પ્રતાપરુદ્રીય · અધ્યાય 3.0

[ઇઇ.7.5 તરાવલિ]
તારાણાં સંખ્યયા પદ્યૈર્યુક્તા તારાવલી મતા ।
એવં કવિપ્રૌઢોક્તિસિદ્ધાઃ ક્ષુદ્રાઃ પ્રબન્ધા યથાસંભવમૂહ્યાઃ ।
અથૈતેષામુદાહરણાનિ વિસ્તરભયાદિહ નોક્તાનિ ॥
ઇતિ શ્રીવિદ્યાનાથવિરચિતે પ્રતાપરુદ્રયશોભૂષણે ઽલંકારશાસ્ત્રે કાવ્યપ્રકરણં સમાપ્તમ્ ॥
॥ અથ નાટકપ્રકરણમ્ ॥
॥ અથ નાટ્યપ્રધાનાઃ પ્રબન્ધા નિરૂપ્યન્તે ॥
[ઇઇઇ.1.1 નાટ્યસ્વરૂપમ્]
તત્ર નાટ્યસ્વરૂપં નિરૂપ્યતે ।
ચતુર્વિધૈરભિનયૈઃ સાત્ત્વિકાઙ્ગિકપૂર્વકૈઃ ।
ધીરોદાત્તાદ્યવસ્થાનુકૃતિર્નાટ્યં રસાશ્રયમ્

ભાવાશ્રયં તુ નૃત્ત્યં સ્યાન્નૃત્તં તાલલયાન્વિતમ્ ।
એષા દશરૂપકોક્તા પ્રક્રિયા ।
નૃત્ત્યનૃતૂયોર્નાટકાદ્યઙ્ગત્વાદિહ સ્વરૂપનિરૂપણં કૃતમ્ ।
તથોક્તં ઽદશરૂપકેઽ---
"મધુરોદ્ધતભેદેન તદ્દ્વયં દ્વિવિધં પુનઃ ।
લાસ્યતાણ્ડવરૂપેણ નાટકાદ્યુપકારકમ્ ॥
ઽ; ઇતિ ।
તેન નાટ્યેન દશ રૂપકાણિ ભવન્તિ ।
[ઇઇઇ.1.2 દશવિધરૂપકનિર્દેશાઃ]
નાટકં સપ્રકરણં ભાણઃ પ્રહસનં ડિમઃ ।
વ્યાયોગસમવાકારૌ વીથ્યઙ્કેહામૃગા દશ

નાટ્યાશ્રયત્વેનાભેદ ઇતિ શઙ્કા ન યુજ્યતે ।
વસ્તુનેતૃરસાસ્તેષાં રૂપકાણાં હિ ભેદકાઃ

વસ્તુ ત્રિવિધમ્---પ્રખ્યાતમ્, ઉત્પાદ્યમ્, મિશ્રં ચેતિ ।
તથોક્તં ઽદશરૂપકેઽ---
"પ્રખ્યાતોત્પાદ્યમિશ્રત્વભેદાત્ તત્ત્રિવિધં મતમ્ ઽ; ઇતિ ।
[ઇઇઇ.1.3 દશવિધરૂપરકાંણાં ઇતિવૃત્તાદયઃ]
ઇતિહાસનિબન્ધનં પ્રખ્યાતમ્, કવિકલ્પિતમુત્પાદ્યમ્, સંકરાયત્તં મિશ્રં ચેતિ એવમાદિવસ્તુભેદાન્નાયકભેદાત્ રૂપકાણાં પરસ્પરં ભેદઃ ।
તથા હિ---નાટકે પ્રખ્યાતમિતિવૃત્તમ્, ધીરોદાત્તો નાયકઃ, શૃઙ્ગારવીરરસયોરન્યતરસ્ય પ્રાધાન્યમ્, અન્યેષાં રસાનામઙ્ગત્વેનાનુપ્રવેશઃ ।
પ્રકરણે ઉત્પાદ્યમિતિવૃત્તમ્, ધીરશાન્તો નાયકઃ, શૃઙ્ગારરસસ્યૈવ પ્રાધાન્યમ્ ।
ભાણે ઉત્પાદ્યમિતિવૃત્તમ્, ધૂર્તવિટો નાયકઃ, શૃઙ્ગારવીરયોઃ સૂચનામાત્રસારતા ।
પ્રહસને કલ્પ્યમિતિવૃત્તમ્, પાષણ્ડપ્રભૃતયો નાયકાઃ, હાસ્યરસઃ પ્રધાનમ્ ।
ડિમે પ્રખ્યાતમિતિવૃત્તમ્, દેવગન્ધર્વપિશાચાદયો ધીરોદ્ધતા નાયકાસ્તે ષોડશ, રૌદ્રરસઃ પ્રધાનમ્, વીરશૃઙ્ગારયોરનુપ્રવેશઃ ।
વ્યાયોગે પ્રખ્યાતમિતિવૃત્તમ્, ધીરોદ્ધતો નાયકઃ, વીરરસઃ પ્રધાનમ્ ।
સમવકારે દેવાસુરાદયો દ્વાદશ નાયકાઃ, વીરરસઃ પ્રધાનમ્, કલ્પિતમિતિવૃત્તં પ્રસિદ્ધં વા ।
વીથ્યાં કલ્પિતમિતિવૃત્તમ્, ધીરોદ્ધતો નાયકઃ, શૃઙ્ગારરસસ્ય સૂચનામાત્રસારતા ।
અઙ્કે પ્રખ્યાતમિતિવૃત્તમ્, પ્રાકૃતજનો નાયકઃ, કરુણરસઃ પ્રધાનમ્, ઈહામૃગે મિશ્રમિતિવૃત્તમ્, ધીરોદ્ધતો નાયકઃ, શૃઙ્ગારરસસ્યાભાસત્વમ્ ।
[ઇઇઇ.1.4 દ.રૂ. સામગ્રી]
અથ તેષાં સામગ્રી નિરૂપ્યતે ।
તત્ર પઞ્ચ સન્ધયઃ ।
તથા ચોક્તં દશરૂપકે---
"મુખં પ્રતિમુખં ગર્ભઃ સાવમર્શોપસંહૃતિઃઽ; ઇતિ ।
[ઇઇઇ.1.5. સન્ધિપઞ્ચકવિવેચનમ્]
સંધિર્નામૈકેન પ્રયોજનેનાન્વિતાનાં કથાનામવાન્તરપ્રયોજનસંબન્ધઃ ।
તત્રારમ્ભબીજસંબન્ધો મુખસંધિઃ ।
પ્રયત્નબિન્દુસંબન્ધઃ પ્રતિમુખસંન્ધિઃ ।
પ્રાપ્ત્યાશાપતાકયોઃ સંબન્ધો ગર્ભસંધિઃ ।
નિયતાપ્તિપ્રકર્યોઃ સંબન્ધો વિમર્શસંધિઃ ।
ફલાગમકાર્યયોઃ સંબન્ધો નિર્વહણસંધિઃ ।
તથા ચોક્તં દશરૂપકે---
"બીજબિન્દુપતાકાખ્યપ્રકરીકાર્યલક્ષણાઃ ।
આરમ્ભયત્નપ્રાપ્ત્યાશાનિયતાપ્તિફલાગમાઃ ॥
અર્થપ્રકૃતયઃ પઞ્ચ પઞ્ચાવસ્થાસમન્વિતાઃ ।
યથાસંખ્યેન જાયન્તે મુખાદ્યાઃ પઞ્ચ સંધયઃ ॥
ઽ; ઇતિ ।
અથારમ્ભાદીનાં લક્ષણં નિરૂપ્યતે---
ઔત્સુક્યમાત્રમારમ્ભઃ ફલલાભાય ભૂયસે ।
પ્રયત્નસ્તુ ફલપ્રાપ્તૌ વ્યાપારો ઽતિત્વરાન્વિતઃ

ઉપાયાપાયઙ્કાભ્યાં પ્રાપ્ત્યાશા કાર્યસંભવઃ ।
અપાયાભાવતઃ કાર્યનિશ્ચયો નિયતાપ્તિકા

સમગ્રફલસંપત્તિઃ ફલાગમ ઉદાહૃતઃ ।
અથ બીજાદિપઞ્ચકં નિરૂપ્યતે---
સ્તોકોદ્દિષ્ટઃ કાર્યહેતુર્બીંજં વિસ્તાર્યનેકધા

અવાન્તરાર્થવિચ્છેદે બિન્દુરચ્છેદકારણમ્ ।
પ્રતિપાદ્યકથાઙ્ગં સ્યાત્ પતાકા વ્યાપિની કથા

અવ્યાપિની પ્રકરિકા કાર્યં નિર્વાહકૃત્ ફલે
[ઇઇઇ.2 મુખસન્ધિઃ]
અથ મુખં નિરૂપ્યતે---
મુખં બીજસમુત્પત્તિર્નાનાર્થરસસંભવા

અઙ્ગાનિ દ્વાદશૈતસ્ય બીજારમ્ભસમન્વયાત્
બીજારમ્ભાનુગુણ્યેન મુખસન્ધેરઙ્ગાનિ પ્રયોક્તવ્યાનિ ।
ઉપક્ષેપઃ પરિકરઃ પરિન્યાસો વિલોભનમ્

યુક્તિઃ પ્રાપ્તિઃ સમાધાનં વિધાનં પરિભાવના ।
ઉદ્ભેદભેદકરણાન્યન્વર્થાનિ યથાક્રમમ્

યથાક્રમમેષાં સ્વરૂપં નિરૂપ્યતે---
બીજન્યાસ ઉપક્ષેપઃ ।
બીજસ્ય બહૂકરણં પરિકરઃ ।
બીજનિષ્પત્તિઃ પરિન્યાસઃ ।
બીજગુણવર્ણનં વિલોભનમ્ ।
બીજાનુકૂલસંઘટનપ્રયોજનવિચારો યુક્તિઃ ।
બીજસુખાગમઃ પ્રાપ્તિઃ ।
બીજસંનિધાનં સમાધાનમ્ ।
બીજસુખદુઃ ખહેતુર્વિધાનમ્ ।
બીજવિષયાશ્ચર્યાવેશઃ પરિભાવના ।
ગૂઢબીજપ્રકાશનમુદ્ભેદઃ ।
બીજાનુગુણપ્રોત્સાહનં ભેદઃ ।
બીજાનુગુણપ્રસ્તુતકાર્યારમ્ભઃ કરણમ્ ।
એતાનિ દ્વાદશ મુખસન્ધેરઙ્ગાનિ ।
એતેષાં મધ્યે ઉપક્ષેપપરિકરપરિન્યાસયુક્ત્યુદ્ભેદસમાધાનાનામાવશ્યકત્વમ્ ।
[ઇઇઇ.3 પ્રતિમુખસન્ધિઃ]
અથ પ્રતિમુખસન્ધિઃ---
લક્ષ્યાલક્ષ્યસ્ય બીજસ્ય વ્યક્તિઃ પ્રતિમુખં મતમ્ ।
બિન્દુપ્રયત્નાનુગમાદઙ્ગાન્યસ્ય ત્રયોદશ

બિન્દુપ્રયત્નાનુગુણ્યેન પ્રતિમુખસન્ધેરઙ્ગાનિ પ્રયોક્તવ્યાનિ ।
વિલાસઃ પરિસર્પશ્ચ વિધૂતં શમનર્મણી ।
નર્મદ્યુતિઃ પ્રગમનં નિરોધઃ પર્યુપાસનમ્

વજ્રં પુષ્પમુપન્યાસો વર્ણસંહાર ઇત્યપિ
એષાં સ્વરૂપં નિરૂપ્યતે---
સંભોગવિષયમનોરથો વિલાસઃ ।
દૃષ્ટનષ્ટપદાર્થાનુસરણં પરિસર્પઃ ।
અનિષ્ટવસ્તુવિક્ષેપો વિધૂતમ્ ।
અરત્યુપશમનં શમઃ ।
પરિહાસવચનં નર્મ ।
અનુરાગોદ્ધાટનોત્થા પ્રીતિર્નર્મદ્યુતિઃ ।
ઉત્તરોત્તરવાક્યૈરનુરાગબીજપ્રકાશનં પ્રગમનમ્ ।
છદ્મના હિતાગમનનિરોધનં નિરોધઃ ।
ઇષ્ટજનાનુનયઃ પર્યુપાસનમ્ ।
પ્રમુખનિષ્ઠુરવચનં વજ્રમ્ ।
અનુરાગપ્રકાશનવિશિષ્ટવચનં પુષ્પમ્ ।
અનુરાગહેતુવાક્યરચનોપન્યાસઃ ।
ચતુર્વર્ણનિર્વર્ણતં વર્ણસંહારઃ ।
એતેષાં મધ્યે પરિસર્પપ્રગમનવજ્રોપન્યાસપુષ્પાણાં પ્રાધાન્યમ્ ।
[ઇઇઇ.4 ગર્ભસન્ધિઃ]
અથ ગર્ભસંધિઃ---
ગર્ભસ્તુ દૃષ્ટનષ્ટસ્ય બીજસ્યાન્વેષણં મુહુઃ

અસ્યાપ્ત્યાશાપતાકાનુગુણ્યેનાઙ્ગોપકલ્પનમ્
પતાકાપ્રાપ્ત્યાશાનુગુણ્યેન ગર્ભસન્ધેરઙ્ગાનિ પ્રયોક્તવ્યાનિ ।
અભૂતાહરણં માર્ગો રૂપોદાહરણક્રમાઃ

સંગ્રહશ્ચાનુમાનં ચ તોટકાધિબધે તથા ।
ઉદ્વેગસંભ્રમાક્ષેપા દ્વાદશાઙ્ગાન્યનુક્રમાત્

એષાં સ્વરૂપં નિરૂપ્યતે---
પ્રસ્તુતોપયોગિચ્છદ્માચરણમભૂતાહરણમ્ ।
તત્ત્વાર્થાનુકીર્તનં માર્ગઃ ।
વિતર્કપ્રતિપાદનાવાક્યં રૂપમ્ ।
પ્રસ્તુતોત્કર્ષાભિધાનમુદાહૃતિઃ ।
સંચિન્તિતાર્થપ્રાપ્તિઃ ક્રમઃ ॥
પ્રસ્તુતોપયોગિસામદાનવચનં સંગ્રહઃ ।
(પ્રસ્તુતોપયોગિસમાધાનવાક્યમિતિ પાઠાન્તરમ્ ॥)॥
લિઙ્ગાદભ્યૂહનમનુમાનમ્ ।
રોષસંભ્રમવચનં તોટકમ્ ।
ઇષ્ટજનાતિસંધાનમધિબલમ્ ।
અપકારિજનાદ્ ભયમુદ્વેગઃ ।
શઙ્કાત્રાસૌ ચ સંભ્રમઃ ।
ઇષ્ટાર્થોપાયાનુસરણમાક્ષેપઃ ।
એતેષાં મધ્યે ઽભૂતાહરણમાર્ગતોટકાધિબલાક્ષેપાણાં પ્રાધાન્યમ્ ।
[ઇઇઇ.5 વિમર્શસન્ધિઃ]
અથ વિમર્શસંધિઃ---
ગર્ભસંધૌ પ્રસિદ્ધસ્ય બીજાર્થસ્યાવમર્શનમ્ ।
હેતુના યેન કેનાપિ વિમર્શઃ સંધિરિષ્યતે

નિયતાપ્તિપ્રકર્યુક્તેરઙ્ગાન્યત્ર ત્રયોદશ
નિયતાપ્તિપ્રકર્યાનુગુણ્યેન વિમર્શસંધેરઙ્ગાનિ પ્રયોક્તવ્યાનિ ।
તત્રાપવાદઃ સંફેટો વિદ્રવદ્રવશક્તયઃ

દ્યુતિઃ પ્રસઙ્ગશ્ચલનં વ્યવસાયો નિરોધનમ્ ।
પ્રરોચનં વિચલનમાદાનં તુ ત્રયોદશ

એતેષાં સ્વરૂપં નિરૂપ્યતે---
દોષપ્રખ્યાપનમપવાદઃ ।
રોષસંભાષણં સંફેટઃ ।
વધબન્ધાદિકં વિદ્રવઃ ।
ગુરુતિરસ્કૃતિર્દ્રવઃ ।
વિરોધશમનં શક્તિઃ ।
તર્જનોદ્વેજને દ્યુતિઃ ।
ગુરુકીર્તનં પ્રસઙ્ગઃ ।
ઉપમાનં ચલનમ્ ।
સ્વશક્તિપ્રશંસનં વ્યવસાયઃ ।
ક્રોધસંરબ્ધાનામન્યોન્યવિક્ષેપો નિરોધનમ્ ।
સિદ્ધવદ્ભાવિશ્રેયઃ કથનં પ્રરોચનમ્ ।
સ્વગુણાઽવિષ્કરણં વિચલનમ્ ।
કાર્યસંગ્રહ આદાનમ્ ।
એતેષાં મધ્યે અપવાદશક્તિવ્યવસાયપ્રરોચનાદાનાનાં પ્રાધાન્યમ્ ॥
[ઇઇઇ.6નિર્વહરણસન્ધિઃ]
અથ નિર્વહણસંધિઃ---
બીજવન્તો મુખાદ્યર્થા વિપ્રકીર્ણા યથાયથમ્ ।
ઐકાર્થ્યમુપનીયન્તે યત્ર નિર્વહણં હિ તત્

ફલાપ્તિકાર્યાનુગુણ્યાદઙ્ગાન્યસ્ય ચતુર્દશ
ફલાપ્તિકાર્યાનુગુણ્યેન નિર્વહણસંધેરઙ્ગાનિ ચતુર્દશ પ્રતિપાદનીયાનિ ।
સંધિર્વિરોધો ગ્રથનં નિર્ણયઃ પરિભાષણમ્

પ્રસાદાનન્દસમયાઃ કૃત્યાભાષોપગૂહનમ્ ।
પૂર્વભાવોપસંહારૌ પ્રશસ્તિશ્ચ ચતુર્દશ

એતેષાં સ્વરૂપં નિરૂપ્યતે---
બીજોપશમનં સંધિઃ ।
કાર્યમાર્ગણં વિરોધઃ ।
કાર્યોપક્ષેપણં ગ્રથનમ્ ।
બીજાનુગુણકાર્યપ્રખ્યાપનં નિર્ણયઃ ।
મિથો જલ્પનં પરિભાષા ।
પર્યુપાસનં પ્રસાદઃ ।
વાઞ્છિતાર્થપ્રાપ્તિરાનન્દઃ ।
દુઃ ખપ્રશમનં સમયઃ ।
લબ્ધસ્થિરીકરણં
કૃતિઃ ।
પ્રાપ્તકાર્યાનુમોદનમ્ આભાષણમ્ ।
અદ્ભુતાર્થપ્રાપ્તિઃ ઉપગૂહનમ્ ।
ઇષ્ટકાર્યદર્શનં પૂર્વભાવઃ ।
કાર્યાર્થોપસંહૃતિઃ સંહારઃ ।
શુભશંસનં પ્રશસ્તિઃ ।
એવં ચતુઃ ષષ્ટ્યઙ્ગસમન્વિતાઃ પઞ્ચ સન્ધયઃ પ્રતિપાદિતાઃ ।
[ઇઇઇ.6.1સન્ધિનાંપ્રયોજનાનિ]એતેષાં ષટ્ પ્રયોજનાનિ સંભવન્તિ---વિવક્ષિતાર્થપ્રતિપાદનં, ગોપ્યાર્થગોપનં, પ્રકાશ્યાર્થપ્રકાશનં, અભિનયરાગસમૃદ્ધિઃ, ચમત્કારિત્વમ્, ઇતિવૃત્તવિસ્તરશ્ચેતિ ।
તત્રેતિવૃત્તં સૂચ્યમસૂચ્યં ચેતિ દ્વિવિધમ્ ।
અસૂચ્યમપિ દ્વિવિધં---દૃશ્યં શ્રાવ્યં ચ ।
તત્ર સૂચ્યસ્ય સૂચનાક્રમઃ પઞ્ચવિધઃ ।
તથોક્તં ઽદશરૂપકેઽ---
"વિષ્કમ્ભચૂલિકાઙ્કાસ્યપ્રવેશાઙ્કાવતારણૈઃઽઇતિ ।
એતેષાં સ્વરૂપં નિરૂપ્યતે---
[ઇઇઇ.6.2વિષ્કમ્ભિકા]
વૃત્તવર્તિષ્યમાણાનાં કથાંશાનાં નિદર્શકઃ ।
સંક્ષેપાર્થસ્તુ વિષ્કમ્ભો મધ્યપાત્રપ્રયોજિતઃ

સ દ્વિવિધઃ-શુદ્ધઃ સંકીર્ણશ્ચેતિ ।
કેવલસંસ્કૃતપ્રાયઃ શુદ્ધઃ ।
સંસ્કૃતપ્રાકૃતમિશ્રિતઃ સંકીર્ણઃ ।
[ઇઇઇ.6.3ચૂલિકા]
અથ ચૂલિકા---
અન્તર્યવનિકાસંસ્થૈશ્ચૂલિકાર્ઽથસ્ય સૂચના
યત્ર નેપથ્યગતૈઃ પાત્રૈરર્થઃ સૂચ્યતે સા ચૂલિકા ।
[ઇઇઇ.6.4અઙ્કાસ્યમ્]
અથાઙ્કાસ્યમ્---
અઙ્કાન્તપાત્રૈરઙ્કાસ્યમુત્તરાઙ્કાર્થસૂચના

યત્ર પૂર્વાઙ્કાન્તપાત્રૈરુત્તરાઙ્કાર્થઃ સૂચ્યતે તદઙ્કાસ્યમ્ ।
[ઇઇઇ.6.5પ્રવેશકઃ]
અથ પ્રવેશકઃ---
વૃત્તવર્તિષ્યમાણાનાં કથાંશાનાં નિદર્શકઃ ।
પ્રવેશકસ્તુ નાદ્યે ઽઙ્કે નીચપાત્રપ્રયોજિતઃ

નીચપાત્રપ્રયુક્તઃ પ્રવેશકઃ આદ્યે ઽઙ્કે ન પ્રયોક્તવ્યઃ ।
[ઇઇઇ.6.6અઙ્કાવતારઃ]
અથાઙ્કાવતારઃ---
યત્ર સ્યાદુત્તરાઙ્કાર્થઃ પૂર્વાઙ્કાર્થાનુસંગતઃ
અસૂચિતાઙ્કપાત્રં તદઙ્કાવતરણં મતમ્ ॥
એભિઃ સૂચ્યં સૂચયિત્વા દૃશ્યમઙ્કૈઃ પ્રદર્શયેત્

[ઇઇઇ.6.7અઙ્કાસ્વરૂપમ્]
તત્રાઙ્કસ્વરૂપં નિરૂપ્યતે---
પ્રત્યક્ષનેતૃચરિતો બિન્દુવ્યક્તિપુરસ્કૃતઃ ।
અઙ્કો નાનાપ્રકારાર્થસંવિધાનરસાશ્રયઃ

ઇઇઇ.7.અથામુખં નિરૂપ્યતે---
સૂત્રધારો નટીં બ્રૂતે મારિષં વા વિદૂષકમ્ ।
સ્વકાર્યપ્રસ્તુતાક્ષેપિ ચિત્રોક્ત્યા યત્ તદામુખમ્

પ્રસ્તાવના વા તત્ર સ્યાત્ કથોદ્ઘાતઃ પ્રવર્તકમ્ ।
પ્રયોગાતિશયશ્ચેતિ ત્રીણ્યઙ્ગાન્યામુખસ્ય તુ

એષામઙ્ગાનાં સ્વરૂપં નિરૂપ્યતે---
સ્વેતિવૃત્તસમં વાક્યમર્થં વા યત્ર સૂત્રિણઃ ।
ગૃહીત્વા પ્રવિશેત્ પાત્રં કથોદ્ધાતો દ્વિધૈવ સઃ

પ્રસ્તૂયમાનકાલસ્ય ગુણવર્ણનયા સ્વતઃ ।
પ્રવિશેત્ સૂચિતં પાત્રં યત્ર તત્સ્યાત્ પ્રવર્તકમ્

એષો ઽયમિત્યુપક્ષેપાત્ સૂત્રધારપ્રયોગતઃ ।
પાત્રપ્રવેશો યત્રાયં પ્રયોગાતિશયો મતઃ

ઇઇઇ.8
વીથ્યઙ્ગાન્યામુખાઙ્ગત્વાદુચ્યન્તે ઽત્ર સ્વભાવતઃ ।
ઉદ્ધાત્યકાવલગિતે પ્રપઞ્ચત્રિગતે છલમ્

વાક્કેલ્યધિબલે ગણ્ડમવસ્યન્દિતનાલિકે ।
અસત્પ્રલાપવ્યાહારમૃદવાનિ ત્રયોદશ

એષાં સ્વરૂપં નિરૂપ્યતે---
ગૂઢાર્થપદપર્યાયમાલારૂપેણ પ્રશ્નોત્તરમાલારૂપેણ ચોદ્ધાત્યકં દ્વિવિધમ્ ।
અવલગિતમપિ દ્વિવિધમ્ ।
યત્રૈકત્ર સમાવેશાત્ કાર્યમન્યત્ર સિદ્ધ્યતિ ।
વસ્તુનો ઽન્યત્ર વા યત્સ્યાત્ દ્વિધાવલગિતં મતમ્

અન્યકાર્યચ્છદ્મના અન્યકાર્યકરણમ્, અન્યકાર્યપ્રસઙ્ગાત્ પ્રકૃતકાર્યસિદ્ધિશ્ચ ।
અસદ્ભૂતં મિથઃ ।
સ્તોત્રં પ્રપઞ્ચઃ ।
ત્રિગતં દ્વિવિધં---પૂર્વરઙ્ગાઙ્ગં પ્રસ્તાવનાઙ્ગં ચેતિ ।
પૂર્વરઙ્ગે નટાદિસંલાપઃ, અત્ર તુ સામ્યાદનેકાર્થયોજનં ત્રિગતમ્ ।
પ્રિયસદૃશૈર્વાક્યૈરપ્રિયૈર્વિલોભનં છલમ્ ।
સાકાઙ્ક્ષસ્યાપિ વાક્યસ્ય નિવર્તનમુક્તિપ્રત્યુક્તિઃ વાક્કેલિર્દ્વિવિધા ।
સ્પર્ધયાન્યોન્યવાક્યાધિક્યમધિબલમ્ ।
સહસોદિતં પ્રસ્તુતવિરોધિ ગણ્ડમ્ ।
રસવશાદુક્તાન્યથાવ્યાખ્યાનમવસ્યન્દિતમ્ ।
સોપહાસનિગૂઢાર્થપ્રહેલિકા નાલિકા ।
અસંબન્ધકથાપ્રાયઃ પ્રલોપો ઽસત્પ્રલાપઃ ।
અન્યાર્થં હાસ્યલોભકરં વચનં વ્યાહારઃ ।
દોષાણાં ગુણત્વપ્રતિપાદનં મૃદવમ્ ।
એતેષાં મધ્યે યથાસંભવં કાનિચિત્ પ્રસ્તાવનાયાં પ્રયોક્તવ્યાનિ ।
ઇઇઇ.9અથ દશરૂપકાણાં સ્વરૂપં નિરૂપ્યતે ।
તત્ર
[ઇઇઇ.9નાટકલક્ષણમ્]
સાઙ્ગૈર્મુખપ્રતિમુખગર્ભમર્શોપસંહૃતૈઃ ।
પૂર્ણં પ્રકૃતિરન્યેષામાધિકારિકવૃત્તવત્

વીરશૃઙ્ગારયોરેકઃ પ્રધાનં યત્ર વર્ણ્યતે ।
પ્રખ્યાતનાયકોપેતં નાટકં તદુદાહૃતમ્

[ઇઇઇ.9.1નાન્દીસ્વરૂપમ્]
તત્ર નાન્દીસ્વરૂપં નિરૂપ્યતે---
અર્થતઃ શબ્દતો વાપિ મનાક્ કાવ્યાર્થસૂચનમ્
યત્રાષ્ટભિર્દ્વાદશભિરષ્ટાદશભિરેવ વા ॥
દ્વાવિંશત્યા પદૈર્વાપિ સા નાન્દી પરિકીર્તિતા

નાટકાદિરૂપકાણામાદૌ વિહિતં પદ્યં નાન્દીત્યુચ્યતે ।
વેણીસંહારે ઽષ્ટપદા નાન્દી ।
અનર્ઘરાઘવે દ્વાદશપદા ।
બાલરામાયણે દ્વાવિંશતિપદા ।
કૈશ્ચિત્ નાન્દ્યાં પદનિયમો નાભ્યુપગતઃ ।
નાન્દ્યનન્તરં પ્રવિષ્ટેન સૂત્રધારેણ રઙ્ગપ્રસાધનપુરઃ સરં ભારતીવૃત્ત્યાશ્રયણેન શ્લોકૈઃ કાવ્યાર્થઃ સૂચનીયઃ ।
તથોક્તં ઽદશરૂપકેઽ---
"રઙ્ગં પ્રસાધ્ય મધુરૈઃ શ્લોકૈઃ કાવ્યાર્થસૂચકૈઃ ।
ઋતું કંચિદુપાદાય ભારતીં વૃત્તિમાશ્રયેત્ ॥
ઽ; ઇતિ ।
એષા પ્રક્રિયા નાટકસ્યૈવ મુખ્યા ।
[ઇઇઇ.9.2-પ્રકતણમ્]
અથ પ્રકરણમ્---
ઉત્પાદ્યેનેતિવૃત્તેન ધીરશાન્તપ્રધાનકમ્ ।
શેષં નાટકતુલ્યાઙ્ગં ભવેત્ પ્રકરણં હિ તત્

[ઇઇઇ.9.3-ભાણઃ]
અથ ભાણઃ---
ભારતીવૃત્તિભૂયિષ્ઠં શૌર્યસૌભાગ્યસંસ્તવૈઃ ।
સૂચ્યેતે વીરશૃઙ્ગારૌ વિટેન નિપુણોક્તિના

કલ્પિતેનેતિવૃત્તેન ધૂર્તચારિત્રવર્ણનમ્ ।
એકો ઽઙ્કો મુખનિર્વાહૌ યત્ર ભાણઃ સ સંમતઃ

[ઇઇઇ.9.4-પ્રહસનમ્]
અથ પ્રહસનમ્---
યત્ર સન્ધ્યઙ્ગવૃત્ત્યઙ્ગવર્ણનં ભાણવન્મતમ્ ।
હાસ્યો રસઃ પ્રધાનં સ્યાદ્ભવેત્ પ્રહસનં હિ તત્

તચ્ચ ત્રિવિધમ્---શુદ્ધં વૈકૃતં સંકીર્ણં ચેતિ ।
તત્ર શુદ્ધમ્---
પાષણ્ડવિપ્રપ્રભૃતિચેટીચેટસમાકુલમ્ ।
વેષભાષાદિસહિતં શુદ્ધં હાસ્યવચો ઽન્વિતમ્

અથ વૈકૃતમ્---
કામુકાદિવચોવેષૈઃ ષણ્ડકઞ્ચુકિતાપસૈઃ ।
પ્રહાસાભિનયપ્રાયં વૈકૃતં તત્ પ્રકીર્ત્યતે

અથ સંકીર્ણમ્---
યદ્ વીથ્યઙ્ગૈઃ સમાકીર્ણં સંકીર્ણં ધૂર્તસંકુલમ્

[ઇઇઇ.9.5-ડિમઃ]
અથ ડિમઃ---
યત્ર વસ્તુ પ્રસિદ્ધં સ્યાદ્ વૃત્તયઃ વૈશિકીં વિના ।
નેતારો દેવગન્ધર્વયક્ષરક્ષોમહોરગાઃ

ભૂતપ્રેતપિશાચાદ્યાઃ ષોડશાત્યન્તમુદ્ધતાઃ ।
હાસ્યશૃઙ્ગારરહિતા રસા રૌદ્રપ્રધાનકાઃ

ચત્વારો ઽઙ્કાઃ સંધયશ્ચ ચત્વારો મર્શવર્જિતાઃ ।
માયેન્દ્રજાલસંગ્રામસૂર્યચન્દ્રગ્રહાદયઃ ॥
શેષં નાટકવત્ સર્વં સ ડિમઃ પરિકીર્ત્યતે

[ઇઇઇ.9.6-વ્યાયોગઃ]
અથ વ્યાયોગઃ---
યત્ર ખ્યાતેતિવૃત્તં સ્યાદુદ્ધતો નાયકો મતઃ ।
ગર્ભાવમર્શરાહિત્યં ડિમવદ્ રસપોષણમ્ ।
એકવાસરકાર્યં ચ સ વ્યાયોગો મહારણઃ

[ઇઇઇ.9.7-સમવકારઃ]
અથ સમવકારઃ---
યત્રામુખં નાટકવત્ સંધયો મર્શવર્જિતાઃ ।
નેતારો દ્વાદશ પૃથક્ફલા દેવાસુરાદયઃ

વીરપ્રધાનાશ્ચ રસાસ્ત્રયો ઽઙ્કાસ્તેષુ ચ ક્રમાત્ ।
વસ્તુસ્વભાવદૈવારિકૃતાઃ સ્યુઃ કપટાસ્ત્રયઃ

પુરરોધરણાગ્ન્યાદિનિમિત્તા વિદ્રવાસ્ત્રયઃ ।
ધર્માર્થકામાનુગુણાસ્તિસ્રઃ શૃઙ્ગારરીતયઃ

પ્રથમે ઽઙ્કે નિબદ્ધવ્યા કથા યામત્રયાવધિઃ ।
યામાવધિર્દ્વિતીયે ઽઙ્કે તૃતીયે ઽઙ્કે ઽર્ધયામિકા

અસૌ સમવકારઃ સ્યાદ્ વીથ્યઙ્ગૈઃ કૈશ્ચિદન્વિતઃ
[ઇઇઇ.9.8-વીથી]
અથ વીથી---
યત્ર ભાણવદઙ્ગાનાં કૢપ્તિર્વૃત્તિસ્તુ કૈશિકી

શૃઙ્ગારઃ પરિપૂર્ણત્વાત્ સૂચનીયો ઽતિભૂયસા ।
ઉદ્ધાત્યકાદીન્યઙ્ગાનિ સા વીથી વીથિવન્મતા

[ઇઇઇ.9.9-અઙ્કઃ]
અથાઙ્કઃ---
યત્રેતિવૃત્તં પ્રખ્યાતં પ્રધાનં કરુણો રસઃ ।
સ્ત્રીણાં વિલાસો વાગ્યુદ્ધં નેતારઃ પ્રાકૃતા નરાઃ ॥
ભાણવત્ સંધિવૃત્ત્યાદિ સ ઉત્સૃષ્ટો ઽઙ્કસંજ્ઞકઃ

[ઇઇઇ.9.10-ઈહામૃગઃ]
અથેહામૃગઃ---
મિશ્રમીહામૃગે વૃત્તં ચતુરઙ્કં ત્રિસન્ધિકમ્ ।
મર્ત્યદિવ્યૌ ચ નિયમાન્નાયકપ્રતિનાયકૌ

ધીરોદ્ધતૌ સ્ત્રિયં દિવ્યાં હર્તુકામૌ ચ કામુકૌ ।
અવધં યુદ્ધમન્યોન્યમાભાસરસયોસ્તયોઃ