પ્રતાપરુદ્રીય · અધ્યાય 3.4

એષ ગર્ભબીજોદ્ભેદનાદાક્ષેપઃ ।
રાજા---(સહર્ષં) તર્હિ વયમપિ પ્રમદવનદ્વારપ્રાસાદમારુહ્ય ગજેન્દ્રમવલોકયિષ્યામઃ ।
(ઇયુત્થાય પરિક્રમ્ય નિષ્ક્રાન્તાઃ સર્વે । ) ॥
ઇતિ વીરરુદ્રવિજયો નામ તૃતીયો ઽઙ્કઃ ॥
॥ અથ ચતુર્થો ઽઙ્કઃ ॥
(તતઃ પ્રવિશતિ ધાત્રી ચેટી ચ । ) ધાત્રી---(સરોષં) ।
હંજે એઆરિસસહસ્સકજ્જપજ્જાઉલે રાઔલમહૂસવે વિ સઅલા વિ રઅણી કેણ સમ તુએ ણીદાર્ ।
ઇરિસમહગ્ઘાઇ ભૂસણાઇ કુદો ચોરિઆઇ ।
કહં ણ વિણ્ણાદં તુએ દાસીએઉત્તીએ---સઅલા દિસો જેઊણ ચૌરંતસામંતપરિવારો પઆવરુદ્દો ણઅરં પવિઠ્ઠો ।
કુંલદેવદાએ પસત્તીએ મહારાઅસ્સ અણ્ણાએ પુરોહિદાણં અણુરોહેણ અમચ્ચાણં અણુવટ્ટણેણ પઆણં ભાઅહેએએ ખોણીએ તવોવિસેસેણ અંહારિસસ્સ પરિઅણસ્સ સુકઅપરિપાએણ અબ્ભુપગઅમહારજ્જાહિસેઓ જુવરાઓ સંજાઓ ।
એવ્વં વિ એઆઇણિં મં મહૂસવાઉલિઅં મોત્તૂણ કહિં ઠિદા ।
( ।હઞ્જે એતાદૃશસહસ્રકાર્યપર્યાકુલે રાજકુલમહોત્સવે ઽપિ સકલાપિ રજની કેન સમં ત્વયા નીતાર્ ? ઇદૃશમહાર્ઘાણિ ભૂષણાનિ કુતશ્ચોરિતાનિ ? કથં ન વિજ્ઞાતં ત્વયા દાસ્યાઃ પુત્ર્યા---સકલા દિશો જિત્વા ચતુરન્તસામન્તપરિવારઃ પ્રતાપરુદ્રો નગરં પ્રવિષ્ટઃ ।
કુલદેવતાયાઃ પ્રસત્ત્યા મહારાજસ્યાજ્ઞયા પુરોહિતાનામનુરોધેનામાત્યાનામનુવર્તનેન પ્રજાનાં ભાગધેયેન ક્ષોણ્યાસ્તપોવિશેષેણાસ્માદૃશસ્ય પરિજનસ્ય સુકૃતપરિપાકેણાભ્યુપગતમહારાજ્યાભિષેકો યુવરાજઃ સંજાતઃ ।
એવમપ્યેકાકિનીં માં મહોત્સવાકુલિતાં મુક્ત્વા કુત્ર સ્થિતા ?) અનેન રોષવશાન્નિયતાપ્તિપ્રદર્શનમુખેન બીજસ્યાવમર્શાદ્વિમર્શસન્ધિઃ ।
ચેટીગતદોષપ્રખ્યાપનાદપવાદો ઽઙ્ગમ્ ।
ચેટી--- ॥
સામિણિ ! અવરાહં સહસ્સ ।
(ઇતિ પાદયોઃ પતતિ । )
( ॥ સ્વામિનિ ! અપરાધં સહસ્વ ।)
ધાત્રી---(સભ્રૂભઙ્ગં) અ દાસીએઉત્તિ, પટંચલેણ સપ્પદંસણં પડિમજ્જેસિ જં પણામેણર્ ઇરિસાપરાહં સિઢિલેસિ ।
(અ દાસ્યાઃ પુત્રિ ! પટાઞ્ચલેન સર્પદંશનં પરિમર્જયસિ-યત્પ્રણામેનેદૃશાપરાધં શિથિલયસિ ।
એષ રોષસંભાષણરૂપઃ સંફેટઃ ।
ચેટીર્--- ।
ઇરિસસહાવા એવ્વ તુમં ।
તા ણિક્કારણકોવિણિં હોદિં અમુવટ્ટિઉં અહં ણ પજ્જત્તાર્ ।
( । ઇદૃશસ્વભાવૈવ ત્વમ્ ।
તત્ નિષ્કારણકોપિનીં ભવતીમનુવર્તિતુમહં ન પર્યાપ્તા ।)
ધાત્રી---(સરોષશિરઃ કમ્પં) ॥
વક્કસીલદુલ્લલિએ ! લૂણકણ્ણાસિઅં તુમં બન્ધિઊણ કારાઘરભાઅણં કરેમિ ।
( ॥ વક્રશીલદુર્લલિતે ! લૂનકર્ણનાસિક ત્ત્વાં બદ્ધ્રવા કારાગૃહભાજનં કરોમિ ॥)॥
(ઇતિ બાહુબન્ધનં નાટ્યતિ । ) એષ બન્ધનરૂપો વિદ્રવઃ ।
ચેટી---(સભયકમ્પં) અ સામિણિ ! રક્ખોહિ રક્ખેહિ અસરણં ણિરવરાહ ઇમં જણં ।
તુહ અત્તિઆએ હિડિંબસ્સમં ગચ્છતીએ અહં બલક્કારેણ ણીદા ।
તદ્ધ પડિઊલં દેવ્વં પસાદઅંતીએ વિલંબિદં ।
કિં કરેમિ ।
(અ સ્વામિનિ ! રક્ષ રક્ષ અશરણં નિરપરાધમિમં જનમ્ ।
તવાત્તિકયા હિડિમ્બાશ્રમં ગચ્છન્ત્યાહં બલાત્કારેણ નીતા ।
તત્ર પ્રતિકૂલં દૈવં પ્રસાદયન્ત્યા વિલમ્બિતમ્ ।
કિં કરોમિ ?)
ધાત્રી---(સરોષહુઙ્કારં)
અઅ એઆરિસં રાઔલમહૂસવં ઉજ્ઝિઅ હિડિંબાલઅગંડસેલેસુ કિં ત્તિ મત્તઅં તાડિસ્સૈ મંદભાઇણી ?
(અઅ એતાદૃશં રાજકુલમહોત્સવમુજ્ઝિત્વા હિડિમ્બાલયગણ્ડશૈલેષુ કિમિતિ મસ્તકં તાડયિષ્યતિ મન્દભાગિની । )
એષ ગુરુતિરસ્કૃતિરૂપો દ્રવઃ ।
ચેટી---દૃ સામિણિ ! સહેહિ વિલંબિઅં ।
તુએ કાદવ્વં મંગલોવઆરં સિગ્ઘં ણિવ્વટ્ટેમિ ।
(ઇતિ વપુષા પ્રણમતિ । ) (દૃ સ્વામિનિ ! સહસ્વ વિલમ્બિતમ્ ।
ત્વયા કર્તવ્યં મઙ્ગલોપચારં શીઘ્રં નિર્વર્તયામિ । ) ધાત્રી---(સપ્રસાદં) ।
હંજે ! ઉઠ્ઠેહિ ઉટ્ઠેહિ ।
( । સખિ ! ઉત્તિષ્ઠ ઉત્તિષ્ઠ । )
એષા વિરોધશમનરૂપા શક્તિઃ ।
ચેટી---(સહર્ષમુત્થાય હસ્તાવલમ્બં દત્ત્વા) અ ઇદો ઇદો તત્તહોદી ।
(અ ઇત ઇતસ્તત્રભવતી । )
ધાત્રી---(કિંચિત્ પરિક્રમ્ય પુરો ઽવલોક્ય ચ) અઅ કહં એસો પડિહારપ્પવરો સસંભમં ણિગ્ગઓ ।
તા પચ્ચાસણ્ણો વિઅ મહાહિસેઅસમઓ ।
તેણ રાઔત્તસ્સ મંગલણીરાઅણદીવરિંછ્છોલિં ણિવ્વટ્ટેદું અબ્ભંતરં પવિસહ્મ ।
(અઅ કથમેષ પ્રતીહારપ્રવરઃ સસંભ્રમં નિર્ગતઃ ।
તત્ પ્રત્યાસન્ન ઇવ મહાભિષેકસમયઃ ।
તેન રાજપુત્રસ્ય મઙ્ગલનીરાજનદીપરિઞ્છોલિં નિર્વર્તયિતુમભ્યન્તરં પ્રવિશાવઃ । ) (ઇતિ નિષ્ક્રાન્તે । ) પ્રવેશકઃ ।
(તતઃ પ્રવિશતિ પ્રતીહારઃ । ) પ્રતીહારઃ---(સાટોપં પરિક્રમ્ય દ્વારિ નરપતિકુલકલકલમસહમાનઃ સાવમાનં કનકવેત્રલતામુદ્યમ્ય) રે રે નરેશ્વરાઃ !
દન્તિવ્યૂહમુપાયતીકૃતમમું કુર્વન્તુ પુર્યા બહિર્-
યસ્યોદ્યદ્ઘનબૃંહિતૈર્ન ઘટિકાઘણ્ટાધ્વનિઃ શ્રૂયતે ।
દૂરે ચાસ્તુ રથાશ્વમેતદખિલં યસ્યાતિસંદર્દતો
નિષ્ક્રામત્ પ્રવિશચ્ચ નાગરકુલં ન સ્વૈરમાચેષ્ટતે

એષા તર્જનોદ્વેજનરૂપા દ્યુતિઃ ।
(કિંચિદુચ્ચૈઃ) ભો ભો કુલામાત્યવૃદ્ધાઃ પ્રધાનાધિકારિણઃ પરિજનાઃ પૌરાશ્ચ સંશૃણુધ્વમ્ ।
એષા રુદ્રદેવસ્યાજ્ઞા ।
યથા કિલ---
પૂર્વૈઃ કાકતિવંશજૈર્નૃપતિભિઃ સમ્યગ્ધૃતા યા ચિરં
યસ્યા માનુષશમ્ભુના ગણપતિક્ષોણીભુજાભૂત્ પ્રથા ।
યેયં મદ્ભુજયા કુલાદ્રિવસતિં વિસ્મારિતા મેદિની
સેયં સંપ્રતિ વીરરુદ્રભુજયોર્યાતુ પ્રતિષ્ઠાં સ્થિરામ્

એષા સ્વવંશજાનાં કીર્તનાદ્ ગુરુકીર્તનરૂપઃ પ્રસઙ્ગઃ ।
(પુનઃ સાટોપં પરિક્રમ્ય) અધિકૃતાઃ કિમિદાનીમારભધ્વે ।
કિમુપક્રાન્તઃ સ્વયંભૂદેવસમારાધનવિધિઃ ।
કચ્ચિદ્દત્તાઃ પુરદેવતાભ્યો બલયઃ ? કિમભ્યર્ચિતાઃ સર્વે વર્ણવૃદ્ધાઃ ? કચ્ચિત્ પ્રસાધિતા મહાભિષેકવેદિઃ ? કિં સજ્જીકૃતાનિ કનકકલશેષુ પુણ્યતીર્થસલિલાનિ ? કચ્ચિદભ્યર્ણમુપનીતાન્યુત્તમોપકરણાનિ ? કિં મઙ્ગલમુહૂર્તે કૃતાવધાનના જ્યોતિર્વિદઃ ? કચ્ચિદલંકૃતાસ્ત્રિલિઙ્ગનગરીમૃગીદૃશશ્ચ ? યદિદાનીં વસુમતીપાણિગ્રહણોચિતમઙ્ગલાચારવેષઃ પ્રતાપરુદ્રઃ કાકતીયમારાજ્યલક્ષ્મીમહાન્તઃ પુરે વર્તતે ।
તત્ ત્વરધ્વમ્ ।
(અન્યતો ગત્વા સભ્રૂક્ષેપમવલોક્ય) કથં રાજાનો ન વિરમન્તિ ।
(કિંચિદુપસૃત્ય) ભો ભો ભૂપાલાઃ ! યથાવકાશમાધ્વમ્ ।
સજ્જીકુરુધ્વમુપાયનજાતમ્ ।
ન વૃયા સંમર્દં સહતે મમ વેત્રયષ્ટિઃ ।
એતદવમાનરૂપં છલનમ્ ।
(સમન્તાદવલોક્ય સગર્વા તિશયં) અહો ! તૃણીકૃતજગતાં ક્ષિતિભૃતામુદ્વેલં સંમર્દં નિવારયતો મમ પ્રભાવઃ ।
અથવા કાકતીયદૌવારિકાણાં લિખિતપઠિતમેવ રાજનિવારણમ્ ।
એષ સ્વશક્ત્યાવિષ્કરણરૂપો વ્યવસાયઃ ।
(પ્રવિશ્ય પટાક્ષેપેણ દૌવારિકઃ । ) દૌવારિકઃ---(સાક્ષેપં) રે કેન ખલ્વસમયવિદા ભૂપતયો નિવારિતાઃ ? મહોત્સવદિદૃક્ષવઃ સર્વે પ્રવિશન્તુ ।
પ્રથમઃ---(સરોષં) રે કાકતીયકુલવૃધ્દપ્રતીહારં મામસમયવેદિનમુદાહરસિ ।
દ્વિતીયઃ---ભવતુ યો વા કો વા ભવાન્ ।
પ્રવેષ્ટવ્યા નરપતય ઇતિ મહારાજસ્યાજ્ઞા ।
એતત્ પ્રતીહારયોરન્યોન્યરોષસંરબ્ધવચનરૂપં વિરોધનમ્ ।
પ્રથમઃ---કિમનેન સમં શુષ્કકલહેન ।
યાવત્ પ્રધાનાગારદ્વારવેદિકામધ્યમધ્યાસીનં પુરોહિતપુરસ્કૃતં યુવરાજમેવોપસર્પામિ ।
(ઇતિ પરિક્રામતિ । ) દ્વિતીયઃ---અહમપિ યથાનિર્દિષ્ટમનુતિષ્ઠામિ ।
(ઇતિ પરિક્રામતિ । ) (તતઃ પ્રવિશતિ યથાનિર્દિષ્ટઃ પ્રતાપરુદ્રઃ પુરોધસો મન્ત્રિણશ્ચ । ) પુરોધસઃ---કાકતીયકુલતિલક ! યુવરાજેન ભવતા લીલયૈવ દિશો દશ વિજિતા ઇત્યમી સમ્યગદ્ય સત્યાશિષો વયમ્ ।
કિં ચ--
અદ્યાન્વયઃ કાકતિભૂપતીનાં પ્રાપ્તસ્ત્રિલોકીપ્રથિતાં પ્રતિષ્ઠામ્ ।
રાજન્વતી ભૂરિયમદ્ય જાતા વીતોપસર્ગાઃ સકલાઃ પ્રજાશ્ચ

એષા સિદ્ધવદ્ભાવિશ્રેયઃ કથનાત્ પ્રરોચના ।
મન્ત્રિણઃ---
સૂર્યસોમાન્વયામાત્યમહત્તાદ્યાધરીકૃતા ।
અસ્માભિરધિકુર્વાણૈઃ કાકતીયકુલસ્થિતિમ્