિરીષપુષ્પ્ આધિક સૌકુમાર્યઃ ખેદં સ યાયાદ્ અપિ શ્રુતવૃદ્ધયોગાત્
નિતાન્તગુર્વીમ્ અપિ ચાનુ ભાવાદ્ ધુરં ધરિત્ર્યા બિભરાં બભૂવ ॥

ન્યસ્તાક્ષરામ્ અક્ષરભૂમિકાયાં કાર્ત્સ્ન્યેન ગૃહ્ણાતિ લિપિં ન યાવત્
સર્વાણિ તાવચ્ છ્ રુતવૃદ્ધયોગાત્ ફલાન્ય્ ઉપાયુઙ્ક્ત સ દણ્ડનીતેઃ ॥

ઉરસ્ય્ અપર્યાપ્ત ભાગા પ્રૌઢીભવિષ્યન્તમ્ ઉદીક્ષમાણા
સંજાતલજ્જેવ તમ્ આતપત્ર -છ્હાયાછલેનોપજુગૂહ લક્ષ્મીઃ ॥

અનશ્નુવાનેન યુગોપમાનમ્ અબદ્ધ મૌર્વીકિણલાઞ્છનેન
અસ્પૃષ્ટખડ્ગત્સરુણાપિ ચાસીદ્ રક્ષાવતી તસ્ય ભુજેન ભૂમિઃ ॥

ન કેવલં ગચ્છતિ તસ્ય કાલે યયુઃ શરીરાવયવા વિવૃદ્ધિમ્
વંશ્યા ગુણાઃ ખલ્વ્ અપિ લોકકાન્તાઃ પ્રારમ્ભસૂક્ષ્માઃ પ્રથિમાનમ્ આપુઃ ॥

સ પૂર્વજન્માન્તરદૃષ્ટપારાઃ સ્મરન્ન્ ઇવાક્લેશકરો ગુરૂણામ્
તિસ્રસ્ ત્રિવર્ગાધિગમસ્ય મૂલં જગ્રાહ વિદ્યાઃ પ્રકૃતીશ્ ચ પિત્ર્યાઃ ॥

વ્ય્ ઊહ્ય સ્થિતઃ કિંચિદ્ ઇવોત્તરાર્ધમ્ ઉન્નદ્ધચૂડો ઽઞ્ચિતસ્વ્યજાનુઃ
આકર્ણમ્ આકૃષ્ટસબાનધન્વા વ્યરોચત્ઽ; આસ્ત્ એ સ વિનીયમાનઃ ॥

અથ મધુ વનિતાં નેત્ર નિર્વેશનીયં મનસિજતરુપુષ્પમ્ રાગ બન્ધ પ્રવાલમ્
અકૃતકવિધિ સર્વાઙ્ગીણમ્ આકલ્પજાતં વિલસિતપદમ્ આદ્યં યૌવનં સ પ્રપેદે ॥

પ્રતિકૃતિરચનાભયો દૂતિ સંદર્શિતાભ્યઃ સમધિકતરરૂપાઃ શુદ્ધસંતાનકામૈઃ
અધિવિવિદુર્ અમાત્યૈર્ આહૃતાસ્ તસ્ય યૂનઃ પ્રથમપરિગૃહીતે શ્રીભુવૌ રાજકન્યાઃ ॥

તસ્માદ્ બભૂવાથ દલાભિધાનો દલ્ આન્વિતઃ પદ્મદલ્ આભદૃષ્ટિઃ
કુન્દ્ આગ્ર દન્તો રિપુદન્તિસિંહઃ પતિઃ પૃથિવ્યાઃ કુલકૈર્ ઇવેન્દુઃ ॥

હિત્વ્ આથ ભોગાંસ્ તપસોત્તમેન ત્રિવિષ્ટપં પ્રાપ્તવતિ ક્ષિતીશે
તદાત્મજઃ સાગરધીરચેતાઃ શશાસ પૃથ્વીં સકલાં નૃસોમઃ ॥