પ્રતાપરુદ્રીય · અધ્યાય 3.1

એષ પ્રક્રિયા દશરૂપકોક્તરીત્યનુસારેણ ।
[ઇઇઇ.10-નાટકોદાહરણમ્]
નાટકોદાહરણપ્રારમ્ભઃ ।
તત્ર સાઙ્ગં નાટકમુદાહ્રિયતે ।
ભદ્રાં કૌતુકવેદિમાગતવતોરન્યોન્યમાસેદુષોઃ
શૈલૈર્મેરુહિમાચલપ્રભૃતિર્ભિર્દેવૈર્હરીન્દ્રાદિભિઃ ।
વ્યાપ્તાં પાર્શ્વયુગે પુરો ઽમ્બુજભુવા પશ્ચાચ્ચ મેનાદિભિઃ
સાધ્વીભિઃ શિવયોરપાઙ્ગસરણિર્વૈવાહિકી પાતુ વઃ

એષા દ્વાવિંશતિપદા નાન્દી ।
અસ્યાં વિવાહપ્રવૃત્તયોઃ શિવયોઃ વર્ણનયા સકલનરેન્દ્રપરિકરસ્ય પ્રતાપરુદ્રસ્ય કાકતીયરાજ્યલક્ષ્મીપ્રાપ્તિર્નાટકપ્રયોજનરૂપા કિંચિદર્થશક્ત્યા સૂચ્યતે ।
દેયાત્ સિદ્ધિં મહાલક્ષ્મીર્જગદ્રક્ષાધુરંધરા ।
વિષ્ણુવક્ષઃ સ્ફુરન્માલાવિહિતાલયતોરણા

એષા ચ નાન્દી પ્રતાપરુદ્રરાજ્યલક્ષ્મીમઙ્ગલવિધિલક્ષણા ।
નાન્દ્યન્તે સૂત્રધારઃ (સમન્તાદવલોક્ય સહર્ષમ્)---
કથમાસૂત્રિત એવ સમન્તતો રઙ્ગમઙ્ગલવિધિઃ !
તથાહિ---
આવિષ્કુર્વન્તિ મુરજાઃ સર્વતઃ શબ્દમાધુરીમ્ ।
સઙ્ગીતોપનિષદ્વિદ્યાં વીણાઃ પ્રસ્તાવયન્ત્યમૂઃ

એતદ્રઙ્ગપ્રસાધનમ્ ।
(સપ્રહર્ષમ્)---
ભૂભૃત્સુતામહાદેવૌ પિતરૌ યસ્ય વિશ્રુતૌ ।
નરનાગાકૃતિઃ શ્રીમાન્ સ દેવઃ શ્રેયસે ઽસ્તુ વઃ

(ઊર્ધ્વમવલોક્ય)---ચિરાદનુકૂલેન કાલેનાપગતદુર્દિનાનિ દિઙ્મુખાનિ ।
યતઃ---
વિહરદ્રાજહંસશ્રીર્વિલસન્મિત્રમણ્ડલઃ ।
પ્રસાધયતિ સન્માર્ગં પ્રસન્નઃ શરદાગમઃ

કાવ્યાર્થસૂચકાભ્યાં શ્લોકાભ્યામૃતુસમાશ્રણેન સંસ્કૃતપ્રાયનરાશ્રિતવાગ્વ્યવહારરૂપા ભારતી વૃત્તિઃ કથિતા ।
(સવિનયમુપસૃત્ય સભાભિમુખમઞ્જલિં બદ્ધ્વા)
ભો ભો મધ્યમભુવનભાગધેયવિવર્તસ્યૈકશિલાનગરપુણ્યરાશેઃ કાકતીયકુલદેવતાયાઃ સ્વયમ્ભૂદેવસ્ય સતતમહોત્સવમાસેદિવાંસો વિદ્ધાંસઃ ! કલાર્ણવનાટ્યવેદાચાર્યસ્ય પુત્રમભિનયદર્પણં મામભિમતરૂપકપ્રયોગાનુજ્ઞયા પરમનુગૃહ્ણીત ।
(આકાશે કર્ણં દત્ત્વા) કિં બ્રૂથ ?
"યસ્મિઞ્જગન્મઙ્ગલમસ્તિ વસ્તુ યસ્મૈ સ્વયંભૂઃ સ્પૃહયત્યજસ્રમ્ ।
તચ્છ્રોત્રયોર્લોચનયોઃ પથાં નઃ શૃઙ્ગાટકં નાટકમાવિરસ્તુ

ઽ; ઇતિ ।
(સહર્ષમ્) અસ્મન્મનોરથસંવાદ્યેવ પરિષદાદેશઃ ।
યત્ પ્રતાપરુદ્રચરિતાનુબન્ધઃ પ્રબન્ધઃ સામાજિકાનાં મનસિ વર્તતે ।
અહો સર્વં સુઘટિતમનુવિધાત્રા વિધાત્રા ! યતઃ
સભા સ્વયંભૂપરમેશ્વરસ્ય પ્રતાપરુદ્રસ્ય ગુણા મહાર્ઘાઃ ।
અહં ચ નાટ્યશ્રુતિપારદૃશ્વા સુધામુચસ્તસ્ય કવેશ્ચ વાચઃ

એષા પ્રશંસયાભિમુખીકરણરૂપા ભારતીવૃત્તેરઙ્ગં પ્રરોચના ।
(સવિમર્શમ્) કથમસ્મત્પ્રેયસી સંગીતશારિકા ચિરયતિ ?
(પ્રવિશ્ય) નટી---(પુરો ઽવલોક્ય સસ્પૃહમ્)---
કિં ભારઈએ સુવ્વૈ મંજીરરવો સહાએ વિહરંતીએ ।
અહ સંગીઅસુઇ વ્વા વિણ્ણાદં ણટ્ટપ્પમુહતૂરણિણાઓ

( ।કિં ભારત્યાઃ શ્રૂયતે મઞ્જીરરવઃ સભાયાં વિહરન્ત્યાઃ ।
અથ સંગીતશ્રુતિર્વા વિજ્ઞાતં નાટ્યપ્રમુખતૂર્યનિનાદઃ ॥)॥
(અપસૃત્ય)---અઅજ્જ ઇઅમ્હિ ।
આણવેદુ કો ણિઓઓ અણુટ્ઠીઅદુ ત્તિ ।
(અઆર્ય ઇયમસ્મિ ।
આજ્ઞાપયતુ કો નિયોગો ઽનુષ્ઠીયતામિતિ । )
સૂત્રધારઃ---આર્યે,
યદ્ ગેહે કલકણ્ઠનાદમધુરં ગાસ્યામિ ગીતિં ધ્રુવાં
લાસ્યં ચારુભિરઙ્ગહારલલિતૈરાવિષ્કરિષ્યામિ યત્ ।
રમ્યં યત્ કિલ રઙ્ગમઙ્ગલવિધિં સંપાદયિષ્યામ્યહં
પ્રાગિત્યુક્તવતી તદદ્ય નિપુણે નિર્વ્યૂઢમેવં ત્વયા

એતત્ પ્રિયસદૃશૈરપ્રિયૈર્વાક્યૈરુપાલમ્ભનાચ્છલમ્ ।
નટી---(સભયમ્)અઅણટ્ટસામગ્ગિં સજ્જીકાદું વિલંબિઅં ।
સજ્જીકિઆ ક્ખુ એસા ।
કેણ ઉણ રુવ્વએણ પઓઓ ઉઅક્કમીઅદુ ।
(અઅનાટ્યસામગ્રીં સજ્જીકર્તું વિલમ્બિતમ્ ।
સજ્જીકૃતા ખલ્વેષા ।
કેન પુના રૂપકેણ પ્રયોગ ઉપક્રમ્યતામ્ । )
સૂત્રધારઃ---નન્વિદમેવ રૂપયતુ ।
(ઇતિ પત્રિકાં દદાતિ । )
નટી---(ગૃહીત્વા સંસ્કૃતમાશ્રિત્ય વાચ્યતિ । )
તેજઃ પર્યાયહરયોઃ કિં કિં સંબોધનં મતમ્ ।
કિમાશીર્વાદવિષયો વિદ્યાનાથકૃતિશ્ચ કા

સમન્દસ્મિતં)અણિગૂઢત્થં ખુ એદં છેઆણં વઅણં પડિભાદિ ।
કીરિસં ઉત્તરં ? ણિરૂવેદુ અજ્જો ।
(અનિગૂઢાર્થં ખલ્વેતચ્છેકાનાં વચનં પ્રતિભાતિ ।
કીદૃશમુત્તરમ્ ? નિરૂપયત્વાર્યઃ । )
સૂત્રધારઃ---અયિ સુવ્યક્તમેતત્ ।
પ્રતાપરુદ્રકલ્યાણમિતિ પ્રતીયત એવ
એષા નિગૂઢાર્થા નાલિકા ।
નટી--- ।
કહં કહાણાઅઅણઆમહેઆણુબંધમણોહરં ક્ખુ નાડઅમ્ ।
પઆવોવવદંકિઅં તસ્સ રણ્ણો ણામ કહં જાઅં તિ પુચ્છીઅદિ ।
( ।કથં કથાનાયકનામધેયાનુબન્ધમનોહરં ખલુ નાટકમ્ ।
પ્રતાપોપપદાઙ્કિતં તસ્ય રાજ્ઞો નામ કથં જાતમિતિ પૃચ્છ્યતે । )
સૂત્રધારઃ---પ્રિયે શ્રૂયતામ્ ।
તં સુજાતં સમુદ્વીક્ષ્ય ક્ષોણ્યાં રવિમિવોદિતમ્ ।
પ્રતાપરુદ્ર ઇત્યાખ્યામકરોત્ કાકતીશ્વરઃ

અન્યચ્ચ---
વિષ્ણોર્વિશ્વૈકવીરસ્ય કાકતીયકુલે સ્થિતમ્ ।
અવતારમમું જ્ઞાત્વા વીરરુદ્રં પ્રચક્ષતે

નટી---અલોઆણં કણ્ણજુઅલસ્ય ભાઅહેએણ એદં ણામજુઅલં સુણીઅદિ ।
ચિરસ્સ ણટ્ટવિજ્જણુવટ્ટણં ફલિઅં, જેણ લોઅમંગલં કાકૈમરિંદચરિઅં અભિણિજ્જૈ ।
(અલોકાનાં કર્ણયુગલસ્ય ભાગધેયેન એતન્નામયુગલં શ્રૂયતે ।
ચિરસ્ય નાટ્યવિદ્યાનુવર્તનં ફલિતં, યેન લોકમઙ્ગલં કાકતિનરેન્દ્રચરિતમભિનીયતે ॥)॥
એતન્નાટ્યપ્રસઙ્ગેન પ્રકૃતકાર્યાવલગનાદવલગિતં દ્વિતીયમ્ ।
સૂત્રધારઃ---અહો પ્રજ્ઞાસંવાદો ઽયમાયુષ્મત્યાઃ, યદિયં કવીનાં પ્રશ્નોત્તરમાલિકા ।
યથા કિલ---
કિં લોકશ્રવસોર્ભાગ્યં મઙ્ગલશ્રવણં મુહુઃ ।
કિં મઙ્ગલં પ્રતાપાઙ્કરુદ્રસ્ય ચરિતાદ્ભુતમ્

એતત્પ્રશ્નો ત્તરમાલારૂપમુદ્ધાત્યકમ્ ।
નટી--- ।
અય્યપરિઅણેણ સવ્વં સંપદ્દીઅદિ ।
( ।
આર્યપરિજનેન સર્વં સંપાદ્યતે । )
સૂત્રધારઃ---આર્યે,
ત્વયા દારૈરુદારશ્રીર્નાટ્યસંપદિયં મમ ।
પ્રબન્ધલક્ષ્મી રીત્યેવ વિદર્ભફણિતિસ્પૃશા

એષ મિથઃ સ્તોત્રરૂપઃ પ્રપઞ્ચઃ ।
નટી--- ॥
એઆરિસગુણમહગ્ઘપઆવરુદ્દચરિઅં અહિકરિઅંતો તસ્સ કૈણો સંપુણ્ણો સરસ્સઈપસાદો ।
( ॥ એતાદૃશગુણમહાર્ઘપ્રતાપરુદ્રચરિતમધિકુર્વતઃ તસ્ય કવેઃ સંપૂર્ણઃ સરસ્વતીપ્રસાદઃ । )
સૂત્રધારઃ---આર્યે, એવમેવ ।
નન્વેષા કવિભારત્યોર્વાક્કેલિઃ ।
યથા
કિલ---
માતર્ભારતિ ! વત્સ ! કિં ? તવ કૃપાં યાચે ઽદ્ય કિં પ્રસ્તુતં ?
જિહ્વા કાકતિવીરરુદ્રનૃપતેઃ સ્તોત્રાય સંનહ્યતિ ।
જ્ઞાતં તે વિહરન્તુ વાગ્લહરયઃ સંધ્યાનટદ્ધૂર્જટિ-
ત્વઙ્ગન્મૌલિતરઙ્ગિણીકલકલારમ્ભપ્રિયંભાવુકાઃ

એષાન્યોન્યસંલાપરૂપા વાક્કેલિઃ ।
નટી--- ।
અમ્હાણં ઈરિમણરિંદચરિઆણુઊલો ણટ્ટાડંબરો હોઇ ણ વે ત્તિ સજ્ઝસેણ વેવૈ મે હિઅઅમ્ ।
( ।
અસ્માકમીદૃશનરેન્દ્રચરિતાનુકૂલો નાટ્યાડમ્બરો ભવતિ ન વેતિ સાધ્વસેન વેપતે મે હૃદયમ્ । )
સૂત્રધારઃ---(કિંચિત્ સાસૂયં) આઃ કિમુચ્યતે ! નિરવદ્યા નનુ મન્નાટ્યવિદ્યાસામગ્રી ।
કીદૃશી પુનસ્તવ ગીતિર્યોગ્યતયા ભવિષ્યતિ ?
નટી---અસંગીદસારસ્સ મહણ્ણવો ઉવ્વેલ્લિજ્જદિ ।
અવહાણજાણપત્તં આરૂહદુ અજ્જો ।
(અસંગીતસારસ્ય મહાર્ણવ ઉદ્વેલ્યતે ।
અવધાનયાનપાત્રમારોહત્વાર્યઃ । )
એતદન્યોન્યવાક્યાધિક્યાદધિબલમ્ ।
સૂત્રધારઃ---ચિરમવહિત એવાસ્મિ ।
નન્વિયમુપક્રમ્યતે ધ્રુવા---
નટકૃતધ્રુવાગાનપ્રતિજ્ઞાવચનં સંભ્રમોદિતમિતિ ગણ્ડમ્ ।
નટી---(સસ્મિતં) ।
કહં અજ્જો ધુવં ગાઐ !
( । કથમાર્યો ધ્રુવાં ગાયતિ !)
સૂત્રધારઃ---અયિ કથમર્ધોક્ત એવ ત્વરા, "નાટ્યવિદ્યાઽ; ઇતિ શેષં ન જિઘ્રતિ ।
એતદુક્તસ્યાન્યથાયોજનરૂપમવસ્યન્દિતમ્ ।
આર્યે, નૂનં ધ્રુવાગાનોત્સુકં તવ ચેતઃ, તદારભ્યતાં ગીતિઃ ।
નટી---(તથા કરોતિ । )
લચ્છી સરઈ અ ઇમા ધવલિઅભુવણંતરા વિરાઅંતી ।
વિલસંતકુવલઅસિરી રાઅસ્સ પસાહણં કુણૈ

(લક્ષ્મીઃ સરસી ચેયં ધવલિતભુવનાન્તરા વિરાજન્તી ।
વિલસત્કુવલયશ્રી રાજ્ઞઃ પ્રસાધનં કુરુતે ॥)॥
સૂત્રધારઃ---(આકર્ણ્ય સરસાવેશં)
ગાઢાલિઙ્ગનસંમર્દપ્રત્યક્ષરગલત્સુધામ્ ।
ધ્રુવાં કરોમિ સર્વાઙ્ગે શ્રોત્રૈકામૃતવર્ષિણીમ્

એષ રસવશાદસંગતાર્થવ્યાહારરૂપો ઽસત્પ્રલાપઃ ।
નટી---(સોપહાસં)અસુઉમારા ક્ખુ એસા અય્યસ્સ ણિદ્દઆલિઙ્ગણવેલ્લણં ણ સહૈ ।
(અસુકુમારા ખલ્વેષાર્ઽઽયસ્ય નિર્દયાલિઙ્ગનક્ષેપણં ન સહતે । )
એષ હાસ્યલોભકરો વ્યાહારઃ ।
સૂત્રધારઃ---(સવ્રીડં)
રસાસ્વાદેન તરલા યે માદ્યન્તિ વિપશ્ચિતઃ ।
ત એવ ભાવુક્તા લોકે ભવન્તિ હૃદયાલવઃ

એતદ્દોષસ્ય ગુણત્વારોપાન્મૃદવમ્ ।
નટી--- ॥
અય્યો અણંતરકરણિજ્જં ણિરૂવેદુ ।
( ॥ આર્યઃ અનન્તરકરણીયં નિરૂપયતુ । )
સૂત્રધારઃ---નન્વયમિદાનીં સભાપતિર્દેવઃ સ્વયંભૂરુપશ્લોક્યતે ।
સર્વાઙ્ગવિલસ્તસર્વમઙ્ગલાલંકૃતાકૃતેઃ ।
રુદ્રસ્ય મહિમા ભાતિ વિશ્વાનુગ્રહકારિણઃ

નેપથ્યે ।
ભોઃ ! સત્યં સત્યમ્ ।
સર્વાઙ્ગવિલસત્સર્વમઙ્ગલાલંકૃતાકૃતિરેવાયં રુદ્ર ઇતિ ।
સૂત્રધારઃ---(સહર્ષં) કથમુપક્રાન્તમેવાસ્મદ્વાક્યાનુગુણ્યેન પ્રસ્તુતસ્યાનુગુણં કુશલૈઃ કુશીલવૈઃ, યતઃ કાકતીશ્વરગુણવર્ણનાયોદ્યતયોર્વૈતાલિકયોર્વચનમિવોપક્ષિપ્યતે ।
અયં કથોદ્ધાતઃ ।
ઇદમેવ ગુણવર્ણનાત્ પ્રવર્તકં ચ ।
(પુરો ઽવલોક્ય) કથમેતૌ વૈતાલિકાવિત એવાભિવર્તેતે ।
એષો ઽયમિત્યુપક્ષેપાત્ પ્રયોગાતિશયઃ પ્રસ્તાવનાઙ્ગમ્ ।
તદેહિ ।
આવામપ્યનન્તરકરણીયાય સજ્જીભવાવઃ ।
(ઇતિ નિષ્ક્રાન્તૌ । )
ઇતિ સમગ્રાઙ્ગા પ્રસ્તાવના ।
(તતઃ પ્રવિશતઃ કામ્પિલ્યકલૂતકૌ વૈતાલિકૌ । )
પ્રથમઃ---(સહર્ષં)
યો ઽયં જાતસ્ત્રિલોકીપ્રથિતસુચરિતે કાકતીયાન્વવાયે
યસ્મૈ શ્રેયાંસ્યજસ્રં વિતરતિ ભગવાન્ દેવદેવઃ સ્વયંભૂઃ ।
યસ્યાજ્ઞા સર્વપૃથ્વીપતિમણિમુકુટશ્રેણિકેલીવયસ્યા
સો ઽયં ભૂપાલમૌલિર્જયતિ ગુણમહાન્ રુદ્રદેવો નરેન્દ્રઃ

સ્વયંભૂદેવશ્રેયોવિતરણરૂપબીજન્યાસાદુપક્ષેપો ઽઙ્ગમ્ ।
દ્વિતીયઃ---સખે ! કિમુચ્યતે,
યો રુદ્રો રજતાચલે સ્થિતિમગાદર્ધાઙ્ગનારિઃ પુરા
સો ઽયં સંપ્રતિ કાકતીશ્વરકુલે સર્વાઙ્ગનારી સ્થિતઃ ।
સ્થાને યદ્વિષમાવલોકનકલામાત્રેણ ભસ્મીકૃતા-
ન્યાસન્ વૈરિપુરાણિ ચિત્રમધુના ખડ્ગે વિષં ધાર્યતે

પ્રથમઃ---સખે સાધુ સમર્થિતમ્ ।
અન્યથા કથમસ્મૈ મહારાજાય સ્વપ્ને કુલગુરુસદૃશઃ સ્વયંભૂદેવસ્તાદૃશીં શ્રેયઃ સંગ્રહકારિકામુપદિષ્ટવાન્ ।
સ્વયંભૂદેવપ્રસાદરૂપસ્ય બીજસ્ય બહૂકરણાત્ પરિકરઃ ।
દ્વિતીયઃ---(સવિમર્શાશ્ચર્યં) કથમવગતં રાજરહસ્યં વયસ્યેન ?
પ્રથમઃ---સખે, કસ્ય વા ન વિદિતમિદમ્ ।
યત્ સર્વસ્મિન્નપિ નિજનગરે મહોત્સવમાદિશતા રુદ્રનરેશ્વરેણ કુલદેવતાયાઃ સ્વપ્નોપદિષ્ટાઃ પ્રસાદવિશેષાઃ પ્રખ્યાપ્યન્ત એવ ।
કુલદેવતાપ્રસાદરૂપસ્ય બીજસ્ય પ્રખ્યાપનેન પરિનિષ્પત્તેઃ પરિન્યાસઃ ।
દ્વિતીયઃ---અહો નિરન્તરપ્રસાદોન્મુખતા દેવસ્ય ।
યથા કાકતીયપ્રસવેષુ શ્રેયાંસ્યુત્તરોત્તરમનુબધ્યન્તે ।
એતત્ બીજસ્ય શ્રેયો ઽનુબન્ધરૂપગુણખ્યાપનાદ્ વિલોભનમ્ ।
તદસ્મિન્નેવ મહીયસિ મહે મહીમણ્ડલાખણ્ડલં ચલમર્તિગણ્ડમુપશ્લોકયિતુમાવયોરયમેવાવસરઃ ।
તદેહિ રાજકુલં પ્રવિશાવઃ ।
પ્રથમઃ---વયસ્ય, સાંપ્રતં પુરોધઃ પ્રમુખાનમાત્યવૃદ્ધાનપિ પુરસ્કૃત્ય કલ્યાણસ્વપ્નક્રમં મીમાંસમાનો નૃપતિરભ્યન્તરાસ્થાનીમધિતિષ્ઠતિ ।
તદાવામપિ તાવદિતો ગત્વા યથાવસરં પ્રતીક્ષાવહે ।
(ઇતિ પરિક્રમ્ય નિષ્ક્રાન્તૌ । )
અયં શુદ્ધવિષ્કમ્ભઃ
અઙ્કારમ્ભઃ ॥
(તતઃ પ્રવિશતિ યથાનિર્દિષ્ટવેષો રાજા ચામરગ્રાહિણી ચ । )
રાજા---(સહર્ષાતિશયં) અહો પ્રસાદાતિશયઃ પરમેશ્વરસ્ય !
સોમાર્કાભિજનં તમદ્ય જયતિ શ્રીકાકતીયાન્વયઃ
પાતિવ્રત્યમુપૈતિ સાંપ્રતમમીષ્વસ્માસુ વિશ્વંભરા ।
અસ્માભિર્નિજદોઃ પ્રસૂતિમધુના ધન્યામજો મન્યતે
યત્કર્તવ્યમુપાદિશત્ કુલપતિર્દેવઃ સ્વયંભૂઃ સ્વયમ્

પુરોધસઃ---મહારાજ, ભવાદૃશા એવ પરમાર્હન્તિ તાદૃશમહિમ્નો દેવસ્ય હિતોપદેશાન્ ।
અથવા કિમત્રાભિનવમ્ ।
પુત્રાણાં હિતોપદેશાધિકારઃ પિતુરેવ ।
યદિત્થં કથયન્તિ તદ્વિદઃ ।
સૈવોમા ચેતિ નિર્દિષ્ટા સોમા ચેતિ પ્રથામગાત્ ।
તવ માતા શિવા સાક્ષાદ્દેવો ગણપતિઃ પિતા

મન્ત્રિણઃ---એવમેવૈતત્ ।
અન્યથા કથમીશ્વરપ્રસાદાદૃતે નિરઙ્કુશં સ્ત્રીવ્યક્તિવિશેષસ્ય લોકાધિપત્યમ્ ।
એવં માનુષશંભુના ગણપતિમહારાજેનાભ્યન્તરસ્યાનુભવમહિમ્નઃ સદૃશમત્ર પુત્ર ઇતિ વ્યવહારઃ કૃતઃ ।
તદનુગુણા ચ રુદ્ર ઇત્યાખ્યા ।
પુરોધસઃ---(સકૌતુકં) કીદૃશી દેવસ્ય સ્વપ્નોપદેશપરિપાટી ?
રાજા---(સાદારં) ઇદં નિવેદ્યતે ।
કદાચિત્ કલ્યાણે રજનીસમયે સ્મેરવદનં
પુરઃ પ્રાદુર્ભૂતં સયુવતિવપુઃ સાક્ષનિટિલમ્ ।
સ્રવન્તીચન્દ્રાભ્યાં મહિતમુકુટં પ્રેક્ષ્ય કિમપિ
સ્વયંભૂદેવો ઽસાવયમિતિ હઠોત્થાનમભજમ્

અનન્તરં સ્વપ્ન એવ
વપુષા તં નમસ્કૃત્ય સ્તુવન્ સૂનૃતયા ગિરા ।
સ્વામિને કાકતીયાનાં રત્નાસનમુપાહરમ્

ચામરગ્રાહિણી--- ।
અહો દેવસ્સ અણુસંધાણં જં સિવિણે વિ કુલસામિણો સમારાહણમ્ ।
( । અહો દેવસ્યાનુસંધાનં યત્ સ્વપ્ને ઽપિ કુલસ્વામિનઃ સમારાધનમ્ । )
પુરોધસઃ---કિમુચ્યતે ।
આવિષ્ટભક્તયઃ ખલુ સ્વયંભૂદેવે કાકતીયનરદેવાઃ ।
તતઃ ।
રાજા---
શય્યાશિરઃ સ્થાનકૃતસ્ય પૂર્ણકુમ્ભસ્ય તોયૈઃ પરિકલ્પ્ય પાદ્યમ્ ।
અતીન્દુસારૈર્મણિભિઃ કિલાહમપૂજયં દૈવતમસ્મદીયમ્

અથ ચ
વિભુઃ સ્વયંભૂરવદચ્છુચિસ્મિતાં ગિરં સ્વવામાર્ધવધૂપલાલિતામ્ ।
સ્પૃશન્ કરેણાભયદાનશાલિના કૃતાઞ્જલિં માં વિનયાનતાનનમ્

યત્ કિલ
ઉન્મસ્તકૈર્મધ્યમલોકભાગ્યૈસ્તપોવિશેષૈરનઘૈઃ પૃથિવ્યાઃ ।
સમ્યક્ફલૈઃ સચ્ચરિતૈઃ પ્રજાનાં પ્રતાપરુદ્રો ઽયમિહાવતીર્ણઃ

વત્સ કાકતીયકુલપ્રદીપ !
સ્વીકૃતે પુત્રભાવેન દૌહિત્રે પ્રાઙ્મમાજ્ઞયા ।
અસ્મિન્ નિધેહિ ધૌરેયે ગુર્વીમુર્વીધુરામિતિ

પુરોધસઃ---(સપ્રમોદં) મહારાજ, કાકતીયકુલયોગક્ષેમવિધાનદક્ષિણેન દાક્ષાયણીપતિના સાક્ષાદેવમાદિષ્ટમ્ ।
તવાપ્યયમેવ મનોરથઃ ।
પ્રિયંકરશ્ચાયં મહોત્સવઃ પ્રજાનામ્ ।
તદારોહતુ પ્રાગતિસૃષ્ટયૌવરાજ્યસ્ય પ્રતાપરુદ્રસ્ય ભુજશિખરં સાગરમેખલા ।
તતસ્તતઃ ।
ઇયં પ્રયોજનનિર્ધારણરૂપા યુક્તિઃ ।
રાજા---તદ્વચનમાકર્ણયન્તી નિર્ભરહર્ષવિકસ્વરલોચના મેદિન્યપિ દેવસ્ય પાર્શ્વે દૃષ્ટા ।
ચામરગ્રાહિણી--- ।
મહારાઅસ્સ હિઅઅં અણુવટ્ટમાણાએ વસુંધરાએ ઉઇદો ખ્ખુ હરિસાવિભ્ભાવો ।
એષા સ્વયંભૂદેવસ્ય વચનાકર્ણનેન મેદિન્યાઃ સુખાગમેન પ્રાપ્તિઃ ।
( । મહારાજસ્ય હૃદયમનુવર્તમાનાયા વસુંધરાયા ઉચિતઃ ખલુ હર્ષાવિર્ભાવઃ । )
રાજા---કાકતીયકુલશ્રેયસાં દેવ એવ પ્રમાણમિતિ તસ્યાજ્ઞા મયા શિરસિ ધૃતા ।
દેવો ઽપિ સપ્રસાદાતિશયમવલોક્યાન્તર્હિતો ઽભૂત્ ।
ઇદં મેદિનીપ્રાપ્તિહેતોર્બીજસ્ય સ્વયંભૂદેવોપદેશસ્યાઙ્ગીકરણાત્ સમાધાનમ્ ।
મન્ત્રિણઃ---વિશ્વપ્રિયંકરઃ સ્વપ્નપ્રત્યયઃ ।
કિંતુ કાકતીયનરેન્દ્રવૃદ્ધોચિતમાચારમનુવર્તમાનસ્ય દેવસ્ય નગરનિવાસવૈમુખ્યં તથા કુલધુરંધરસ્ય વીરરુદ્રસ્ય વિશ્વરક્ષાક્ષમે બાહુપરિઘે રાજ્યધુરાવિશ્રાન્તિરિતિ ચ
વિષાદહર્ષયોઃ સીમાનં સ્પૃશત્યસ્માકં મનઃ ।
એતત્સુખદુઃ ખહેતુભૂતં વિધાનમ્ ।
ચામરગ્રાહિણી--- ।
અચ્ચરિઅં અચ્ચરિઅં ।
કુલામચ્ચમુહેણેવ્વ પવ્વઈવલ્લહેણ એવ્વમુવદિટ્ઠમ્ ।
( ।
આશ્ચર્યમાશ્ચર્યમ્ ।
કુલામાત્યમુખેનેવ પાર્વતીવલ્લભેનૈવમુપદિષ્ટમ્ । )
ઇયં બીજવિષયાઽશ્ચર્યરૂપા પરિભાવના ।
રાજા---(સહર્ષાતિશયમ્, અમાત્યાન્ પ્રતિ) અયં કાકતીયકુલશ્રેયઃ-
કલ્પલતાપ્રરોહઃ સ્વયંભૂદેવાનુગ્રહઃ સર્વેષામપિ શ્રવણમહોત્સવઃ ક્રિયતામ્ ।
એષ બીજપ્રકાશનાદુદ્ભેદઃ ।
મન્ત્રિણઃ---યદાજ્ઞાપયતિ કાકતીયપરમેશ્વરઃ ।
રાજા---કિમિદાનીં કર્તવ્યમ્ ?
પુરોધસઃ---મહારાજ ! કિમન્યત્ ? સજ્જીક્રિયતાં પ્રતાપરુદ્રદેવસ્ય રાજ્યાભિષેકસંભારઃ ।
એષ બીજાનુગુણપ્રોત્સાહનરૂપો ભેદઃ ।
મન્ત્રિણઃ---દિગ્વિજયયાત્રાવશીકૃતાનાં સર્વપાર્થિવાનાં વર્ગેણાનીતૈઃ સકલતીર્થસલિલૈઃ પ્રકાશિતં સ્વયંભૂદેવપ્રસાદં મહાભિષેકમનુભવતુ રાજપુત્રઃ ।
પુરોધસઃ---ઉચિતમનુમન્ત્રિતં મન્ત્રિભિઃ ।
રાજા---તર્હિ જૈત્રયાત્રાસાધનાનિ સજ્જીક્રિયન્તાં ષડ્વિધાનિ બલાનિ ।
અહમપિ સજ્જો ભવામિ ।
એષ આરમ્ભઃ ।
ઇદં બીજાનુગુણારમ્ભરૂપં કરણમ્ ।
એવમારમ્ભબીજસમ્બન્ધરૂપઃ સાઙ્ગો મુખસન્ધિઃ ।
(નેપથ્યે) વૈતાલિકૌ---સુખાય માધ્યન્દિની સંધ્યા ભવતુ દેવસ્ય ।
યદિદાનીમ્---
લોકાલોકગિરીન્દ્રકન્દરતમઃ સંદોહદર્પાપહં
ત્વત્તેજઃ પટલં કિયન્તિ ભુવનાન્યાક્રમ્ય સંક્રીડતે ।
ઇત્યાલોકનકૌતુકીવ શિથિલસ્વીયાધિકારશ્રમો
ભાસ્વાનેષ સમગ્રદીપ્તિરધુના વ્યોમાગ્રમારોહતિ

અપિ ચ---
ઉદ્ગાયન્તિ શરન્નિશાકરકરસ્તોમત્વિષસ્ત્વદ્ગુણાન્
ક્રીડન્ત્યો મલયાદ્રિચન્દનલતાકુઞ્જે ભુજઙ્ગાઙ્ગનાઃ ।
પીત્વા તત્તદુદીર્ણવર્ણગલિતાં પ્રત્યગ્રધારાં સુધાં
વાતાહારતયા પ્રભૂતમયશઃ પ્રક્ષાલયન્ત્યો નિજમ્

ઇદાનીં ખલુ---
આઘ્રાય કિરણાન્ ભાનોર્યજુરામોદમેદુરાન્ ।
યતન્તે કૃતિનઃ સર્વે કર્તું માધ્યાહ્નિકીં ક્રિયામ્