પ્રિયદર્શિકા · અધ્યાય 3

(ઇતિ નિષ્ક્રાન્તાઃ સર્વે ।)
(ઇતિ દ્વિતીયો ઽઙ્કઃ) ॥
તૃતીયો ઽઙ્કઃ ।
(તતઃ પ્રવિશતિ મનોરમા ।)
મનોરમા - આણત્ત મ્હિ દેવીએ વાસવદત્તાએ હન્જે મણોરમે જં તં સંકિચ્ચાયણીએ અજ્જ-ઉત્તસ્સ મમ અ ઉત્તન્તં ણાડઓવણિબદ્ધં તસ્સ ણચ્ચિદવ્વ-સેસં [પ્. 24] અજ્જ તુમ્હેહિં કોમુદી-મહૂસવે ણચ્ચિદવ્વં તિ । હિઓ ક્ખુ આરણ્ણિઆએ પિઅ-સહીએ સુણ્ણ-હિઅઆએ અણ્ણહા એવ્વ ણચ્ચિદં । અજ્જ ઉણ વાસવદત્તા-ભૂમિઆએ તાએ જૈ તહ કરીઅદિ તદો અવસ્સં દેવી કુપ્પદિ । તા કહિં દાવ તાં પેક્ખિઅ ઉવાલમ્ભિસ્સં । (વિલોક્ય ।)એસા આરણ્ણિઆ અપ્પણા એવ્વ કિં વિ કિં વિ મન્તઅન્તી દિગ્ઘિઆ-તીલે કદલી-ઘરઅં પવિસદિ । તા ગુમ્મ્ઽ-અન્તરિઆ ભવિઅ સુણિસ્સં દાવ સે વીસદ્ધ-જપ્પિદાણિં । [ આજ્ઞપ્તાસ્મિ દેવ્યા વાસવદત્તયા હઞ્જે મનોરમે યઃ સ સાઙ્કૃત્યાયન્ય્ આર્ય-પુત્રસ્ય મમ ચ વૃત્તાન્તો નાટકોપનિબદ્ધસ્ તસ્ય નર્તિતવ્ય-શેષમ્ અદ્ય યુષ્માભિઃ કૌમુદી-મહોત્સવે નર્તિતવ્યમ્ ઇતિ । હ્યઃ ખલ્વ્ આરણ્યિકયા પ્રિય-સખ્યા શૂન્ય-હૃદયયાન્યથૈવ નર્તિતમ્ । અદ્ય પુનર્ વાસવદત્તા-ભૂમિકયા તયા યદિ તથા ક્રિયતે તતો ઽવશ્યં દેવી કુપ્યતિ । તત્ કુત્ર તાવત્ તાં પ્રેક્ષ્યોપાલપ્સ્યે । (વિલોક્ય ।) એષારણ્યિકાત્મનૈવ કિમ્ અપિ કિમ્ અપિ મન્ત્રયમાણા દીર્ઘિકા-તીરે કદલી-ગૃહં પ્રવિશતિ । તદ્ ગુલ્માન્તરિતા ભૂત્વા શ્રોષ્યામિ તાવદ્ અસ્યા વિશ્રબ્ધ-જલ્પિતાનિ । ]
(તતઃ પ્રવિશત્ય્ આસન-સ્થા કામાવસ્થાં નાટયન્ત્ય્ આરણ્યિકા ।)
આરણ્યિકા - (નિઃશ્વસ્ય ।) હિઅઅ દુલ્લહ-જણં પત્થઅન્તો તુમં કીસ મં દુક્ખિદં કરેસિ । [ હૃદય દુર્લભ-જનં પ્રાર્થયમાનં ત્વં કસ્માન્ માં દુઃખિતાં કરોષિ ।]
મનોરમા - તં એદં એદસ્સ સુણ્ણ-હિઅઅત્તણસ્સ કારણં । કિં ઉણ એસા પત્થેદિ । અવહિદા દાવ સુણિસ્સં । [ તદ્ એતદ્ અસ્યાઃ શૂન્ય-હૃદયત્વસ્ય કારણમ્ । કિં પુનર્ એષા પ્રાર્થયતે । અવહિતા તાવચ્ છ્રોષ્યામિ । ]
આરણ્યિકા - (સાસ્રમ્ ।) કહં તહ ણામ સોમ્મ-દંસણો ભવિઅ મહા-રાઓ એવ્વં સંદાવેદિ મં । અચ્છરિઅં અચ્છરિઅમ્ । અહવા મહ એવ્વ એસા અ-ભાઅ-હેઅદા । ણ ઉણ મહા-રાઅસ્સ દોસો । [ કથં તથા નામ સૌમ્ય-દર્શનો ભૂત્વા મહા-રાજ એવં સંતાપયતિ મામ્ । આશ્ચર્યમ્ આશ્ચર્યમ્ । (નિઃશ્વસ્ય ।) અથવા મમૈવૈષા ઽભાગધેયતા । ન પુનર્ મહા-રાજસ્ય દોષઃ । ]
મનોરમા - (સ-બાષ્પમ્ ।) કહમ્ મહા-રાઓ એવ્વ સે પત્થણિજ્જો । સાહુ પિઅ-સહી સાહુ । અભિજાઅ-સરિસો દે અહિલાસો । [ કથં મહા-રાજ એવાસ્યાઃ પ્રાર્થનીયઃ । સાધુ પ્રિય-સખિ સાધુ । આભિજાત્ય-સદૃશસ્ તે ઽભિલાષઃ । ]
આરણ્યિકા - કસ્સ દાવ એદં ઉત્તન્તં ણિવેદિઅ સજ્ઝ-વેઅણં વિઅ દુક્ખં કારૈસ્સં । (વિચિન્ત્ય ।) અહવા અત્થિ મે હિઅઅ-ણિવ્વિસેસ પિઅ-સહી મનોરમા । તાએ વિ એદં લજ્જાએ ણ પારેમિ કહિદું । સવ્વહા મરણં વજ્જિઅ કુદો મે હિઅઅસ્સ અણ્ણ ણિવ્વુદી । [ કસ્મૈ તાવદ્ એતં વૃત્તાન્તં નિવેદ્ય સહ્ય-વેદનમ્ ઇવ દુઃખં કરિષ્યામિ । (વિચિન્ત્ય ।) અથવા અસ્તિ મે હૃદય-નિર્વિશેષા પ્રિય-સખી મનોરમા । તસ્યા અપ્ય્ એતલ્ લજ્જયા ન પારયામિ કથયિતુમ્ । સર્વથા મરણં વર્જયિત્વા કુતો મે હૃદયસ્યાન્યા નિર્વૃતિઃ । ]
[પ્. 25]
મનોરમા - (સાસ્રમ્ ।) હદ્ધિ હદ્ધિ । અદિભૂમિં ગદો સે તવસ્સિણીએ અણુરાઓ । તા કિં દાણિં એત્થ કરિસ્સં [ હા ધિક્ હા ધિક્ । અતિભૂમિં ગતો ઽસ્યાસ્ તપસ્વિન્યા અનુરાગઃ । તત્ કિમ્ ઇદાનીમ્ અત્ર કરિષ્યામિ । ]
આરણ્યિકા - (સાભિલાષમ્ ।) અઅં સો ઉદ્દેસો જસ્સિં મહુઅરેહિં આઆસિજ્જન્તી ઓલમ્બિઅ મહા-રાએણ સમસ્સાસિદ મ્હિ ભીરુ મા ભઆહિ ત્તિ । [ અયં સ ઉદ્દેશો યસ્મિન્ મધુકરૈર્ આયાસ્યમાનાવલમ્બ્ય મહા-રાજેન સમાશ્વાસિતાસ્મિ ભિરુ મા બિભીહીતિ । ]
મનોરમા - (સ-હર્ષમ્ ।) કહં એસા વિ દિટ્ઠા મહા-રાએણ । સવ્વહા અત્થિ સે જીવિદસ્સ ઉવાઓ । જાવ ઉવસપ્પિઅ સમસ્સાસેમિ ણં । (સહસોપસૃત્ય ।) જુત્તં ણામ હિઅઅસ્સ વિ લજ્જિદું । [ કથમ્ એષાપિ દૃષ્ટા મહા-રાજેન । સર્વથાસ્ત્ય્ અસ્યા જીવિતસ્યોપાયઃ । યાવદ્ ઉપસૃત્ય સમાશ્વાસયામ્ય્ એનામ્ । (સહસોપસૃત્ય ।) યુક્તં નામ હૃદયસ્યાપિ લજ્જિતુમ્ । ]
આરણ્યિકા - (સ-લજ્જમ્ આત્મ-ગતમ્ ।) હદ્ધિ હદ્ધિ । સવ્વં સુદં એદાએ । તા એત્થ જુત્તં એવ્વ પઆસૈદું । (પ્રકાશં હસ્તે ગૃહીત્વા ।) પિઅ-સહિ મા કુપ્પ મા કુપ્પ । લજ્જા એવ્વ એત્થ અવરજ્ઝદિ । [ હા ધિક્ હા ધિક્ । સર્વં શ્રુતમ્ એતયા । તદ્ અત્ર યુક્તમ્ એવ પ્રકાશયિતુમ્ । (પ્રકાશં હસ્તે ગૃહીત્વા ।) પ્રિય-સખિ મા કુપ્ય મા કુપ્ય । લજ્જૈવાત્રાપરાધ્યતિ । ]
મનોરમા - (સ-હર્ષમ્ ।) સહિ અલં સંકાએ । એદં મે આઅક્ખ । સચ્ચં એવ્વ તુમં મહા-રાએણ દિટ્ઠા ણ વેત્તિ । [ સખિ અલં શઙ્કયા । એતન્ મ આચક્ષ્વ । સત્યમ્ એવ ત્વં મહા-રાજેન દૃષ્ટા ન વેતિ । ]
આરણ્યિકા - (સ-લજ્જમ્ અધો-મુખી ।) સુદં એવ્વ પિઅ-સહીએ સવ્વં । [ શ્રુતમ્ એવ પ્રિય-સખ્યા સર્વમ્ । ]
મનોરમા - જૈ દિટ્ઠા મહા-રાએણ તુમં તા અલં સંતપ્પિદેણ । સો એવ્વ દાણિં દંસણોવાઅ-પજ્જાઉલો ભવિસ્સદિ । [ યદિ દૃષ્ટા મહા-રાજેન ત્વં તદ્ અલં સંતાપિતેન । સ એવેદાનીં દર્શનોપાય-પર્યાકુલો ભવિષ્યતિ ।]
[પ્. 26]
આરણ્યિકા - અહં સહી-અણો પક્ખ-વાદેણ મન્તેદિ । ઐ સહિ-પક્ખ-વાદિણિ । દેવી-ગુણ-ણિઅલ-ણિબદ્ધે ક્ખુ તસ્સિં જણે કુદો એદં । [ અયં સખી-જનઃ પક્ષ-પાતેન મન્ત્રયતે । અયિ સખિ-પક્ષ-પાતિનિ । દેવી-ગુણ-નિગડ-નિબદ્ધે ખલુ તસ્મિઞ્ જને કુત એતત્ । ]
મનોરમા - (વિહસ્ય ।) હલા અ-પણ્ડિદે કમલિણી-બદ્ધાણુરાઓ વિ મહુઅરો માલદીં પેક્ખિઅ અહિણવ-રસાસ્સાદ-લમ્પડો કુદો તં અણ્-આસાદિઅ ટ્ઠિદિં કરેદિ । [ હલા અ-પણ્ડિતે કમલિની-બદ્ધાનુરાગો ઽપિ મધુ-કરો માલતીં પ્રેક્ષ્યાભિનવ-રસાસ્વાદ-લમ્પટઃ કુતસ્ તામ્ અન્-આસાદ્ય સ્થિતિં કરોતિ । ]
આરણ્યિકા - કિં એદિણ અ-સંભાવિદેણ । તા એહિ । અહિઅં ક્ખુ સરદાદવેણ સંતપ્પાઇં અજ્જ વિ ણ મે અઙ્ગાઇં સંદાવં મુઞ્ચન્દિ । [ કિમ્ એતેનાસંભાવિતેન । તદ્ એહિ । અધિકં ખલુ શરદાતપેન સંતપ્તાન્ય્ અદ્યાપિ ન મે ઽઙ્ગાનિ સંતાપં મુઞ્ચન્તિ । ]
મનોરમા - ઐ લજ્જાલુએ ણ જુત્તમ્ એદાવત્થં ગદાએ વિ દે અપ્પા પચ્છાદિદું । [ અયિ લજ્જાલુકે ન યુક્તમ્ એતદ્ અવસ્થાં ગતયાપિ ત આત્મા પ્રચ્છાદયિતુમ્ । ]
(આરણ્યિકા મુખમ્ અવનમયતિ ।)

મનોરમા - ઐ અ-વિસમ્ભ-સીલે કિં દાણિં પચ્છાદેસિ । ણીસાસ-ણિહ-વિણિગ્ગઓ દિઅહં રતિં વિ તુજ્ઝ અણુરાઓ અવિરદ-પડન્ત-કુસુમ-સર-સર-ણિવહ-પૌત્ત-હુંકાર-સદ્દો વિઅ ણ ભણૈ । (આત્મ-ગતમ્ ।)અહવા ણ હુ અઅં કાલો ઉવાલમ્ભસ્સ । તા જાવ ણલિણી-પત્તાઇં સે હિઅએ દાઇસ્સં । (ઉત્થાય [પ્. 27] દીર્ઘિકાય નલિની-પત્ત્રાણિ ગૃહીત્વારણ્યિકાયા હૃદયે દદતી ।)સમસ્સસદુ સહી સમસ્સસદુ સહી । [ અયિ અ-વિશ્રમ્ભ-શીલે કિમ્ ઇદાનીં પ્રચ્છાદયસિ । નિશ્વાસા-નિભ-વિનિર્ગતો દિવસં રાત્રિમ્ અપિ તવાનુરાગો ઽવિરત-પતત્-કુસુમ-શર-શર-નિવહ-પ્રવૃત્ત-હુઙ્કાર-શબ્દ ઇવ ન ભણતિ । (આત્મ-ગતમ્ ।) અથવા ન ખલ્વ્ અયં કાલ ઉપાલમ્ભસ્ય । તદ્ યાવન્ નલિની-પત્રાણ્ય્ અસ્યા હૃદયે દાસ્યામિ । (ઉત્થાય દીર્ઘિકાય નલિની-પત્ત્રાણિ ગૃહીત્વારણ્યિકાયા હૃદયે દદતી ।) સમાશ્વસિતુ સખી સમાશ્વસિતુ સખી । ]
(તતઃ પ્રવિશતિ વિદૂષકઃ)
વિદૂષકઃ - અદિ-મહણ્તો ક્ખુ પિઅ-વઅસ્સસ્સ આરણ્ણિઆએ ઉવરિ અણુરાઓ । જેણ પરિચ્ચત્ત-રાઅ-કજ્જો તાએ એવ્વ દંસણોવાઅં ચિન્તઅન્તો અપ્પાણં વિણોદેઇ । (વિચિન્ત્ય) કહિં દાણિં તં પેક્ખે । અહવા તહિં એવ્વ દાવ દિગ્ઘિઆએ અણ્ણેસામિ । [ અતિમહાન્ ખલુ પ્રિય-વયસ્યસ્યારણિયકાયા ઉપર્ય્ અનુરાગઃ । યેન પરિત્યક્ત-રાજ-કાર્યસ્ તસ્યા એવ દર્શનોપાયં ચિન્તયન્ન્ આત્માનં વિનોદયતિ । (વિચિન્ત્ય ।) કુત્રેદાનીં તાં પ્રેક્ષે । અથવા તત્રૈવ તાવદ્ દીર્ઘિકાયામ્ અન્વિષ્યામિ । (પરિક્રામતિ ।) ]
મનોરમા - (આકર્ણ્ય ।) પદ-સદ્દો વિઅ સુણીઅદિ । તા કદલી-ગુમ્મ્ઽ-અન્તરિદા ભવિઅ પેક્ખમ્હ દાવ કો એસો ત્તિ । [ પદ-શબ્દ ઇવ શ્રૂયતે । તત્ કદલી-ગુલ્માન્તરિતે ભૂત્વા પ્રેક્ષાવહે તાવત્ ક એષ ઇતિ ।]
(ઉભે તથા કૃત્વા પશ્યતઃ ।)
આરણ્યિકા - કહં સો એવ્વ મહા-રાઅસ્સ પસ-પરિવટ્ટ (સિચ્) બમ્હણો । [ કથં સ એવ મહા-રાજસ્ય પાર્શ્વ-પરિવર્તી બ્રાહ્મણઃ ।]
મનોરમા - કહં વસન્તઓ એવ્વ । અવિ ણામ તહ હવે । [ કથં વસન્તક એવ । (સહર્ષમ્ આત્મ-ગતમ્ ।) અપિ નામ તથા ભવેત્ । ]
વિદૂષકઃ - (દિશો ઽવલોક્ય ।) કિં દાણિં આરણ્ણિઆ સચ્ચં એવ્વ સંવુત્તા । [ કિમ્ ઇદાનીમ્ આરણ્યિકા સત્યમ્ એવ સંવૃત્તા ।]
મનોરમા - (સ-સ્મિતમ્ ।) સહિ રાઅ-વઅસ્સો ક્ખુ બમ્હણો તુમં ઉદ્દિસ્સિઅ મન્તેદિ । તા દાવ અવહિદા સુણમ્હ । [ સખિ રાજ-વયસ્યઃ ખલુ બ્રાહ્મણસ્ ત્વામ્ ઉદ્દિશ્ય મન્ત્રયતે । તત્ તાવદ્ અવહિતે શૃણુવઃ ।]
(આરણ્યિકા સ-સ્પૃહં સ-લજ્જં ચ શૃણોતિ ।)
વિદૂષકઃ - (સોદ્વેગમ્ ।) [પ્. 28] જદા દાવ મએ ગરુ-મઅણ-સંદાવ-ણીસહ-સરીરસ્સ પિઅ-વઅસ્સસ્સ વઅણેણ દેવીણં વાસવદત્તા-પદુમાવદીણં અણ્ણણમ્ અ દેવીણં ભવણાઇં અણ્ણેસન્તેણ ણ સા દિટ્ઠા તદા જહિં દિગ્ઘિઆએ દિટ્ઠા ઇદં વિ દાવ પેક્ખિસ્સં તિ આઅદો મ્હિ । તા જાવ ઇહ વિ ણત્થિ । કિં દાણિં કરિસ્સં । [ યદા તાવન્ મયા ગુરુ-મદન-સંતાપ-નિઃસહ-શરીરસ્ય પ્રિય-વયસ્યસ્ય વચનેન દેવ્યોર્ વાસવદત્તા-પદ્માવત્યોર્ અન્યાસાં ચ દેવીનાં ભવનાન્ય્ અન્વિષ્યતા ન સા દૃષ્ટા તદા યત્ર દીર્ઘિકાયાં દૃષ્ટેદમ્ અપિ તાવત્ પ્રેક્ષિષ્ય ઇત્ય્ આગતો ઽસ્મિ । તદ્ યાવદ્ ઇહાપિ નાસ્તિ । કિમ્ ઇદાનીં કરિષ્યે ।]
મનોરમા -સુદં પિઅ-સહીએ । [ શ્રુતં પ્રિય-સખ્યા ।]
વિદૂષકઃ - (વિચિન્ત્ય ।) અહવા ભણિદો એવ્વ અહં વઅસ્સેણ । જૈ તં અણ્ણેસન્તો ણ પેક્ખસિ તા તદો વિ દાવ દિગ્ઘિઆદો તાએ કરઅલ-પ્પરિસ-દિ-ઉણિઅ-સુહ-સ્સીઅલાઇં ણલિણી-પત્તાઇં ગેણ્હિઅ આઅચ્છ ત્તિ । તા કહં એદાઇં જાણિદવ્વાઇં । [ અથવા ભણિત એવાહં વયસ્યેન । યદિ તામ્ અન્વિષ્યન્ ન પ્રેક્ષસે તત્ તતો ઽપિ તાવદ્ દીર્ઘિકાતસ્ તસ્યાઃ કરતલ-સ્પર્શ-દ્વિગુણિત-સુખ-શીતલાનિ નલિની-પત્રાણિ ગૃહીત્વાગચ્છેતિ । તત્ કથમ્ એતાનિ જ્ઞાતવ્યાનિ । ]
મનોરમા - અઅં મે અવસરો । વસન્તઅ એહિ । અહં દે જાણાવેમિ । [ અયં મમાવસરઃ । (ઉપસૃત્ય વિદૂષકં હસ્તે ગૃહીત્વા ।) વસન્તક એહિ । અહં તે જ્ઞાપયામિ । ]
વિદૂષકઃ - (સ-ભયમ્ ।) કસ્સ તુમં જાણાવેસિ । કિં દેવીએ । ણ હુ મએ કિં વિ મન્તિદં । [ કસ્ય ત્વં જ્ઞાપયાસિ । કિં દેવ્યાઃ । ન ખલુ મયા કિમ્ અપિ મન્ત્રિતમ્ ।]
મનોરમા - વસન્તઅ અલં સંકાએ । જાદિસી આરણ્ણિઆએ કિદે અત્તણો પિઅ-વઅસ્સસ્સ અવત્થા તુએ વણ્ણિદા તદો દિ-ઉણદરા ભટ્ટિણો વિ કિદે મમ પિઅ-સહીએ અવત્થા । તા પેક્ખ પેક્ખ । (ઉપસૃત્ય આરણ્યિકાં દર્શયતિ ।) [ વસન્તક અલં શઙ્કયા । યાદૃશ્ય્ આરન્યિકાયાઃ કૃત આત્મનઃ પ્રિય-વયસ્યસ્યાવસ્થા ત્વયા વર્ણિતા તતો દ્વિ-ગુણતરા ભર્તુર્ અપિ કૃતે મમ પ્રિય-સખ્યા અવસ્થા । તત્ પશ્ય પશ્ય । (ઉપસૃત્ય આરણ્યિકાં દર્શયતિ ।) ]
[પ્. 29]
વિદૂષકઃ - (દૃષ્ટ્વા સ-હર્ષમ્ ।) સ-ફલો મે પરિસ્સમો । સોત્થિ હોદીએ । [ સ-ફલો મે પરિશ્રમઃ । સ્વસ્તિ ભવત્યૈ । ]
(આરણ્યિકા સ-લજ્જં કમલિની-પત્ત્રાણ્ય્ અપનીયોત્તિષ્ઠતિ ।)
મનોરમા - અજ્જ વસન્તઅ તુહ દંસણેન એવ્વ અવગદો પિઅ-સહીએ સંદાવો જેણ સઅં એવ્વ ણલિણી-પત્તાઇં અવણેઇ । તા અણુગણ્હાદુ અજ્જો ઇમાઇં । [ આર્ય વસન્તક । તવ દર્શનેનૈવાપગતઃ પ્રિય-સખ્યાઃ સંતાપો યેન સ્વયમ્ એવ નલિની-પત્રાણ્ય્ અપનયતિ । તદ્ અનુગૃહ્ણાત્વ્ આર્ય ઇમાનિ ।]
આરણ્યિકા - (સાવેગમ્ ।) ઐ પરિહાસ-સીલે । કીસ મં લજ્જાવેસિ । (કિંચિત્ પરાઙ્-મુખીતિષ્ઠતિ ।) [ અયિ પરિહાસ-શીલે । કસ્માન્ માં લજ્જયસિ । (કિંચિત્ પરાઙ્-મુખી તિષ્ઠતિ ।) ]
વિદૂષકઃ - (સ-વિષાદમ્ ।) ચિટ્ઠંદુ દાવ ણલિણી-પત્તાઇં । અદિ-લજ્જાલુઆ દે પિઅ-સહી । તા કહં એદાણં સમાઅમો ભવિસ્સદિ । [ તિષ્ઠન્તુ તાવન્ નલિની-પત્ત્રાણિ । અતિ(લજ્જાલુકા તે પ્રિય-સખી । તત્ કથમ્ એતયોઃ સમાગમો ભવિષ્યતિ । ]
મનોરમા - (ક્ષણં વિચિન્ત્ય સ-હર્ષમ્ ।) વસન્તઅ એવ્વં વિઅ । (કર્ણે કથયતિ ।) [ વસન્તક એવમ્ ઇવ । ]
વિદૂષકઃ - સાહુ પિઅ-સહિ સાહુ । (અપવાર્ય ।) જાવ એવ્વ તુમ્હે ણેવચ્છ-ગ્ગહણં કરેત્થ દાવ એવ્વ અહં વિ વઅસ્સં ગેણ્હિઅ આઅચ્છામિ । [ સાધુ પ્રિય-સખિ સાધુ । (અપવાર્ય ।) યાવદ્ એવ યુવાં નેપથ્ય-ગ્રહણં કુરુથસ્ તાવદ્ એવાહમ્ અપિ વયસ્યં ગૃહીત્વાગચ્છામિ । ]
(ઇતિ નિષ્ક્રાન્તઃ ।)
મનોરમા - અદિ-કોવણે । ઉટ્ઠેહિ ઉટ્ઠેહિ । ણચ્ચિદવ્વં અમ્હેહિં તસ્સ એવ્વ ણાડઅસ્સ ણચ્ચિદ-સેસં । તા એહિ । પેક્ખા-ઘરં એવ્વ ગચ્છમ્હ । (પરિક્રમ્યાવલોક્ય ।) ઇદં પેક્ખાગારં । જાવ એહિ પવિસમ્હ । સાહુ સાહુ । સવ્વં સજ્જી-કિદં । દેવીએ આઅન્તવ્વં । [ અતિ-કોપને ઉત્તિષ્ઠોત્તિષ્ઠ । નર્તિતવ્યમ્ અસ્માભિસ્ તસ્યૈવ નટકસ્ય નર્તિત-શેષમ્ । તદ્ એહિ । પ્રેક્ષા-ગૃહમ્ એવ ગચ્છાવઃ । (પરિક્રમ્યાવલોક્ય ।) ઇદં પ્રેક્ષાગારમ્ । યાવદ્ એહિ પ્રવિશાવઃ । (પ્રવિષ્ટકેનાવલોક્ય ।) સાધુ સાધુ સર્વં સજ્જી-કૃતમ્ । દેવ્યાગન્તવ્યમ્ ।
(તતઃ પ્રવિશતિ દેવી સાઙ્કૃત્યાયની વિભવતશ્ ચ પરિવારઃ ।)
[પ્. 30]

વાસવદત્તા - ભવઅદિ અહો દે કવિત્તણં । જેણ એદં ગૂઢ-ઉત્તન્તં ણાડઓવણિબદ્ધં સાણુભવં વિ અમ્હાણં અજ્જ-ઉત્ત-ચરિદં અ-દિટ્ઠ-પુવ્વં વિઅ દિસન્તં અહિઅઅરં કોદૂહલં વડ્ઢઅદિ । [ ભગવતિ અહો તે કવિત્વમ્ । યેનૈતદ્ ગૂઢ-વૃત્તાન્તં નાટકોપનિબદ્ધં સાનુભવમ્ અપ્ય્ અસ્માકમ્ આર્યપુત્ર-ચરિતમ્ અ-દૃષ્ટ-પૂર્વમ્ ઇવ દૃશ્યમાનમ્ અધિકતરં કૌતૂહલં વર્ધયતિ । ]
સાઙ્કૃત્યાયની - આયુષ્મતિ આશ્રય-ગુણ એવાયમ્ ઈદૃશો યદ્ અ-સારમ્ અપિ કાવ્યમ્ અવશ્યમ્ એવ શૃણ્વતાં શ્રવણ-સુખમ્ ઉત્પાદયતિ । પશ્ય ।
પ્રાયો યત્ કિં ચિદ્ અપિ પ્રાપ્નોત્ય્ ઉત્કર્ષમ્ આશ્રયાન્ મહતઃ ।
મત્તેભ-કુમ્ભ-તટ-ગતમ્ એતિ હિ શૃઙ્ગારતામ્ ભસ્મ

વાસવદત્તા -(સ-સ્મિતમ્) ભઅવદિ સવ્વસ્સ વલ્લહો જામાદો હોદિ ત્તિ જાણિઅદિ એવ્વ એદં । તા કિં એદિણા કહાણુબન્ધેણ । વરં તં એવ્વ ણચ્ચિદવ્વં દટ્ઠું । [ ભગવતિ સર્વસ્ય વલ્લભો જામાતા ભક્તીતિ જ્ઞાયત એવૈતત્ । તત્ કિમ્ એતેન કથાનુબન્ધેન । વરં તદ્ એવ નર્તિતવ્યં દ્રષ્ટુમ્ । ]
સાઙ્કૃત્યાયની - એવમ્ । ઇન્દીવરિકે પ્રેક્ષા-ગૃહમ્ આદેશય ।
ચેટી - એદુ એદુ ભટ્ટિણી । [ એતુ એતુ ભટ્ટિની ।]
(સર્વાઃ પરિક્રામન્તિ ।)
સાઙ્કૃત્યાયની - (વિલોક્ય ।) અહો પ્રેક્ષણીયતા પ્રેક્ષા-ગૃહસ્ય ।
આભાતિ રત્ન-શત-શોભિત-શાત-કુમ્ભ-
સ્તમ્ભાવસક્ત-પૃથુ-મૌક્તિક-દામ-રમ્યમ્ ।
અધ્યાસિતં યુવતિભિર્ વિજિતાપ્સરોભિઃ
પ્રેક્ષા-ગૃહં સુર-વિમાન-સમાનમ્ એતત્

[પ્. 31]
મનોરમારણ્યકે -(ઉપસૃત્ય ।) જેદુ જેદુ ભટ્ટિણી । [ જયતુ જયતુ ભટ્ટિની ।]
વાસવદત્તા -મણોરમે અદિક્કન્દા ખુ સંજ્ઝા । તા ગચ્છહ । લહુ ગણ્હહ ણેવચ્છં । [ મનોરમે અતિક્રાન્તા ખલુ સંધ્યા । તદ્ ગચ્છતમ્ । લઘુ ગૃહ્ણીતં નેપથ્યમ્ । ]
ઉભે - જં દેવી આણવેદિ । [ યદ્ દેવ્ય્ આજ્ઞાપયતિ ।]
(ઇતિ પ્રસ્થિતે ।)
વાસવદત્તા - આરણ્ણિએ એદેહિં એવ્વ મદ્-અન્ગ-પિણદ્ધેહિં આભરણેહિં ણેવચ્છ-ભૂમિં ગદુઅ અપ્પાણઅં પસાહેહિ । ( આભરણાન્ય્ અઙ્ગાદ્ અવતાર્ય આરણ્યિકાયાઃ સમર્પયતિ) મણોરમે તુમં વિ ણલગિરિ-ગ્ગહણ-પરિતુટ્ઠેણ તાદેણ અજ્જ-ઉત્તસ્સ દિણ્ણાઇં આભરણાઇં ઇન્દીવરિઆ-સઆસાદો ગેણ્હિઅ ણેવચ્છ-ભૂમિઅં ગદુઅ અપ્પાણં મણ્ડેહિ જેણ સુ-સદિસી દીસસિ મહા-રાઅસ્સ । [ આરણ્યિકે એતૈર્ એવ મદ્-અઙ્ગ-પિનદ્ધૈર્ આભરણૈર્ નેપથ્ય-ભૂમિં ગત્વાત્માનં પ્રસાધ્ય । (આભરણાન્ય્ અઙ્ગાદ્ અવતાર્ય આરણ્યિકાયાઃ સમર્પયતિ) મનોરમે ત્વમ્ અપિ નલગિરિ-ગ્રહણ-પરિતુષ્ટેન તાતેનાર્યપુત્રસ્ય દત્તાન્ય્ આભરણાનીન્દીવરિકા-સકાશાદ્ ગૃહીત્વા નેપથ્ય-ભૂમિં ગત્વાત્માનં મણ્ડય યેન સુ-સદૃશી દૃશ્યસે મહા-રાજસ્ય । ]
(મનોરમા ઇન્દીવરિકા-સકાશાદ્ આભરણાનિ ગૃહીત્વા સહારણ્યકયા નિષ્ક્રાન્તા ।)
ઇન્દીવરિકા - એદં આસણં । ઉવવિસદુ ભટ્ટિણી । [ ઇદમ્ આસનમ્ । ઉપવિશતુ ભટ્ટિણી । ]
વાસવદત્તા -(આસનં નિર્દિશ્ય ।) ઉવવિસદુ ભઅવદી । [ ઉપવિશતુ ભગવતી ।]
(ઉભે ઉપવિશતઃ ।)
(તતઃ પ્રવિશતિ ગૃહીત-નેપથ્યઃ કઞ્ચુકી ।)
કઞ્ચુકી -
અન્તઃપુરાણાં વિહિત-વ્યવસ્થઃ
પદે પદે ઽહં સ્ખલિતાનિ રક્ષન્ ।
[પ્. 32]
જરાતુરઃ સમ્પ્રતિ દણ્ડ-નીત્યા
સર્વં નૃપસ્યાનુકરોમિ વૃત્તમ્

ભોઃ આજ્ઞાપિતો ઽસ્મિ વિમાનિતાશેષ-શત્રુ-સૈન્યેન યથાર્થ-નામ્ના મહાસેનેન સમાદિશ્યતામ્ અન્તઃપુરેષુ યથા - શ્વો વયમ્ ઉદયનોત્સવમ્ અનુભવામઃ । અતો યુષ્માભિર્ ઉત્સવાનુરૂપ-વેષોજ્જ્વલેન પરિજનેન સહ મન્મથોદ્યાનં ગન્તવ્યમ્ ઇતિ ।
સાઙ્કૃત્યાયની - (કઞ્ચુકિનં નિર્દિશ્ય ।) રાજ-પુત્રિ પ્રવૃત્તા પ્રેક્ષા । દૃશ્યતામ્ ।
કઞ્ચુકી - તદ્ એતદ્ આદેષ્ટવ્યમ્ પરિજનેન સહ ગન્તવ્યમ્ ઇતિ । ન ગૃહીત-નેપથ્યેનેતિ । કુતઃ ।
પાદૈર્ નૂપુરિભિર્ નિતમ્બ-ફલકૈઃ શિઞ્જાન-કાઞ્ચી-ગુણૈર્
હારાપાદિત-કાન્તિભિઃ સ્તન-તટૈઃ કેયૂરિભિર્ બાહુભિઃ ।
કર્ણૈઃ કુણ્ડલિભિઃ કરૈઃ સ-વલયૈઃ સ-સ્વસ્તિકૈર્ મૂર્ધ-જૈર્
દેવીનાં પરિચારિકા-પરિજનો ઽપ્ય્ એતેષુ સંદૃશ્યતે

ન ખલુ કિંચિદ્ અત્રાપૂર્વમ્ અનુષ્ઠેયમ્ । કેવલં સ્વામ્ય્-આદેશ ઇતિ મત્વાહં સમાદિષ્ટસ્ તદ્ આજ્ઞા-શેષં રાજ-પુત્ર્યૈ નિવેદયામિ । (પરિક્રમ્યાવલોક્ય ચ ।) ઇયં [પ્. 33] સા વાસવદત્તા વીણા-હસ્તયા કાઞ્ચનમાલયાનુગમ્યમાના ગન્ધર્વ-શાલામ્ પ્રવિષ્ટા । યાવદ્ અસ્યાઃ કથયામિ । (પરિક્રામતિ ।)
(તતઃ પ્રવિશતિ ગૃહીત-વાસવદત્તા-નેપથ્યાસનસ્થારણ્યિકા
વીણા-હસ્તા કાઞ્ચનમાલા ચ ।)
આરણ્યિકા - હલા કન્ચણમાલે કીસ ઉણ ચિરાઅદિ અજ્જ વિ વીણાઆરિઓ । [ હલા કાઞ્ચનમાલે કસ્માત્ પુનશ્ ચિરયત્ય્ અદ્યાપિ વીણાચાર્યઃ । ]
કાઞ્ચનમાલા - ભટ્ટિ-દારિએ દિટ્ઠો દેણ એક્કો ઉમ્મત્તો । તસ્સ વઅણં સુણિઅ ચિત્તેણ ભાવિદો ઓહસન્તો ચિટ્ઠૈ । [ ભર્તૃ-દારિકે દૃષ્ટસ્ તેનૈક ઉન્મત્તઃ । તસ્ય વચનં શ્રુત્વા ચિત્રેણ ભવિતો ઽપહસંસ્ તિષ્ઠતિ ।]
આરણ્યિકા - (સ-હસ્ત-તાલં વિહસ્ય ।) હન્જે સુટ્ઠુ એદં પુચ્છદિ । સરિસા સરિસે રન્જન્તિ ત્તિ દુવે એત્થ ઉમ્મત્તા । [ હઞ્જે સુષ્ઠ્વ્ એતં પૃચ્છતિ । સદૃશાઃ સદૃશે રજન્ત ઇતિ દ્વાવ્ અત્રોન્મત્તૌ । ]
સાઙ્કૃત્યાયની - રાજ-પુત્ર્યાઃ સદૃશમ્ આકારમ્ પશ્યામ્ય્ અસ્યાસ્ તાદૃશેનાકારેણાવશ્યં ત્વદીયાં ભૂમિકાં સંભાવયિષ્યતિ ।
કઞ્ચુકી - (ઉપસૃત્ય) રાજ-પુત્રિ દેવસ્ ત્વામ્ આજ્ઞાપયતિ । શ્વો ઽવશ્યમ્ અસ્માભિર્ વીણાં વાદયન્તી શ્રોતવ્યા । તત્ ત્વયા નવ-તન્ત્રી-સજ્જયા ઘોષવત્યા સ્થેયમ્ ઇતિ ।
આરણ્યિકા - અય્ય જૈ એવ્વં લહુ વીણાઆરિઅં વિસજ્જેહિ । [ આર્ય યદ્ય્ એવં લઘુ વીણાચાર્યં વિસર્જય ।]
કઞ્ચુકી - એષ વત્સ-રાજં પ્રેષયામિ । (ઇતિ નિષ્ક્રાન્તઃ ।)
આરણ્યિકા - કન્ચણમાલે ઉવણેહિ મે ઘોસવદીં જાવ સે તંતીઓ પરિક્ખેમિ । [ કાઞ્ચનમાલે ઉપનય મે ઘોષવતીં યાવદ્ અસ્યાસ્ તન્ત્રીઃ પરીક્ષે ।]
(કાઞ્ચનમાલા વીણામ્ અર્પયતિ । આરણ્યિકોત્સઙ્ગે વીણાં કૃત્વા સારયતિ ।)
(તતઃ પ્રવિશતિ ગૃહીત-વત્સ-રાજ-નેપથ્યા મનોરમા ।)
[પ્. 34]
મનોરમા - (સ્વ-ગતમ્ ।) ચિરઅદિ ક્ખુ મહા-રાઓ કિં ણ કહિદં વસન્તએણ । અહવા દેવીએ ભાઅદિ । જૈ દાણિં આઅચ્છે તદો રમણિજ્જં હવે । [ ચિરયતિ ખલુ મહા-રાજઃ । કિં ન કથિતં વસન્તકેન । અથવા દેવ્યા બિભેતિ । યદીદાનીમ્ આગચ્છેત્ તતો રમનીયં ભવેત્ ।]
(તતઃ પ્રવિશતિ રાજાવગુણ્ઠિત-શરીરો વિદૂષકશ્ ચ ।)
રાજા -
સંતાપમ્ પ્રથમં તથા ન કુરુતે શીતાંશુર્ અદ્યૈવ મે
નિશ્વાસા ગ્લપયન્ત્ય્ અજસ્રમ્ અધુનૈવોષ્ણાસ્ તથા નાધરમ્ ।
સંપ્રત્ય્ એવ મનો ન શૂન્યમ્ અલસાન્ય્ અઙ્ગાનિ નો પૂર્વવદ્
દુઃખં યાતિ મનોરથેષુ તનુતાં સંચિન્ત્યમાનેષ્વ્ અપિ

વયસ્ય સત્યમ્ એવોક્તમ્ મનોરમયા । યથૈષા મમ પ્રિય-સખી મહા-રાજસ્ય દેવ્યા દર્શન-પથાદ્ અપિ રક્ષ્યતે તદ્ અયં સમાગમોપાયઃ । અદ્ય રાત્રાવ્ અસ્માભિર્ ઉદયન-ચરિતં નામ નાટકં દેવ્યાઃ પુરતો નર્તિતવ્યમ્ । તત્ર આરણ્યિકા વાસવદત્તા ભવિષ્યતિ । અહમ્ અપિ વત્સ-રાજઃ । તચ્ ચરિતેનૈવ સર્વં શિક્ષિતવ્યમ્ । તદ્ આગત્ય સ્વયમ્ એવ સ્વાં ભૂમિકાં કુર્વાણઃ સમાગમોત્સવમ્ અનુભવત્વ્ ઇતિ ।
વિદૂષકઃ - જૈ મં ણ પત્તિઆઅસિ એસા મણોરમા તુહ વેસં ધારઅન્તી ચિટ્ઠૈ । તા ઉવસપ્પિઅ સઅં એવ્વ પુચ્છ । [ યદિ માં ન પ્રત્યાયયસ્ય્ એષા મનોરમા તવ વેષં ધારયન્તી તિષ્ઠતિ । તદ્ ઉપસૃત્ય સ્વયમ્ એવ પૃચ્છ । ]
રાજા - (મનોરમામ્ ઉપસૃત્ય ।) મનોરમે સત્યમ્ ઇદં યદ્ વસન્તકો ઽભિધત્તે ।
મનોરમા - ભટ્ટા સચ્ચં એવ્વ । મણ્ડઅ એદેહિં આભરણેહિં અપ્પાણઅં । [ ભર્તઃ સત્યમ્ એવ । મણ્ડયૈતૈર્ આભરણૈર્ આત્માનમ્ । ]
(ઇત્ય્ આભરણાન્ય્ અઙ્ગાદ્ અવતાર્ય રાજ્ઞે સમર્પયતિ ।)
(રાજા પરિદધાતિ ।)
[પ્. 35]
વિદૂષકઃ - એદે ક્ખુ રાઆણો દાસીએ વિ એવ્વં ણચ્ચાવિઅન્તિ । અહો કજ્જસ્સ ગરુઅદા । [ એતે ખલુ રાજાનો દાસ્યાપિ એવં નર્ત્યન્તે । અહો કાર્યસ્ય ગુરુતા । ]
રાજા - (વિહસ્ય ।) મૂર્ખ નૈષ કાલઃ પરિહાસસ્ય । નિભૃતેન ચિત્ર-શાલામ્ પ્રવિશ્ય મનોરમયા સહાસ્મન્-નૃત્તમ્ પશ્યતા સ્થીયતામ્ ।
(ઉભૌ તથા કુરુતઃ ।)
આરણ્યિકા - કન્ચણમાલે ચિટ્ઠદુ વીણા । પુચ્ચ્છિસ્સં દાવ કિં વિ । [ કાઞ્ચનમાલે તિષ્ઠતુ વીણા । પ્રક્ષ્યામિ તાવત્ કિમ્ અપિ ।]
રાજા - શૃણોમિ તાવત્ કતમો ઽયમ્ ઉદ્દેશો વર્તતે ।
(ઇત્ય્ અવહિતઃ શૃણોતિ ।)
કાઞ્ચનમાલા - પુચ્છદુ ભટ્ટિ-દારિઆ । [ પૃચ્છતુ ભર્તૃ-દારિકા ।]
આરણ્યિકા - સચ્ચં એવ્વ તાદો મન્તેદિ એવ્વં જહા જૈ વીણં વાદઅન્તો અવહરેદિ મં વચ્છ-રાઓ અવસ્સં બન્ધણાદો મુન્ચેમિ ત્તિ । [ સત્યમ્ એવ તાતો મન્ત્રયતે એવં યથા - યદિ વીણાં વાદયન્ન્ અપહરતિ માં વત્સ-રાજો ઽવશ્યં બન્ધનાન્ મુઞ્ચામીતિ । ]
રાજા -(પ્રવિશ્ય પટાક્ષેપેણ સ-હર્ષં વસ્ત્રાન્તે ગ્રથિતમ્ બધ્નાતિ ।) એવમ્ એતત્ । કઃ સંદેહઃ ।
સ-પરિજનં પ્રદ્યોતં વિસ્મયમ્ ઉપનીય વાદયન્ વીણામ્ ।
વાસવદત્તામ્ અપહરામિ ન ચિરાદ્ એવેતિ પશ્યામ્ય્

યતઃ સુ-સંવિહિતં સર્વં યૌગન્ધરાયણેન ।
વાસવદત્તા -(સહસોત્થાય ।) જેદુ જેદુ અચ્ચૌત્તો । [ જયતુ જયત્વ્ આર્ય-પુત્રઃ ।]
રાજા - (સ્વ-ગતમ્ ।) કથં પ્રત્યભિજ્ઞાતો ઽસ્મિ દેવ્યા ।
સાઙ્કૃત્યાયની - (સ-સ્મિતમ્ ।) રાજ-પુત્રિ અલમ્ અલં સંભ્રમેણ । પ્રેક્ષણીયકમ્ એતત્ ।
[પ્. 36]
રાજા - (આત્મ-ગતં સ-હર્ષમ્) ઇદાનીમ્ ઉચ્છ્વાસિતો ઽસ્મિ ।
વાસવદત્તા -(સ-વિલક્ષ-સ્મિતમ્ ઉપવિશ્ય ।) કહં મણોરમા એસા । મએ ઉણ જાણિદં અજ્જ-ઉત્તો એસો ત્તિ । સાહુ મણોરમે સાહુ । સોહણં ણચ્ચિદં । [ કથં મનોરમૈષા । મયા પુનર્ જ્ઞાતમ્ આર્ય-પુત્ર એષ ઇતિ । સાધુ મનોરમે સાધુ । શોભનં નર્તિતમ્ । ]
સાઙ્કૃત્યાયની - રાજ-પુત્રિ સ્થાન એવ કૃતા ભ્રાન્તિસ્ તે મનોરમયા । પશ્ય ।
રૂપં તન્ નયનોત્સવાસ્પદમ્ ઇદં વેષઃ સ એવોજ્જ્વલઃ
સા મત્ત-દ્વિરદોચિતા ગતિર્ ઇયં તત્ સત્ત્વમ્ અત્યૂર્જિતમ્ ।
લીલા સૈવ સ એવ સાન્દ્ર-જલદ-હ્રાદાનુકારી સ્વરઃ
સાક્ષાદ્ દર્શિત એષ નઃ કુશલયા વત્સેશ એવાનયા

વાસવદત્તા -હન્જે ઇન્દીવરિએ । બદ્ધેણ અજ્જ-ઉત્તેણ અહં વીણં સિક્ખાવિદા । તા સે કરેહિ ણીલ્ઽ-ઉપ્પલ-દામએણ ણિઅલણમ્ । [ હઞ્જે ઇન્દીવરિકે બદ્ધેનાર્યપુત્રેણાહં વીણાં શિક્ષિતા । તદ્ અસ્ય કુરુ નીલોત્પલદામકેન નિગડનમ્ । ]
(શિરસો ઽપનીય નીલોત્પલ-દામાર્પયતિ ।)
(ઇન્દીવરિકા તથા કૃત્વા પુનસ્ તત્રૈવોપવિશતિ ।)
આરણ્યિકા - કન્ચણમાલે કહેહિ કહેહિ । ણં સચ્ચં એવ્વ મન્તેદિ તાદો જૈ વીણં વાદઅન્તો અવહરેદિ મં વચ્છ-રાઓ તદો અવસ્સં બન્ધણાદો મુઞ્ચેમિ ત્તિ । [ કાઞ્ચનમાલે કથય કથય । નનુ સત્યમ્ એવ મન્ત્રયતે તાતો યદિ વીણાં વાદયત્ અપહરતિ માં વત્સ-રાજસ્ તતો ઽવશ્યં બન્ધનાન્ મુઞ્ચામીતિ । ]
કાઞ્ચનમાલા - ભટ્ઠિ-દારિએ સચ્ચં । તહ કરેહિ જહ વચ્છ-રાઅસ્સ અવસ્સં બહુ-મદા હોસિ । [ ભર્તૃ-દારિકે સત્યમ્ । તથા કુરુ યથા વત્સ(રાજસ્યાવશ્યં બહુ-મતા ભવસિ ।]
[પ્. 37]
રાજા - નિષ્પાદિતમ્ એવ કાઞ્ચનમાલયા યત્ તદ્ આસ્માભિર્ અભિલષિતમ્ ।
આરણ્યિકા - જૈ એવ્વં તા આદરેણ વાદૈસ્સં । [ યદ્ય્ એવં તદ્ આદરેણ વાદયિષ્યામિ ।] (ગાયન્તીવાદયતિ)
ઘણ-બન્ધણ-સંરુદ્ધં ગઅણં દટ્ઠૂણ માણસં એદું ।
અહિલસૈ રાઅ-હંસો દૈઅં ઘેઊણ અપ્પણો વસૈં
[
ઘન-બન્ધન-સંરુદ્ધં ગગનં દૃષ્ટ્વા માનસમ્ એતુમ્ ।
અભિલષતિ રાજ-હંસો દયિતાં ગૃહીત્વાત્મનો વસતિમ્

]
(વિદૂષકો નિદ્રાં નાટયતિ ।)
મનોરમા - (હસ્તેન ચાલયન્તી ।) વસન્તઅ પેક્ખ પેક્ખ પિઅ-સહી મે ણચ્ચૈ । [ વસન્તક પશ્ય પશ્ય । પ્રિય-સખી મે નૃત્યતિ । ]
વિદૂષકઃ - (સ-રોષમ્ ।) દાસીએ સુદે તુમં વિ ણ દેસિ સુવિદું । જદ-પ્પહુદિ પિઅ-વઅસ્સેણ આરણ્ણિઆ દિટ્ઠા તદ-પ્પહુદિ તેણ સહ મએ રત્તિં-દિવં ણિદ્દા ણ દિટ્ઠા । તા અણ્ણદો ણિક્કમિઅ સુવિસ્સં । [ દાસ્યાઃ સુતે ત્વમ્ અપિ ન દદાસિ સ્વપ્તુમ્ । યદા-પ્રભૃતિ પ્રિય-વયસ્યેનારણ્યિકા દૃષ્ટા તદા-પ્રભૃતિ તેન સહ મયા રાત્રં-દિવં નિદ્રા ન દૃષ્ટા । તદ્ અન્યતો નિષ્ક્રમ્ય સ્વપ્સ્યામિ । ]
(નિષ્ક્રમ્ય શેતે)
(આરણ્યિકા પુનર્ ગાયતિ ।)
અહિણવ-રાઅ-ક્ખિત્તા મહુઅરિઆ વામએણ કામેણ ।
ઉત્તમૈ પત્થન્તીદટ્ઠું પિઅ-દંસણં દૈઅં
[
અભિનવ-રાગ-ક્ષિપ્તા મધુ-કરિકા વામકેન કામેન ।
ઉત્તામ્યતિ પ્રાર્થયમાના દ્રષ્ટું પ્રિય-દર્શનં દયિતમ્

]
રાજા - (તત્-ક્ષણં શ્રુત્વા સહસોપસૃત્ય ।) સાધુ રાજ-પુત્રિ સાધુ । અહો ગીતમ્ અહો વાદિત્રમ્ । તથા હિ ।
[પ્. 38]
વ્યક્તિર્ વ્યઞ્જન-ધાતુના દશવિધેનાપ્ય્ અત્ર લબ્ધાધુના
વિસ્પષ્ટો દ્રુત-મધ્ય-લમ્બિત-પરિચ્છિન્નસ્ ત્રિધાયં લયઃ ।
ગોપુચ્છ-પ્રમુખાઃ ક્રમેણ યતયસ્ તિસ્રો ઽપિ સંપાદિતાસ્
તત્વૌઘાનુગતાશ્ ચ વાદ્ય-વિધયઃ સમ્યક્ ત્રયો દર્શિતાઃ

આરણ્યિકા - (વીણાં પરિષ્વજ્યાસનાદ્ ઉત્થાય રાજાનં સાભિલાષં પશ્યન્તી ।) ઉવાજ્ઝાઅ પણમામિ । [ ઉપાધ્યાય પ્રણમામિ ।]
રાજા - (સ-સ્મિતમ્ ।) યદ્ અહમ્ ઇચ્છામિ તત્ તે ભૂયાત્ ।
[પ્. 39]
કાઞ્ચનમાલા - (આરણ્યિકાયા આસનં નિર્દિશ્ય ।) ઇહ એવ્વ ઉવવિસદુ ઉવજ્ઝાઓ । [ ઇહૈવોપવિશતુ ઉપાધ્યાયઃ ।]
રાજા - (ઉપવિશ્ય ।) રાજ-પુત્રી ક્વેદાનીમ્ ઉપવિશતુ ।
કઞ્ચનમાલા -(સ-સ્મિતમ્) દાણિં એવ્વ ભટ્ટિ-દારિઆ વિજ્જામાણેન પરિતોસિદા તુમ્હેહિં । તા અરુહદિ એવ્વ એસા ઉવજ્ઝાઅ-પીઠિઆએ । [ ઇદાનીમ્ એવ ભર્તૃ-દારિકા વિદ્યામાનેન પરિતોષિતા યુષ્માભિઃ । તદ્ અર્હત્ય્ એવૈષોપાધ્યાય-પીઠિકાયાઃ । ]
રાજા - ઉપવિશત્વ્ અર્હેયમ્ અર્ધાસનસ્ય । રાજ-પુત્રિ સ્થીયતામ્ ।
(આરણ્યિકા કાઞ્ચનમાલાં પશ્યતિ ।)
કાઞ્ચનમાલા - (સ-સ્મિતમ્ ।) ભટ્ટિ-દારિએ ઉવવિસ । કો એત્થ દોસો । સિસ્સ-વિસેસા ખુ તુમં । [ ભર્તૃ-દારિકે ઉપવિશ । કો ઽત્ર દોષઃ । શિષ્ય-વિશેષા ખલુ ત્વમ્ ।]
(આરણ્યિકા સ-લજ્જમ્ ઉપવિશતિ ।)
વાસવદત્તા -(સ-લજ્જમ્ ।) ભઅવદીએ (કલે -ઈયે) અહિઅં કપ્પિદં કવ્વં । ણ હુ અહં તસ્સિં કાલે એક્કાસણે અજ્જ-ઉત્તેણ સહ ઉવવિટ્ઠા । [ ભગવત્ય્ આધિકં કલ્પિતં કાવ્યમ્ । ન ખલ્વ્ અહં તસ્મિન્ કાલ એકાસને આર્ય-પુત્રેણ સહોપવિષ્ટા ।]
રાજા - રાજ-પુત્રિ પુનઃ શ્રોતુમ્ ઇચ્છામિ । વાદય વીણામ્ ।
આરણ્યિકા - (સ-સ્મિતમ્ ।) કન્ચણમાલે ચિરં ખુ મમ વાદઅન્તીએ પરિસ્સમો જાદો । દાણિં ણિસ્સહાઇં અઙ્ગાઇં । તા ણ સક્કુણોમિ વાદૈદું । [ કાઞ્ચનમાલે ચિરં ખલુ મમ વાદયન્ત્યાઃ પરિશ્રમો જાતઃ । ઇદાનીં નિઃસહાન્ય્ અઙ્ગાનિ । તન્ ન શક્નોમિ વાદયિતુમ્ ।]
કાઞ્ચનમાલા - ઉવજ્ઝાઅ સુટ્ઠુ પરિસ્સન્તા ભટ્ટિ-દારિઆ । કવોલ-તલ-બદ્ધ-સેઅ-લવાએ પેક્ખ સે વેવન્તિ અગ્ગ-હત્થા । તા સમસ્સત્તા હોતુ મુહુત્તઅં । [ ઉપાધ્યાય સુષ્ઠુ પરિશ્રાન્તા ભર્તૃ-દારિકા । કપોલ-તલ-બદ્ધ-સ્વેદ-લવાયાઃ પશ્યાસ્યા વેપેતે અગ્ર-હસ્તૌ । તત્ સમાશ્વસ્તા ભવતુ મુહૂર્તમ્ ।]
રાજા - કાઞ્ચનમાલે યુક્તમ્ અભિહિતમ્ । (હસ્તેન ગ્રહીતુમ્ ઇચ્છતિ ।)
(આરણ્યિકા હસ્તમ્ અપસારયતિ ।)
[પ્. 40]
વાસવદત્તા - (સાસૂયમ્ ।) ભઅવદિ અહિઅં એદં વિ તુએ કિદં । ણ હુ અહં (કલે અઅં) કન્ચણમાલા-કવ્વેણ વન્ચૈદવ્વા । [ ભગવતિ અધિકમ્ એતદ્ અપિ ત્વયા કૃતમ્ । ન ખલ્વ્ અહં કાઞ્ચનમાલા કાવ્યેન વઞ્ચયિતવ્યા ।]
સાઙ્કૃત્યાયની - (વિહસ્ય ।) આયુષ્મતિ ઈદૃશમ્ એવ કાવ્યં ભવિષ્યતિ ।
આરણ્યિકા - (સ-રોષમ્ ઇવ ।) અવેહિ કન્ચણમાલે અવેહિ । ણ મે બહુ-મદાસિ । [ અપેહિ કાઞ્ચનમાલે અપેહિ । ન મે બહુમતાસિ ।]
કાઞ્ચનમાલા - (સ-સ્મિતમ્ ।) જૈ અહં ચિટ્ઠન્તી ણા બહુ-મદા તા એસા ગચ્છમ્હિ । [ યદ્ય્ અહં તિષ્ઠન્તી ન બહુ-મતા તદ્ એષા ગચ્છામિ ।]
(ઇતિ નિષ્ક્રાન્તા ।)
આરણ્યિકા - (સ-સમ્ભ્રમન્ ।) કન્ચણમાલે ચિટ્ઠ ચિટ્ઠ । અહં સે અગ્ગ-હત્થો સમપ્પિદો । [ કાઞ્ચનમાલે તિષ્ઠ તિષ્ઠ । અયમ્ અસ્યાગ્રહસ્તઃ સમર્પિતઃ ।]
રાજા - (આરણ્યિકાયા હસ્તં ગૃહીત્વા ।)
સદ્યો ઽવશ્યાય-બિન્દુ-વ્યતિકર-શિશિરઃ કિં ભવેત્ પદ્મ-કોશો
હ્લાદિત્વં નાસ્ય મન્યે સદૃશમ્ ઇદમ્ ઉષસ્ય્ એવ વીતાતપસ્ય ।
મુઞ્ચન્ત્ય્ એતે હિમૌઘં નખ-રજનિકરાઃ પઞ્ચ કિં સો ઽપિ દાહી
જ્ઞાતં સ્વેદાપદેશાદ્ અવિરતમ્ અમૃતં સ્યન્દતે વ્યક્તમ્ એતત્

અપિ ચ ।
એતેન બાલ-વિદ્રુમ-પલ્લવ-શોભાપહાર-દક્ષેણ ।
હૃદયે મમ ત્વયાયં ન્યસ્તો રાગઃ સ્વ-હસ્તેન

[પ્. 41]
આરણ્યિકા - (સ્પર્શ-વિશેષં નાટયન્તી ।) હ દ્ધિ હ દ્ધિ । એદં મણોરમં પરિસન્તીએ અણ્-અત્થં એવ્વ મે અઙ્ગાઇં કરેન્તિ । [ હા ધિક્ હા ધિક્ । એતાં મનોરમાં સ્પૃશન્ત્યા અન્-અર્થમ્ એવ મે ઽઙ્ગાનિ કુર્વન્તિ ।]
વાસવદત્તા -(સહસોત્થાય ।) ભઅવદિ પેક્ખ તુમં । અહં ઉણ અલિઅં ણ પારેમિ પેક્ખિદું । [ ભગવતિ પશ્ય ત્વમ્ । અહં પુનર્ અલીકં ન પારયામિ પ્રેક્ષિતુમ્ ।]
સાઙ્કૃત્યાયની - રાજ-પુત્રિ ધર્મશાસ્ત્ર-વિહિત એષ ગાન્ધર્વો વિવાહઃ । કિમ્ અત્ર લજ્જા-સ્થાનમ્ । પ્રેક્ષણીયકમ્ ઇદમ્ । તન્ ન યુક્તમ્ અ-સ્થાને રસ-ભઙ્ગં કૃત્વા ગન્તુમ્ ।
(વાસવદત્તા પરિક્રામતિ ।)
ઇન્દીવરિકા - (વિલોક્ય ।) ભટ્ટિણિ વસન્તઓ ચિત્ત-સાલા-દુવારે પસુત્તો ચિટ્ઠૈ । [ ભટ્ટિનિ વસન્તકશ્ ચિત્ર-શાલા-દ્વારે પ્રસુપ્તસ્ તિષ્ઠતિ ।]
વાસવદત્તા -(નિરૂપ્ય ।) વસન્તઓ એવ્વ એસો । (વિચિન્ત્ય ।) રણ્ણા વિ એત્થ હોદવ્વં । તા બોધિઅ પુચ્છિસ્સં દાવ ણં । [ વસન્તક એવૈષઃ । (વિચિન્ત્ય ।) રાજ્ઞાપ્ય્ અત્ર ભવિતવ્યમ્ । તદ્ બોધયિત્વા પ્રક્ષ્યામિ તાવદ્ એનમ્ ।]
(પ્રબોધયતિ ।)
વિદૂષકઃ - (નિદ્રા-જડમ્ ઉત્થાય સહસા વિલોક્ય ।) મણોરમે કિં ણચ્ચિઅ આઅદો પિઅ-વઅસ્સો । આદુ ણચ્ચદિ એવ્વ । [ મનોરમે કિં નર્તિત્વ્ આગતઃ પ્રિય-વયસ્યઃ । અથવા નૃત્યત્ય્ એવ । ]
વાસવદત્તા -(સ-વિષાદમ્) કહં અજ્જ-ઉત્તો ણચ્ચદિ । મણોરમા દાણિં કહિં । [ કથમ્ આર્ય-પુત્રો નૃત્યતિ । મનોરમેદાનીં કુત્ર ।]
વિદૂષકઃ - એસા ચિત્ત-સાલાએ ચિટ્ઠૈ । [ એષા ચિત્ર-શાલાયાં તિષ્ઠતિ ।]
મનોરમા - (સ-ભયમ્ આત્મ-ગતમ્ ।) કહં અણ્ણહા એવ્વ હિઅએ કરિઅ દેવીએ મન્તિદં । એદેણ વિ મુક્ખ-બડુએણ અણ્ણહા એવ્વ બુદ્ધિઅ સવ્વં આઉલીકિદં । [પ્. 42] [ કથમ્ અન્યથૈવ હૃદયે કૃત્વા દેવ્યા મન્ત્રિતમ્ । એતેનાપિ મૂર્ખ-બટુકેનાન્યથૈવ બુદ્ધ્વા સર્વમ્ આકુલી-કૃતમ્ ।]
વાસવદત્તા -(સ-રોષં હસન્તી ।) સાહુ મણોરમે સાહુ । સોહણં તુએ ણચ્ચિદં । [ સાધુ મનોરમે સાધુ । શોભનં ત્વયા નર્તિતમ્ ।]
મનોરમા - (સ-ભયં કમ્પમાના પાદયોર્ નિપત્ય ।) ભટ્ટિણિ ણ હુ અહં એત્થ અવરજ્ઝામિ । એદેણ ક્ખુ હદાસેણ બલાદો અલંકરણાઇં ગેણ્હિઅ દુવાર-ટ્ઠિદેણ ઇહ ણિરુદ્ધા । ણ ઉણ મહ અક્કન્દન્તીએ સદ્દો મુર-ણિગ્ઘોસ્ઽ-અન્તરિદો કેણ વિ સુદો । [ ભટ્ટિનિ ન ખલ્વ્ અહમ્ અત્રાપરાધ્યામિ । એતેન ખલુ હતાશેન બલાદ્ અલંકરણાનિ ગૃહીત્વા દ્વાર-સ્થિતેનેહ નિરુદ્ધા । ન પુનર્ મમાક્રન્દન્ત્યાઃ શબ્દો મુરજ-નિર્ઘોષાન્તરિતઃ કેનાપિ શ્રુતઃ ।]
વાસવદત્તા - હન્જે ઉટ્ઠેહિ । જાણિદં સવ્વં । વસન્તઓ ક્ખુ આરણ્ણિઆ-વુત્તન્ત-ણાડએ સુત્તધારો । [ હઞ્જે ઉત્તિષ્ઠ । જ્ઞાતં સર્વમ્ । વસન્તકઃ ખલ્વ્ આરણ્યિકા-વૃત્તાન્ત-નાટકે સૂત્રધારઃ ।]
વિદૂષકઃ - સઅં એવ્વ ચિન્તેહિ । કહિં આરણ્ણિઆ કહિં વસન્તઓ ત્તિ । [ સ્વયમ્ એવ ચિન્તય । કુત્રારણ્યિકા કુત્ર વસન્તક ઇતિ ।]
વાસવદત્તા - મણોરમે સુ-ગ્ગહીદં કરિઅ ણં આઅચ્છ દાવ । પેક્ખણીઅં સે પેક્ખમ્હિ । [ મનોરમે સુગૃહીતં કૃત્વૈનમ્ આગચ્છ તાવત્ । પ્રેક્ષણીયમ્ અસ્ય પશ્યામિ ।]
મનોરમા - (સ્વ-ગતમ્ ।) દાણિં સમસ્સસિદ મ્હિ । (વિદૂષકં કરે બધ્નાતિ । પ્રકાશમ્ ।) હદાસ દાણિં અણુભવ અત્તણો દુણ્ણઅસ્સ ફલં । [ ઇદાનીં સમાશ્વસિતાસ્મિ । (વિદૂષકં કરે બધ્નાતિ । પ્રકાશમ્ ।) હતાશ ઇદાનીમ્ અનુભવાત્મનો દુર્નયસ્ય ફલમ્ ।]
વાસવદત્તા - (સ-સંભ્રમમ્ ઉપસૃત્ય ।) અજ્જ-ઉત્ત પડિહદં એદં અ-મઙ્ગલં । (ઇતિ પાદયોર્ નીલોત્પલ-દામાપનયન્તી સોત્પ્રાસમ્ ।) મરિસદુ અજ્જ-ઉત્તો જં મણોરમે ત્તિ કરિઅ ણીલ્ઽ-ઉપ્પલ-દામએણ બન્ધાવિદો સિ । [ આર્ય-પુત્ર પ્રતિહસ્તમ્ એતદ્ અ(મઙ્ગલમ્ । (ઇતિ પાદયોર્ નીલોત્પલ-દામાપનયન્તી સોત્પ્રાસમ્ ।) મર્ષત્વ્ આર્ય-પુત્રો યન્ મનોરમેતિ કૃત્વા નીલોત્પલ-દામકેન બન્ધિતો ઽસિ ।]
(આરણ્યિકા સ-ભયમ્ અપસૃત્ય તિષ્ઠતિ ।)
[પ્. 43]
રાજા - (સહસોત્થાય વિદૂષકમ્ મનોરમાં ચ દૃષ્ટ્વાત્મ-ગતમ્ ।) કથં વિજ્ઞાતો ઽસ્મિ દેવ્યા । (વૈલક્ષ્યં નાટયતિ ।)
સાઙ્કૃત્યાયની - (સર્વાન્ અવલોક્ય સ-સ્મિતમ્ ।) કથમ્ અન્યદ્ એવેદં પ્રેક્ષણીયકં સંવૃત્તમ્ । અ-ભૂમિર્ ઇયમ્ અસ્મદ્-વિધાનામ્ ।
(ઇતિ નિષ્ક્રાન્તા ।)
રાજા - (સ્વ-ગતમ્ ।) અ-પૂર્વો ઽયં કોપ-પ્રકારઃ । દુર્લભમ્ અત્રાનુનયં પશ્યામિ । (વિચિન્ત્ય ।) એવં તાવત્ કરિષ્યે । (પ્રકાશમ્ ।) દેવિ ત્યજ્યતાં કોપઃ ।
વાસવદત્તા -અજ્જ-ઉત્ત કો એત્થ કુવિદો [ આર્યપુત્ર કો ઽત્ર કુપિતઃ ।]
રાજા - કથં ન કુપિતાસિ ।
સ્નિગ્ધં યદ્ય્ અપિ વીક્ષિતં નયનયોસ્ તામ્રા તથાપિ દ્યુતિર્
માધુર્યે ઽપિ સતિ સ્ખલત્ય્ અનુપદં તે ગદ્ગદા વાગ્ ઇયમ્ ।
નિશ્વાસા નિયતા અપિ સ્તન-ભરોત્કમ્પેન સંલક્ષિતાઃ
કોપસ્ તે પ્રકટ-પ્રયત્ન-વિધૃતો ઽપ્ય્ એષ સ્ફુટં લક્ષ્યતે

(પાદયોર્ નિપત્ય) પ્રસીદ પ્રિયે પ્રસીદ ।
વાસવદત્તા - આરણ્ણિએ તુમં કુવિદ ત્તિ સંભાવઅન્તો અજ્જ-ઉત્તો પિએ પસીદ ત્તિ પસાદઅદિ । તા ઉવસપ્પ । [ આરણ્યિકે ત્વં કુપિતેતિ સંભાવયન્ન્ આર્ય-પુત્રઃ પ્રિયે પ્રસીદેતિ પ્રસાદયતિ । તદ્ ઉપસર્પ ।]
(ઇતિ હસ્તેનાકર્ષતિ ।)
આરણ્યિકા - (સ-ભયમ્ ।) ભટ્ટિણિ ણ હુ અહં કિં વિ જાણામિ । [ ભટ્ટિનિ ન ખલ્વ્ અહં કિમપિ જાનામિ ।]
વાસવદત્તા - આરણ્ણિએ તુમં કહં ણ આણાસિ । દાણિં દે સિક્ખાવેમિ । ઇન્દીવરિએ ગેણ્હ એદં । [ આરણ્યિકે ત્વં કથં ન જાનાસિ । ઇદાનીં તે શિક્ષયામિ । ઇન્દીવરિકે ગૃહાણૈનામ્ ।]
વિદૂષકઃ - હોદિ અજ્જ કોમુદી-મહૂસવે તુહ ચિત્તં અવહરિદું વઅસ્સેણ પેક્ખણીઅં અણુચિટ્ઠિદં । [ ભવતિ અદ્ય કૌમુદી-મહોત્સવે તવ ચિત્તમ્ અપહર્તું વયસ્યેન પ્રેક્ષણીયમ્ અનુષ્ઠિતમ્ ।]
[પ્. 44]
વાસવદત્તા - એદં તુંહાણં દુણ્ણઅં પેક્ખિઅ હાસો મે જાઅદિ । [ એતં યુષ્માકં દુર્નયં પ્રેક્ષ્ય હાસો મે જાયતે ।]
રાજા - દેવિ અલમ્ અન્યથા વિકલ્પિતેન । પશ્ય ।
ભ્રૂ-ભઙ્ગૈઃ ક્રિયતે લલાટ-શશિનઃ કસ્માત્ કલઙ્કો મુધા
વાતાકમ્પિત-બન્ધુજીવ-સમતાં નીતો ઽધરઃ કિં સ્ફુરન્ ।
મધ્યશ્ ચાધિક-કમ્પિત-સ્તન-ભરેણાયમ્ પુનઃ ખિદ્યતે
કોપમ્ મુઞ્ચ તવૈવ ચિત્ત-હરણાયૈતન્ મયા ક્રીડિતમ્

દેવિ પ્રસીદ પ્રસીદ । (ઇતિ પાદયોઃ પતતિ ।)
વાસવદત્તા - હન્જે ણિવુત્તં પેક્ખણઅં । તા એહિ । અબ્ભન્તરં એવ્વ પવિસમ્હ । [ હઞ્જે નિવૃત્તં પ્રેક્ષણકમ્ । તદ્ એહિ । અભ્યન્તરમ્ એવ પ્રવિશાવઃ ।]
(ઇતિ નિષ્ક્રાન્તા ।)
ઇતિ ગર્ભ-નાટકમ્ ।
રાજા - (વિલોક્ય ।) કથમ્ અકૃત્વૈવ પ્રસાદં ગતા દેવી ।
સ્વેદામ્ભઃ-કણ-ભિન્ન-ભીષણતર-ભ્રૂભઙ્ગમ્ એકં રુષા
ત્રાસેનાપરમ્ ઉત્પ્લુતોત્પ્લુત-મૃગ-વ્યાલોલ-નેત્રોત્પલમ્ ।
ઉત્પશ્યન્ન્ અહમ્ અગ્રતો મુખમ્ ઇદં દેવ્યાઃ પ્રિયાયાસ્ તથા
ભીતશ્ ચોત્સુક-માનસશ્ ચ મહતિ ક્ષિપ્તો ઽસ્મ્ય્ અહં સંકટે