પ્રિયદર્શિકા · અધ્યાય 2

રુમણ્વન્ । ઉત્તિષ્ઠોત્તિષ્ઠ । પ્રવિશ્યાભ્યન્તરમ્ એવ કૃત-યથોચિત-ક્રિયાઃ સત્-કૃત્ય વિજયસેનં કલિઙ્ગોચ્છિત્તયે પ્રેષયામઃ ।
(ઇતિ નિષ્ક્રાન્તાઃ સર્વે) ।
(ઇતિ પ્રથમો ઽઙ્કઃ) ॥
વિદૂષકઃ - ણં ભણિદો મ્હિ ઇન્દીવરિઆએ જહ અજ્જ ઉવવાસ-ણિઅમ-ટ્ઠિઆ દેવી વાસવદત્તા સોત્થિ-વાઅણ-ણિમિત્તં સદ્દાવેદિ ત્તિ । તા જાવ ધારા-ઘર્ઽ-ઉજ્જાણ-દિગ્ઘિઆએ ણ્હાઇઅ દેવી-પાસં ગદુઅ કુક્કુટ-વાદં કરિસ્સં । અણ્ણહા કહં અમ્હાણં સરિસા બ્રહ્મણા (સિચ્) રાઅ-કુલે પડિગ્ગહં કરેન્તિ । (નેપથ્યાભિમુખમ્ અવલોક્ય) કહં એસો પિઅ-વઅસ્સો અજ્જ દેવીએ વિરહ્ઽ-ઉક્કણ્ઠ-વિણોદણા-ણિમિત્તં ધારા-ઘર્ઽ-ઉજ્જાણે એવ્વ પત્થિદો । તા જાવ વઅસ્સેણ સહ એવ્વ ગદુઅ જહોદિદં અણુચિટ્ઠિસ્સં । [ નનુ ભણિતો ઽસ્મીન્દિવરિકયા યથા ઉપવાસ-નિયમ-સ્થિતા દેવી વાસવદત્તા સ્વસ્તિ-વાચન-નિમિત્તં શબ્દાયતેતિ । તદ્ યાવદ્ ધારા-ગૃહોદ્યાન-દીર્ઘિકાયાં સ્નાત્વા દેવી-પાર્શ્વં ગત્વા કુક્કુટ-વાદં કરિષ્યામિ । અન્યથા કથમ્ અસ્માભિઃ સદૃશા બ્રાહ્મણા રાજ-કુલે પ્રતિગ્રહં કુર્વન્તિ (નેપથ્યાભિમુખમ્ અવલોક્ય) કથમ્ એષ પ્રિય-વયસ્યો ઽદ્ય દેવ્યા વિરહોત્કણ્ઠા-વિનોદના-નિમિત્તં ધારા-ગૃહોદ્યાનમ્ એવ પ્રસ્થિતઃ । તદ્ યાવદ્ વયસ્યેન સહૈવ ગત્વા યથોદિતમ્ અનુષ્ઠાસ્યામિ ।]
[પ્. 12]
(તતઃ પ્રવિશતિ સોત્કન્ણ્ઠો રાજા)
રાજા -
ક્ષામાં મઙ્ગલ-માત્ર-મણ્ડન-ભૃતં મન્દોદ્યમાલાપિનીમ્
આપાણ્દુ-ચ્છવિના મુખેન વિજિત-પ્રાતસ્-તનેન્દુ-દ્યુતિમ્ ।
સોત્કણ્થાં નિયમોપવાસ-વિધિના ચેતો મમોત્કણ્ઠતે
તાં દ્રષ્ટું પ્રથમાનુરાગ-જનિતાવસ્થામ્ ઇવાદ્ય પ્રિયામ્

વિદૂષકઃ- (ઉપસૃત્ય) સોત્થિ હોદે । વડ્ઢદુ ભવં । [ સ્વસ્તિ ભવતે । વર્ધતાં ભગવાન્ ।]
રાજા -(વિલોક્ય) વસન્તક । કસ્માત્ પ્રહૃષ્ટ ઇવ લક્ષ્યસે ।
વિદૂષકઃ - અચ્ચદિ ક્ખુ દેવી બમ્હણં । [ અર્ચતિ ખલુ દેવી બ્રાહ્મણમ્ ।]
રાજા - યદ્ય્ એવં તતઃ કિમ્ ।
વિદૂષકઃ - (સ-ગર્વમ્) ભો । ઈરિસો ક્ખુ બમ્હણો જો ચૌ-વ્વેદ-પઞ્ચ-વેદ-છટ્ઠ-વેદ-બમ્હણ-સહસ્સ-પજ્જાઉલે રાઔલે પઢમં (કલે : પુ-) અહં એવ્વ દેવી-સઆસદો સોત્થિઆ-વાઆણં લહેમિ । [ ભોઃ । ઈદૃશઃ ખલુ બ્રાહ્મણઃ । યશ્ ચતુર્વેદ-પઞ્ચ-વેદ-ષડ્-વેદ-બ્રાહ્મણ-સહસ્ર-પર્યાકુલે ર્જ-કુલે પ્રથમમ્ અહમ્ એવ દેવી-સકાશાત્ સ્વસ્તિ-વાચનં લભે ।]
રાજા - (વિહસ્ય) વેદ-સંખ્યયૈવાવેદિતં બ્રાહ્મણ્યમ્ । તદ્ આગચ્છ મહા-બ્રાહ્મણ । ધારા-ગૃહોદ્યાનમ્ એવ ગચ્છાવઃ ।
વિદૂષકઃ - જં દેવો આણવેદિ । [ યદ્ દેવ આજ્ઞાપયતિ ।]
રાજા - ગચ્છાગ્રતઃ ।
[પ્. 13]
વિદૂષકઃ - ભો એહિ ગચ્છમ્હ । (પરિક્રમ્યાવલોક્ય ચ) ભો વઅસ્સ પેક્ખ પેક્ખ । અવિરદ-પડન્ત-વિવિહ-કુસુમ-સુઉમાલ-સિલા-અલ્ઽ-ઉચ્છન્ગસ્સ પરિમલ-ણિલીણ-મહુઅર-ભર-ભગ્ગ-બૌલ-માલદી-લદા-જાલઅસ્સ કમલ-ગન્ધ-ગહણ્ઽ-ઉદ્દામ-મારુદ-પજ્જવ (કલે : પર્જવ-)બુદ્ધ-બન્ધૂઅ-બન્ધણસ્સ અવિરલ-તમાલ-તરુ-પિહિદા-તપ-પઆસસ્સ અસ્સ ધારા-ઘર્ઽ-ઉજ્જાણસ્સ સ-સ્સરીઅઅં । [ ભો એહિ ગચ્છાવઃ । (પરિક્રમ્યાવલોક્ય ચ) ભો વયસ્ય પશ્ય પશ્ય । અવિરત-પતદ્-વિવિધ-કુસુમ-
સુકુમાર-શિલા-તલોત્સઙ્ગસ્ય પરિમલ-નિલીન-મધુકર-ભર-ભગ્ન-બકુલ-માલતી-લતા-જાલકસ્ય કમલ-ગન્ધ-ગ્રહણોદ્દામ-મારુત-પર્યવબુદ્ધ-બન્ધૂક-બન્ધનસ્યાવિરલ-તમાલ-તરુ-પિહિતાતપ-પ્રકાશસ્યાસ્ય ધારા-ગૃહોદ્યાનસ્ય સ-શ્રીકતામ્ ।]
રાજા - વયસ્ય સાધ્વ્ અભિહિતમ્ । અત્ર હિ ।
વૃન્તૈઃ ક્ષુદ્ર-પ્રવાલ-સ્થગિતમ્ ઇવ તલં ભાતિ શેફાલિકાનાં
ગન્ધઃ સપ્ત-ચ્છદાનાં સપદિ ગજ-મદામોદ-મોહં કરોતિ ।
એતે ચોન્નિદ્ર-પદ્મ-ચ્યુત-બહલ-રજઃ-પુઞ્જ-પિઙ્ગાઙ્ગરાગા
ગાયન્ત્ય્ અવ્યક્ત-વાચઃ કિમ્ અપિ મધુ-લિહો વારુણી-પાન-મત્તાઃ

વિદૂષકઃ - ભો વઅસ્સ । એદં પિ દાવ પેક્ખ પેક્ખ । જો એસો અવિરલ-પડન્ત-કુસુમ-ણિઅરો અજ્જ વિ પત્ત્ઽ-અન્તર-ગળન્ત-વરિસાવસાણ-સલિલ-બિન્દૂ વિઅ લક્ખીઅદિ [પ્. 14] સત્તવણ્ણ-પાઆવો । [ ભો વયસ્ય એતદ્ અપિ તાવત્ પશ્ય પશ્ય । ય એષો ઽવિરલ-પતદ્-કુસુમ-નિકરો ઽદ્યાપિ પત્રાન્તર-ગલદ્-વર્ષાવસાન-સલિલ-બિન્દુર્ ઇવ લક્ષ્યતે સપ્તપર્ણ-પાદપઃ ।]
રાજા - વયસ્ય સમ્યગ્ ઉત્પ્રેક્ષિતમ્ । બહ્વ્ એવ સદૃશં જલદ-સમયસ્ય । તથા હિ ।
બિભ્રાણા મૃદુતાં શિરીષ-કુસુમ-શ્રી-હારિભિઃ શાદ્વલૈઃ
સદ્યઃ કલ્પિત-કુટ્ટિમા મરકત-ક્ષોદૈર્ ઇવ ક્ષાલિતૈઃ ।
એષા સંપ્રતિ બન્ધનાદ્ વિગલિતૈર્ બન્ધૂક-પુષ્પોત્કરૈઃ
અદ્યાપિ ક્ષિતિર્ ઇન્દ્ર-ગોપક-શતૈશ્ ચ્છન્નેવ સંલક્ષ્યતે

(તતઃ પ્રવિશતિ ચેટી)
ચેટી - આણત્ત મ્હિ દેવીએ વાસવદત્તાએ । હન્જે ઇન્દીવરિએ અજ્જ મએ અગત્થિ-મહેસિણો અગ્ઘો દાદવ્વો । તા ગચ્છ તુમં । સેહાલિઆ-કુસુમ-માલં લહુ ગેણ્હિઅ આઅચ્છેત્તિ । એસા વિ આરણ્ણિઆ ધારા-ઘર્ઽ-ઉજ્જાણ-દીહિઆએ જાવ એવ્વ વિઆસિઆઇં કમલાઇં ણ અત્થાહિલાસિણા [પ્. 15] સુજ્જેણ મૌલાવિજ્જન્તિ તાવ એવ્વ લહુઅં અવચિણુઅ આઅચ્છદુ ત્તિ । એસા તવસ્સિણી તં દીહિઅં ણ જાણાદિ । તા ગેણ્હિઅ તં ગમિસ્સં । (નેપથ્યાભિમુખમ્ અવલોક્ય) ઇદો ઇદો આરણ્ણિએ એહિ । [ આજ્ઞાપ્તાસ્મિ દેવ્યા વાસવદત્તયા । હઞ્જે ઇન્દીવરિકે અદ્ય મયાગસ્ત્ય-મહર્ષયે ઽર્ઘો દાતવ્યઃ । તદ્ ગચ્છ ત્વમ્ । શેફલિકા-કુસુમ-માલાં લઘુ ગૃહીત્વાગચ્છેતિ । એષાપ્ય્ આરણ્યિકા ધારા-ગૃહોદ્યાન-દીર્ઘિકાયા યાવદ્ એવ વિકસિતાનિ કમલાનિ નાસ્તાભિલાષિણા સૂર્યેણ મુકુલાય્યન્તે તાવદ્ એવ લઘ્વ્ અવચિન્ત્યાગચ્છત્વ્ ઇતિ । એષા તપસ્વિની તાં દીર્ઘિકાં ન જાનાતિ । તદ્ ગૃહીત્વા તાં ગમિષ્યામિ (નેપથ્યાભિમુખમ્ અવલોક્ય) ]
(તતઃ પ્રવિશત્ય્ આરણ્યિકા)
આરણ્યિકા - (સ-બાષ્પોદ્વેગમ્ આત્મ-ગતમ્) તહ ણામ તારિસે વંસે ઉપ્પણ્ણાએ અણ્ણ-જણં આણ્ણાવિઅ ટ્ઠિયાએ સંપદં પરસ્સ મએ આણત્તી કાદવ્વેત્તિ ણત્થિ ક્ખુ દુક્ખરં દેવ્વસ્સ । અહવા મહ એવ્વ એસો દોસો જેણ જાણન્તીએ વિ ણ વાવાદિઓ અપ્પા । તા કિં સંપદં કરિસ્સં । અહવા દુક્ખરં દાણિં મએ ચિન્તિદં । વરં એવ્વ એદં વિ ણ ઉણ અપ્પણો મહ્ઽ-અગ્ઘં વંસં પઆસઅન્તીએ લહૂ-કિદો અપ્પા । તા કા ગઈ । જહ-ભણિદં અણુચિટ્ઠિસ્સં । [ (સ-બાષ્પોદ્વેગમ્ આત્મ-ગતમ્) તથા નામ તાદૃશે વંશ ઉત્પન્નયાન્ય-જનમ્ આજ્ઞાપ્ય સ્થિતયા સાંપ્રતં પરસ્ય મયાજ્ઞપ્તિઃ કર્તવ્યેતિ નાસ્તિ ખલુ દુષ્કરં દૈવસ્ય । અથવા મમૈવૈષ દોષો યેન જાનત્યાપિ ન વ્યાપાદિત આત્મા । તત્ કિં સાંપ્રતં કરિષ્યામિ । અથવા દુષ્કરમ્ ઇદાનીં મયા ચિન્તિતમ્ । વરમ્ એવૈતદ્ અપિ । ન પુનર્ આત્મનો મહાર્ઘં વંશં પ્રકાશયન્ત્યા મયા લઘૂ-કૃત આત્મા । તત્ કા ગતિઃ । યથાભણિતમ્ અનુષ્ઠાસ્યામિ ।]
ચેટી - ઇદો એહિ આરણ્ણિએ । ઇત એહિ આરણ્યિકે ।
આરણ્યિકા - ઇઅં આઅચ્છામિ । (શ્રમં નાટયન્તી) હન્જે દૂરે કિં અજ્જ વિ દિગ્ઘિઆ । [ ઇયમ્ આગચ્છામિ । (શ્રમં નાટયન્તી) હઞ્જે દૂરે કિમ્ અદ્યાપિ દીર્ઘિકા ।]
ચેટી - એસા સેહાલિઆ-ગુમ્મ્ઽ-અન્તરિઆ । તા એહિ ઓદરમ્હ । (અવતરણં નાટયતઃ) [ એષા શેફલિકા-ગુલ્માન્તરિતા । તદ્ એહિ અવતરાવઃ । ( અવતરણં નાટયતઃ )]
રાજા - વયસ્ય કિમ્ અન્યદ્ ઇવ ચિન્તયસિ । નનુ બ્રવીમિ બહ્વ્ એવ સદૃશં જલદ-સમયસ્યેતિ ।
(બિભ્રાણા મૃદુતામ્ ઇત્યાદિ પુનઃ પઠતિ)
વિદૂષકઃ - (સ-ક્રોધમ્) ભો તુમં દાવ એદં અણ્ણં અ પેક્ખન્તો ઉક્કણ્ઠ-ણિબ્ભરં વિણોદેસિ અપ્પાણં । મમ ઉણ બમ્હણસ્સ સોત્થિ-વાઅણ-વેલા અદિક્કમદિ । તા જાવ અહં તુવરિઅં દીહિઆએ ણ્હાઇઅ દેવીએ સઆસં ગમિસ્સં । [ (સ-ક્રોધમ્) ભોઃ ત્વં તાવદ્ એતદ્ અન્યચ્ ચ પશ્યન્ન્ ઉત્કણ્ઠા-નિર્ભરં વિનોદયસ્યાત્માનમ્ । મમ પુનર્ બ્રાહ્મણસ્ય સ્વસ્તિ-વાચન-વેલાતિક્રમતિ । તદ્ યાવદ્ અહં ત્વરિતં દીર્ઘિકાયાં સ્નાત્વા દેવ્યાઃ સકાશં ગમિષ્યામિ ।]
[પ્. 16]
રાજા -નનુ મૂર્ખ પારંગતા એવ વયં દીર્ઘિકાયાઃ । એવમ્ અનેકેન્દ્રિય-સુખાતિશયમ્ અનુભવન્ન્ અપિ નોપલક્ષયસિ । પશ્ય ।
શ્રોત્રં હંસ-સ્વનો ઽયં સુખયતિ દયિતા-નૂપુર-હ્રાદ-કારી
દૃષ્ટિ-પ્રીતિં વિધત્તે તટ-તરુ-વિવરાલક્ષિતા સૌધ-પાલી ।
ગન્ધેનામ્ભોરુહાણાં પરિમલ-પટુના જાયતે ઘ્રાણ-સૌખ્યં
ગાત્રાણાં હ્લાદમ્ એતે વિદધતિ મરુતો વારિ-સંપર્ક-શીતાઃ

તદેહિ દીર્ઘિકા-તટમ્ ઉપસર્પાવઃ । (પરિક્રમ્યાવલોક્ય ચ) વયસ્ય પશ્ય પશ્ય ।
ઉદ્યાન-દેવતાયાઃ સ્ફુટ-પઙ્કજ-કાન્તિ-હારિણી સ્વચ્છા ।
દૃષ્ટિર્ ઇવ દીર્ઘિકેયં રમયતિ માં દર્શનેનૈવ

વિદૂષકઃ - (સ-કૌતુકમ્) ભો વઅસ્સ પેક્ખ પેક્ખ । કા એસા કુસુમ-પરિમલ-સુઅન્ધ-વેણી-મહુઅરાવલી વિદ્દુમ-લઆરુણ-હત્થ-પલ્લવા ઉજ્જલન્ત-તણુ-કોમલ-બાહુ-લદા સચ્ચં પચ્ચક્ખ-ચરી વિઅ ઉજ્જાણ-દેવદા ઇત્થિઆ દીસૈ । [ (સ-કૌતુકમ્) ભો વયસ્ય પશ્ય પશ્ય । કૈષા કુસુમ-પરિમલ-સુગન્ધ-વેણિ-મધુકરાવલિર્ વિદ્રુમ-લતારુણ-હસ્ત-પલ્લવા ઉજ્જ્વલત્-તનુ-કોમલ-બાહુ-લતા સત્યં પ્રત્યક્ષ-ચરીવોદ્યાન-દેવતા સ્ત્રી દૃશ્યતે ।]
રાજા - (સ-કૌતુકં વિલોક્ય) વયસ્ય નિરતિશય-સ્વરૂપ-શોભા-જનિત-બહુ-વિકલ્પેયમ્ । યત્ સત્યમ્ અહમ્ અપિ નાવગચ્છામિ । પશ્ય ।
[પ્. 17]
પાતાલાદ્ ભુવનાલોકન-પરા કિં નાગ-કન્યોત્થિતા
મિથ્યા તત્ ખલુ દૃષ્ટમ્ એવ હિ મયા તસ્મિન્ કુતો ઽસ્તીદૃશી ।
મૂર્તા સ્યાદ્ ઇહ કૌમુદી ન ઘટતે તસ્યા દિવા દર્શનં
કેયં હસ્ત-તલ-સ્થિતેન કમલેનાલોક્યતે શ્રીર્ ઇવ

વિદૂષકઃ - (નિરૂપ્ય) એસા ક્ખુ દેવીએ પરિઆરિઆ ઇન્દીવરિઆ । તા ગુમ્મ્ઽ-અન્તરિઆ ભવિઅ પેક્ખ મ્હ । [ (નિરૂપ્ય) એષા ખલુ દેવ્યાઃ પરિચારિકેન્દીવરિકા । તદ્ ગુલ્માન્તરિતૌ ભૂત્વા પશ્યાવઃ ।]
(ઉભૌ તથા કુરુતઃ)
ચેટી - (કમલિની-પત્ર-ગ્રહણં નાટયન્તી) આરણ્ણિએ અવૈણુ (કલે : અવૈણું) તુમં પદુમાઇં । અહં વિ એદસ્સિં ણલિણી-પત્તમ્મિ સેહાલિઆ-કુસુમાઈં અવૈણુઅ દેવી-સઆસં ગમિસ્સં । [ (કમલિની-પત્ર-ગ્રહણં નાટયન્તી) આરણ્યિકે અવચિનુ ત્વં પદ્માનિ । અહમ્ અપ્ય્ એતસ્મિન્ નલિની-પત્રે શેફાલિકા-કુસુમાન્ય્ અવચિત્ય દેવી-સકાશં ગમિષ્યામિ ।]
રાજા - વયસ્ય સંલાપ ઇવ વર્તતે । તદ્ અવહિતાઃ શૃણુમઃ । કદાચિદ્ ઇત એવ વ્યક્તી-ભવિષ્યતિ ।
(ચેટી ગમનં નાટયતિ)
આરણ્યિકા - હલા ઇન્દીવરિએ ણ સક્કુણોમિ તુએ વિણા મુહુત્તં વિ એત્થ આસિદું । [ હલા ઇન્દીવરિકે । ન શક્નોમિ ત્વયા વિના મુહૂર્તમ્ અપ્ય્ અત્રાસિતુમ્ ।]
ચેટી - (વિહસ્ય) જાદિસં અજ્જ મએ દેવીએ મન્તિદં સુદં તારિસેણ ચિરં એવ્વ મએ વિણા તુએ આસિદવ્વં । [( વિહસ્ય) યાદૃશમ્ અદ્ય મયા દેવ્યા મન્ત્રિતં શ્રુતં તાદૃશેન ચિરમ્ એવ મયા વિના ત્વયાસિતવ્યમ્ ।]
[પ્. 18]
આરણ્યિકા - (સ-વિષાદમ્) કિં દેવીએ મન્તિદં । [ કિં દેવ્યા મન્ત્રિતમ્ ।]
ચેટી - એવં । તદા એસા અહં મહા-રાએણ ભણિદા જહ જદા એસા વિઞ્ઝકેદુ-દુહિદા વર-જોગ્ગા ભવિસ્સદિ તદા અહં સુમરાઇદવ્વેત્તિ । તા સંપદં સુમરાવેમિ જેણ સે વર-ચિન્તા-પજ્જાઉલો ભવિસ્સદિ । [ એતત્ । તદૈષાહં મહા-રાજેન ભણિતા યથા યદૈષા વિન્ધ્યકેતુ-દુહિતા વર-યોગ્યા ભવિષ્યતિ તદાહં સ્મારયિતવ્ય ઇતિ । તત્ સાંપ્રતં મહા-રાજં સ્મારયામિ યેનાસ્યા વર-ચિન્તા-પર્યાકુલો ભવિષ્યતિ ।]
રાજા - (સ-હર્ષમ્) ઇયં સા વિન્ધ્યકેતોર્ દુહિતા । (સાનુતાપમ્) ચિરં મુષિતાઃ સ્મો વયમ્ । વયસ્ય નિર્દોષ-દર્શના કન્યકા ખલ્વ્ ઇયમ્ । વિશ્રબ્ધમ્ ઇદાનીં પશ્યામઃ ।
આરણ્યિકા - (સ-રોષં કર્ણૌ પિધાય) તા ગચ્છ તુમં । ણ મહ તુએ અસંબદ્ધ-પ્પલાવિણીએ પઓઅણં । [ તદ્ ગચ્છ ત્વમ્ । ન મમ ત્વયાસંબદ્ધ-પ્રલાપિન્યા પ્રયોજનમ્ ।]
(ચેટ્ય્ અપસૃત્ય પુષ્પાવચયં નાટયતિ)
રાજા - અહો સુતરાં પ્રકટી-કૃતમ્ આભિજાત્યં ધીરતયા । વયસ્ય ધન્યઃ ખલ્વ્ અસૌ ય એતદ્ અઙ્ગ-સ્પર્શ-સુખ-ભાજનં ભવિષ્યતિ ।
(આરણ્યિકા કમલાવચયં નાટયતિ)
વિદૂષકઃ - ભો વઅસ્સ પેક્ખ પેક્ખ । અચ્ચરિઅં અચ્ચરિઅં । એસા સલિલ-ચલન્ત-કર-પલ્લવ-પ્પહા-વિત્થિદેણ ઓહસિઅ-સોહં કરેદિ કમલ-વણં અવચિણન્તી । [ ભો વયસ્ય પશ્ય પશ્ય । આશ્ચર્યમ્ આશ્ચર્યમ્ । એષા સલિલ-ચલત્-કર-પલ્લવ-પ્રભા-વિસ્તૃતેનાપહસિત-શોભં કરોતિ કમલ-વનમ્ અવચિન્વતી ।]
રાજા - વયસ્ય સત્યમ્ એવૈતત્ । પશ્ય ।
[પ્. 19]
અચ્છિન્નામૃત-બિન્દુ-વૃષ્ટિ-સદૃશીં પ્રીતિં દદત્યા દૃશાં
યાતાયા વિગલત્-પયોધર-પટા-દ્રષ્ટવ્યતાં કામ્ અપિ ।
અસ્યાશ્ ચન્દ્રમસસ્ તનોર્ ઇવ કર-સ્પર્શાસ્પદત્વં ગતા
નૈતે યન્ મુકુલી-ભવન્તિ સહસા પદ્માસ્ તદ્ એવાદ્ભુતમ્

આરણ્યિકા - (ભ્રમર-બાધં નાટયન્તી) હ દ્ધિ હ દ્ધિ । એદે ક્ખુ અવરે પરિચ્ચૈઅ કમલિણિં ણીલુપ્પલ-વણાઇં સમાપડન્તા ણિઉણઅરં બાધન્તા આઆસઅન્તિ મં દુટ્ઠ-મહુઅરા । (ઉત્તરીયેણ મુખં પિધાય સ-ભયમ્) હલા ઇન્દીવરિએ પરિત્તાએહિ મં પરિત્તાએહિ મં । એદે ક્ખુ દુટ્ઠ-મહુઅરા પરિભવિસ્સન્તિ । [ (ભ્રમર-બાધં નાટયન્તી) હા ધિક્ હા ધિક્ । એતે ખલ્વ્ અપરે પરિત્યજ્ય કમલિનીં નીલોત્પલ-વનાનિ સમાપતન્તો નિપુણતરં બાધમાના આયાસયન્તિ માં (ઉત્તરીયેણ મુખં પિધાય સ-ભયમ્) હલા ઇન્દીવરિકે પરિત્રાયસ્વ માં પરિત્રાયસ્વ મામ્ । એતે ખલુ દુષ્ટ-મધુકરાઃ પરિભવિષ્યન્તિ ।]
વિદૂષકઃ - ભો વઅસ્સ પુણ્ણા દે મણોરહા । જાવ એવ્વ ગબ્ભ-દાસીએ સુદા ણ આઅચ્છદિ દાવ એવ્વ તુમં વિ તુણ્હીકો ભવિઅ ઉવસપ્પ । એસા વિ સલિલ-સદ્દ-સૂઇદેણ પઅ-સંચારેણ ઇન્દીવરિઆ આઅચ્છદિ ત્તિ જાણિઅ તુમં એવ્વ ઓલમ્બિસ્સદિ । [ ભો વયસ્ય પૂર્ણાસ્ તે મનોરથાઃ । યાવદ્ એવ ગર્ભ-દાસ્યાઃ સુતા નાગચ્છતિ તાવદ્ એવ ત્વમ્ અપિ તૂષ્ણીકો ભૂત્વોપસર્પ । એષાપિ સલિલ-શબ્દ-સૂચિતેન પદ-સંચારેણેન્દીવરિકાગચ્છતીતિ જ્ઞાત્વા ત્વામ્ એવાવલમ્બિષ્યતે ।]
રાજા - સાધુ વયસ્ય સાધુ । કાલાનુરૂપમ્ ઉપદિષ્ટમ્ । (ઇત્ય્ આરણ્યિકા-સમીપમ્ ઉપસર્પતિ)
[પ્. 20]
આરણ્યિકા - (પદ-શબ્દાકર્ણનં નાટયન્તી) ઇન્દીવરિએ । લહુ ઉવસપ્પ લહુ ઉવસપ્પ । આઉલી-કિદ મ્હિ દુટ્ઠ-મહુઅરેહિં (રાજાનમ્ અવલમ્બતે) । [ ઇન્દીવરિકે લઘૂપસર્પ લઘૂપસર્પ । અકુલી-કૃતાસ્મિ દુષ્ટ-મધુકરૈઃ ।]
(રાજા કણ્ઠે ગૃહ્ણાતિ । આરણ્યિકોત્તરીયં મુખાદ્ અપનીય રાજાનમ્ અ-પશ્યન્તી ભ્રમરાવલોકનં નાટયતિ)
રાજા - (સ્વોત્તરીયેણ ભ્રમરાન્ નિવારયન્)
અયિ વિસૃજ વિષાદં ભીરુ ભૃઙ્ગાસ્ તવૈતે
પરિમલ-રસ-લુબ્ધા વક્ત્ર-પદ્મે પતન્તિ ।
વિકિરસિ યદિ ભૂયસ્ ત્રાસ-લોલાયતાક્ષી
કુવલય-વન-લક્ષ્મીં તત્ કુતસ્ ત્વાં ત્યજન્તિ

આરણ્યિકા - (રાજાનં દૃષ્ટ્વા સાધ્વસં નાટયન્તી) કહં ણ એસા ઇન્દીવરિઆ । (સ-ભયં રાજાનં ત્યક્ત્વાપસરન્તી) ઇન્દીવરિએ લહુ આઅચ્છ લહુ આઅચ્છ । પરિત્તાએહિ માં । [ કથં નૈષેન્દીવરિકા । (સ-ભયં રાજાનં ત્યક્ત્વાપસરન્તી) ઇન્દીવરિકે । લઘ્વ્ આગચ્છ લઘ્વ્ આગચ્છ । પરિત્રાયસ્વ મામ્ ।]
વિદૂષકઃ - હોદિ સઅલ-પુઢવી-પરિત્તાણ-સમત્થેણ વચ્છ-રાએણ પરિત્તાઅન્તી ચેડિં ઇન્દીવરિઅં અક્કન્દસિ । [ ભવતિ સકલ-પૃથ્વી-પરિત્રાણ-સમર્થેન વત્સ-રાજેન પરિત્રાયમાણા ચેટીમ્ ઇન્દીવરિકામ્ આક્રન્દસિ ।]
(રાજા અયિ વિસૃજ ઇત્યાદિ પુનઃ પઠતિ)
આરણ્યિકા - (રાજાનમ્ અવલોક્ય સ-સ્પૃહં સ-લજ્જં ચાત્મ-ગતમ્) અઅં ક્ખુ સો મહા-રાઓ જસ્સ અહં તાદેણ દિણ્ણા । ઠાણે ક્ખુ તાદસ્સ પક્ખ-વાદો (આકુલતાં નાટયતિ) । [ અયં ખલુ સ મહા-રાજો યસ્યાહં તાતેન દત્તા । સ્થાને ખલુ તાતસ્ય પક્ષ-પાતઃ ।]
[પ્. 21]
ચેટી - આઆસિઆ ક્ખુ આરણ્ણિઆ દુટ્ઠ-મહુઅરેહિં । તા જાવ ઉવસપ્પિઅ સમસ્સાસેમિ । આરણ્ણિએ મા ભઆહિ । એસા ઉવઅદ મ્હિ । [ આયાસિતા ખલુ આરણ્યિકા દુષ્ટ-મધુકરૈઃ । તદ્ યાવદ્ ઉપસર્પ્ય સમાશ્વાસયામિ । આરણ્યિકે મા બિભિહિ । એષોપગતાસ્મિ ।]
વિદૂષકઃ - ભો ઓસર ઓસર । એસા ક્ખુ ઇન્દીવરીઆ આઅદા । એદં ઉત્તન્તં પેક્ખિઅ દેવીએ ણિવેદૈસ્સદિ । (અઙ્ગુલ્યા નિર્દિશ્ય) તા ઇમં એવ્વ કદલી-ઘરં પવિસિઅ મુહુત્તં ચિટ્ટમ્હ । [ ભોઃ અપસરાપસર । એષા ખલ્વ્ ઇન્દીવરિકાગતા । એતં વૃત્તાન્તં પ્રેક્ષ્ય દેવ્યૈ નિવેદયિષ્યતિ । (અઙ્ગુલ્યા નિર્દિશ્ય) તદ્ ઇદમ્ એવ કદલી-ગૃહં પ્રવિશ્ય મુહૂર્તં તિષ્ઠાવઃ ।]
(ઉભૌ તથા કુરુતઃ)
ચેટી -(ઉપસૃત્ય કપોલૌ સ્પૃશન્તી) હન્જે આરણ્ણિએ કમલ-સરિસસ્સ તુહ વઅણસ્સ અઅં દોસો જં મહુઅરા એવ્વં અવરજ્ઝન્તિ । (હસ્તે ગૃહીત્વા) તા એહિ ગચ્છમ્હ । પરિણદો દિઅહો । [ હઞ્જે આરણ્યિકે । કમલ-સદૃશસ્ય તવ વદનસ્યાહં દોષો યન્ મધુકરા એવમ્ અપરાધ્યન્તિ (હસ્તે ગૃહીત્વા) તદ્ એહિ ગચ્છાવઃ । પરિણતો દિવસઃ ।]
(ગમનં નાટયતઃ)
આરણ્યિકા - (કદલી-ગ્ર્હાભિમુખમ્ અવલોક્ય) હન્જે ઇન્દીવરિએ અદિ-સિસિરદાએ સલિલસ્સ ઊરૂ-ત્થમ્ભો વિઅ સમુપ્પણ્ણો । તા સણિઅં સણિઅં ગચ્છમ્હ । [ હઞ્જે ઇન્દીવરિકે અતિ-શિશિરતયા સલિલસ્યોરુ-સ્તમ્ભ ઇવ સમુત્પન્નઃ । તચ્ છનૈઃ શનૈર્ ગચ્છાવઃ ।]
ચેટી - તહ । તહ ।
(ઇતિ નિષ્ક્રાન્તે)
વિદૂષકઃ - ભો એહિ ણિક્કમમ્હ । તં ગેણ્હિઅ એસા દાસીએ સુદા ઇન્દીવરિઆ ગદા । [ ભોઃ એહિ નિષ્ક્રામાવઃ । તાં ગૃહીત્વૈષા દાસ્યાઃ સુતેન્દીવરિકા ગતા ।]
રાજા -(નિઃશ્વસ્ય) કથં ગતા । સખે વસન્તક। ન ખલ્વ્ અ-વિઘ્નમ્ અભિલષિતમ્ અ-ધન્યૈઃ પ્રાપ્યતે । (વિલોક્ય) સખે પશ્ય પશ્ય ।
[પ્. 22]
આબદ્ધ-મુખમ્ અપીદમ્ કણ્ટકિતં કમલ-કાનનં તસ્યાઃ ।
સુકુમાર-પાણિ-પલ્લવ-સંસ્પર્શ-સુખં કથયતીવ

(નિઃશ્વસ્ય) સખે । ક ઇદાનીમ્ ઉપાયઃ પુનસ્ તાં દ્રષ્ટુમ્ ।
વિદૂષકઃ - ભો તુમે એવ્વ પુત્તલિઅં ભઞ્જિઅ દાણિં રોદિસિ । ણ મહ ક્ખુ બમ્હણસ્સ વઅણં કરેસિ । [ ભોઃ ત્વમ્ એવ પુત્તલિકાં ભઙ્ક્ત્વેદાનીં રોદિષિ । ન મમ ખલુ બ્રાહ્મણસ્ય વચનં કરોષિ ।]
રાજા - કિં મયા ન કૃતમ્ ।
વિદૂષકઃ - તં દાણિં વિસુમરિદં । જહ તુણ્હીકો ભવિઅ ઉવસપ્પેત્તિ મએ ભણિદં । અદિ-સંકડે જં ભવં પવિસિઅ અલિઅ-પંડિચ્ચ-દુ-વ્વિદદ્ધદાએ ઐ વિસિજ વિસાદેત્તિ એદેહિં અણ્ણેહિં અ કડુઅ-વઅણેહિં ણિબ્ભચ્છિઅ (કલે : -ચ્ચિઅ) સંપદં કિં રોદિસિ । પુણો વિ ઉવાઅં પુચ્છસિ । [ તદ્ ઇદાનિં વિસ્મૃતમ્ । યથા તુષ્ણીકો ભૂત્વોપસર્પેતિ મયા ભણિતમ્ । અતિ-સંકટે યદ્ ભવાન્ પ્રવિશ્યાલીક-પાણ્ડિત્ય-દુર્-વિદગ્ધતયા અયિ વિસૃજ વિષાદં ઇત્ય્ એતૈર્ અન્યૈશ્ ચ કટુ-વચનૈર્ નિર્ભર્ત્સ્ય સાંપ્રતં કિં રોદિષિ । પુનર્ અપ્ય્ ઉપાયં પૃચ્છસિ ।]
રાજા - કથં સમાશ્વાસનમ્ અપિ નિર્ભર્ત્સિતમ્ ઇતિ ભણિતં મૂર્ખેણ ।
વિદૂષકઃ - જાણિદં એવ્વ કો એત્થ મુક્ખો ત્તિ । તા કિં એદેણ । અત્થમ-આહિલાસી ભઅવં સહસ્સ-રસ્સી । તા એહિ અબ્ભન્તરં એવ્વ પવિસમ્હ । [ જ્ઞાતમ્ એવ કો ઽત્ર મૂર્ખ ઇતિ । તત્ કિમ્ અનેન અસ્તમયાભિલાષી ભગવાન્ સહસ્ર-રશ્મિઃ । તદ્ એહ્ય્ અભ્યન્તરમ્ એવ પ્રવિશાવઃ ।]
રાજા - (વિલોક્ય) અયે પરિણત-પ્રાયો દિવસઃ । અહહ । સંપ્રતિ હિ
હૃત્વા પદ્મ-વન દ્યુતિં પ્રિયતમેવેયં દિન-શ્રીર્ ગતા
રાગો ઽસ્મિન્ મમ ચેતસીવ સવિતુર્ બિમ્બે ઽધિકં લક્ષ્યતે ।
[પ્. 23]
ચક્રાહ્વો ઽહમ્ ઇવ સ્તિથઃ સહ-ચરીં ધ્યાયન્ નલિન્યાષ્ તટે
સંજાતા સહસા મમેવ ભુવનસ્યાપ્ય્ અન્ધકારા દિશઃ