પ્રશ્નોપનિષદ (ટીકા સહિત) · અધ્યાય 4

પ્રુપ્ભ્_3.12
ઉત્પત્તિં પરમાત્મનઃ પ્રાણસ્યાયતિમાગમનં મનોકૃતેનાસ્મિન્ શરીરે સ્થાનં સ્થિતિં ચ પાયૂપસ્થાદિસ્થાનેષુ વિભુત્વં ચ સ્વામ્યમેવ સમ્રાડિવ પ્રાણવૃત્તિભેદાનાં પઞ્ચધા સ્થાપનં બાહ્યમાદિત્યાદિરૂપેણ અધ્યાત્મં ચૈવ ચક્ષુરાદ્યાકારેણ અવસ્થાનં વિજ્ઞાયૈવં પ્રાણમમૃતમ્ અશ્નુત ઇતિ વિજ્ઞાયામૃતમશ્નુત ઇતિ દ્વિર્વચનં પ્રશ્નાર્થપરિસમાપ્ત્યર્થમ્ ॥12॥
ઇતિ તૃતીયઃ પ્રશ્નઃ
=============================================================================
ચતુર્થઃ પ્રશ્નઃ
સ્તર્ત્ પ્રુપ્ 4.1
અથ હૈનં સૌર્યાયણી ગાર્ગ્યઃ પપ્રચ્છ ।
ભગવન્ન્ એતસ્મિન્ પુરુષે કાનિ સ્વપન્તિ ।
કાન્ય્ અસ્મિઞ્ જાગ્રતિ ।
કતર એષ દેવઃ સ્વપ્નાન્ પશ્યતિ ।
કસ્યૈતત્ સુખં ભવતિ ।
કસ્મિન્ નુ સર્વે સંપ્રતિષ્ઠિતા ભવન્તીતિ

પ્રુપ્ભ્_4.1
અથ હૈનં સૌર્યાયણી ગાર્ગ્યઃ પપ્રચ્છ ।
પ્રશ્નત્રયેણાપરવિદ્યાગોચરં સર્વં પરિસમાપ્ય સંસારં વ્યાકૃતવિષયં સાધ્યસાધનલક્ષણમનિત્યમ્;અથેદાનીમસાધ્યસાધનલક્ષણમપ્રાણમમનોગોચરમતીન્દ્રિયવિષયં શિવં શાન્તમવિકૃતમક્ષરં સત્યં પરવિદ્યાગમ્યં પુરુષાખ્યં સબાહ્યાભ્યન્તરમજં વક્તવ્યમિત્યુત્તરં પ્રશ્નત્રયમારભ્યતે ।
તત્ર સુદીપ્તાદિવાગ્રેર્યસ્માત્ પરાદક્ષરાત્સર્વે ભાવા વિસ્ફુલિઙ્ગા ઇવ જાયન્તે તત્ર ચૈવાપિયન્તિ ઇત્યુક્તં દ્વિતીયે મુણ્ડકે;કે તે સર્વે ભાવા અક્ષરાદ્વિભજ્યન્તે?કથં વા વિભક્તાઃ સન્તસ્તત્રૈવ અપિયન્તિ?કિં લક્ષણં વા તદક્ષરમિતિ?એતદ્વિવક્ષયાધુના પ્રશ્નાન્ ઉદ્ભાવયતિ -
ભગવન્નેતસ્મિન્પુરુષો શિરઃ પાણ્યાદિમતિ કાનિ કરણાનિ સ્વપન્તિ સ્વાપં કુર્વન્તિ સ્વવ્યાપારાદુપરમન્તે?કાનિ ચાસ્મિન્ જાગ્રતિ જાગરણમનિદ્રાવસ્થાં સ્વવ્યાપારં કુર્વન્તિ કતરઃ કાર્યકરણ લક્ષણયોરેષ દેવઃ સ્વપ્નાન્પશ્યતિ?સ્વપ્નો નામ જાગ્રદ્દર્શનાન્નિવૃત્તસ્ય જાગ્રદ્વદન્તઃશરીરે યદ્દર્શનમ્ ।
તત્કિં કાર્યલક્ષણેન દેવેન નિર્વર્ત્યન્તે કિં વા કરણલક્ષણેન કેનચિદિત્યભિપ્રાયઃ ।
ઉપરતે ચ જાગ્રત્સ્વપ્નવ્યાપારે યત્પ્રસન્નં નિરાયાસલક્ષણમનાબાધં સુખં કસ્યૈતદ્ભવતિ ।
તસ્મિન્કાલે જાગ્રત્સ્વપ્નવ્યાપારાદ્ ઉપરતાઃ સન્તઃ કસ્મિન્નુ સર્વે સમ્યગેકીભૂતાઃ સંપ્રતિષ્ઠિતાઃ ।
મધુનિ રસવત્સમુદ્રપ્રવિષ્ટનદ્યાદિવચ્ચ વિવેકાનર્હાઃ પ્રતિષ્ઠિતા ભવન્તિ સંગતાઃ સંપ્રતિષ્ઠિતા ભવન્તીત્યર્થઃ ।
નનુ ન્યસ્તદાત્રાદિકરણાત્ સ્વવ્યાપારાદુપરતાનિ પૃથક્પૃથગેવ સ્વાત્મન્યવતિષ્ઠન્ત ઇત્યેતદ્યુક્તમ્ ।
કુતઃ પ્રાપ્તિઃ સુષુપ્તપુરુષાણાં કરણાનાં કસ્મિંશ્ચિદેકીભાવગમનાશઙ્કાયાઃ પ્રષ્ટુઃ ।
યુક્તૈવ ત્વાશઙ્કા ।
યતઃ સંહતાનિ કરણાનિ સ્વાભ્યર્થાનિ પરતન્ત્રાણિ ચ જાગ્રદ્વિષયે તસ્માત્ સ્વાપે ઽપિ સંહતાનાં પારતન્ત્ર્યેણૈવ કસ્મિંશ્ચિત્સંતિર્ન્યાય્યેતિ તસ્માદ્ આશઙ્કાનુરૂપ એવ પ્રશ્નો ઽયમ્ ।
અત્ર તુ કાર્યકરણસંઘાતો યસ્મિંશ્ચ પ્રલીનઃ સુષુપ્તપ્રલયકાલયોસ્તદ્વિશેષં બુભુત્સોઃ સ કો નુ સ્યાદિતિ કસ્મિન્સર્વે સંપ્રતિષ્ઠિતા ભવન્તીતિ ॥1॥
સ્તર્ત્ પ્રુપ્ 4.2
તસ્મૈ સ હોવાચ ।
યથા ગાર્ગ્ય મરીચયોઽર્કસ્યાસ્ તં ગચ્છતઃ સર્વા એતસ્મિંસ્ તેજોમણ્ડલ એકીભવન્તિ ।
તાઃ પુનઃ પુનર્ ઉદયતઃ પ્રચરન્તિ ।
એવં હ વૈ તત્ સર્વં પરે દેવે મનસ્ય્ એકીભવતિ ।
તેન તર્હ્ય્ એષ પુરુષો ન શૃણોતિ ।
ન પશ્યતિ ।
ન જિઘ્રતિ ।
ન રસયતે ।
ન સ્પૃશતે ।
નાભિવદતે ।
નાદત્તે ।
નાનન્દયતે ।
ન વિસૃજતે ।
નેયાયતે ।
સ્વપતીત્ય્ આચક્ષતે

પ્રુપ્ભ્_4.2
તસ્મૈ સ હોવાચાચાર્યઃ - શૃણુ હે ગાર્ગ્ય યત્ત્વયા પૃષ્ટમ્ ।
યથા મરીચયો રશ્મયોર્ઽકસ્ય આદિત્યસ્યાસ્તમદર્શનં ગચ્છતઃ સર્વા અશેષત એતસ્મિંસ્તેજોમણ્ડલે તેજોરાશિરૂપ એકીભવન્તિ વિવેકાનર્હત્વમવિશેષતાં ગચ્છન્તિ મરીચયસ્તસ્યૈવાર્કસ્ય તાઃ પુનઃ પુનરુદયત ઉદ્ગચ્છતઃ પ્રચરન્તિ વિકીર્યન્તે ।
યથાયં દૃષ્ટાન્તઃ, એવં હ વૈ તત્સર્વં વિષયેન્દ્રિયાદિજાતં પરે પ્રકૃષ્ટે દેવે દ્યોતનવતિ મનસિ ચક્ષુરાદિદેવાનાં મનસ્તન્ત્રત્વાત્પરો દેવો મનઃ તસ્મિન્સ્વપ્નકાલ એકીભવતિ ।
મણ્ડલે મરીચિવદવિશેષતાં ગચ્છતિ ।
જિજાગરિષોશ્ચ રશ્મિમવન્મણ્ડલાન્મનસ એવ પ્રચરન્તિ સ્વવ્યાપારાય પ્રતિષ્ઠન્તે ।
યસ્માત્સ્વપ્નકાલે શ્રોત્રાદીનિ શબ્દાદ્યુપલબ્ધિકરણાનિ મનસિ એકીભૂતાનીવ કરણવ્યાપારાદ્ ઉપરતાનિ તેન તસ્માત્તર્હિ તસ્મિન્ સ્વાપકાલ એષ દેવદત્તાદિલક્ષણઃ પુરુષો ન શૃણોતિ ન પશ્યતિ ન જિઘ્રતિ ન રસયતે ન સ્પૃશતે નાભિવદતે નાદત્તે નાનન્દયતે ન વિસૃજતે નેયાયતે સ્વપિતીયાચક્ષતે લૌકિકાઃ ॥2॥
સ્તર્ત્ પ્રુપ્ 4.3
પ્રાણાગ્નય એવૈતસ્મિન્ પુરે જાગ્રતિ ।
ગાર્હપત્યો હ વા એષો ઽપાનઃ ।
વ્યાનો ઽન્વાહાર્યપચનઃ ।
યદ્ ગાર્હપત્યાત્ પ્રણીયતે પ્રણયનાત્ ।
આહવનીયઃ પ્રાણઃ

પ્રુપ્ભ્_4.3
સુપ્તત્સુ શ્રોત્રાદિષુ કરણેષુ એતસ્મિન્પુરે નવદ્વારે દેહે પ્રાણાગ્નયઃ પ્રાણા એવ પઞ્ચ વાયવો ઽગ્નય ઇવાગ્નયો જાગ્રતિ ।
અગ્નિસામાન્યં હિ આહ - ગાર્હપત્યો હ વા એષો ઽપાનઃ ।
કથમિત્યાહ - યસ્માદ્ગાર્હપત્યાદગ્નેરગ્નિહોત્રકાલ ઇતરો ઽગ્નિઃ આહવનીયઃ પ્રણીયતે પ્રણયનાત્ પ્રણીયતે ઽસ્માદિતિ પ્રણયનો ગાર્હપત્યો ઽગ્નિઃ ।
તથા સુપ્તસ્યાપાનવૃત્તેઃ પ્રણીયત ઇવ પ્રાણો મુખનાસિકાભ્યાં સંચરત્યત આહવનીયસ્થાનીયઃ પ્રાણઃ ।
વ્યાનસ્તુ હૃદયાદ્ દક્ષિણસુષિરદ્વારેણ નિર્ગમાદ્દક્ષિણદિક્સમ્બન્ધાદન્વાહાર્યપચનો દક્ષિણાગ્નિઃ ॥3॥
અત્ર ચ હોતાગ્નિહોત્રસ્ય -
સ્તર્ત્ પ્રુપ્ 4.4
યદ્ ઉચ્છ્વાસનિઃશ્વાસાવેતાવાહુતી સમં નયતીતિ સ સમાનઃ ।
મનો હ વાવન યજમાનઃ ।
ઇષ્ટફલમ્ એવોદાનઃ ।
સ એનં યજમાનમ્ અહરહર્બ્રહ્મ ગમયતિ

પ્રુપ્ભ્_4.4
યદ્યસ્માદુચ્છ્વાસનિઃશ્વાસૌ અગ્નિહોત્રાહુતી ઇવ નિત્યં દ્વિત્વસામાન્યાદેવ ત્વેતાવાહુતી સમં સામ્યેન શરીરસ્થિતિભાવાય નયતિ યો વાયુરગ્નિસ્થાનીયો ઽપિ હોતા ચાહુત્યોર્નેતૃત્વાત્ ।
કો ઽસૌ સ સમાનઃ ।
અતશ્ચ વિદુષઃ સ્વાપો ઽપ્યગ્નિહોત્રહવનમેવ ।
તસ્માદ્વિદ્વાન્નાકર્મીત્યેવં મન્તવ્ય ઇત્યભિપ્રાયઃ ।
સર્વદા સર્વાણિ ભૂતાનિ વિચિન્વન્ત્યપિ સ્વપત ઇતિ હિ વાજસનેયકે ।
અત્ર હિ જાગ્રસુ પ્રાણાગ્નિષુ ઉપસંહૃત્ય બાહ્યકરણાનિ વિષયાંશ્ચ અગ્નિહોત્રફલમિવ સ્વર્ગ બ્રહ્મ જિગમિષુર્મનો હ વાવ યજમાનો જાગર્તિ યજમાનવત્કાર્યકરણેષુ પ્રાધાન્યેન સંવ્યવહારાત્સ્વર્ગમિવ બ્રહ્મ પ્રતિ પ્રસ્થિતત્વાદ્યજમાનો મનઃ કલ્પ્યતે ।
ઇષ્ટફલં યાગફલમેવોદાનો વાયુઃ ।
ઉદાનનિમિત્તત્વાદિષ્ટફલપ્રાપ્તેઃ ।
કથમ્?સ ઉદાનો મન આખ્યં યજમાનં સ્વપ્નવૃત્તિરૂપાદપિ પ્રચ્યાવ્યાહરહઃ સુષુપ્તિકાલે સ્વર્ગમિવ બ્રહ્માક્ષરં ગમયતિ ।
અતો યાગફલસ્થાનીય ઉદાનઃ ॥4॥
એવં વિદુષઃ શ્રોત્રાદ્યુપરમકાલાદારભ્ય યાવત્સુપ્તોત્થિતો ભવતિ તાવત્સર્વયાગફલાનુભવ એવ નાવિદુષામિવાનર્થાયેતિ વિદ્વત્તા સ્તૂયતે ।
ન હિ વિદુષ એવ શ્રોત્રાદીનિ સ્વપન્તે પ્રાણાગ્નયો વા જાગ્રતિ જાગ્રત્સ્વપ્નયોર્મનઃ સ્વાતન્ત્ર્યમનુભવદહરહઃ સુષુપ્તં વા પ્રતિપદ્યતે ।
સમાનં હિ સર્વપ્રાણિનાં પર્યાયેણ જાગ્રત્સ્વપ્નસુષુપ્તિગમનમતો વિદ્વત્તાસ્તુતિરેવ ઇયમુપપદ્યતે ।
યત્પૃષ્ટં કતર એષ દેવઃ સ્વપ્નાન્પશ્યતીતિ તદાહ -
સ્તર્ત્ પ્રુપ્ 4.5
અત્રૈષ દેવઃ સ્વપ્ને મહિમાનમ્ અનુભવતિ ।
યદ્ દૃષ્ટં ઇષ્ટમ્ અનુપશ્યતિ ।
શ્રુતં શ્રુતમ્ એવાર્થમ્ અનુશૃણોતિ ।
દેશદિગન્તરૈશ્ ચ પ્રત્યનુભૂતં પુનઃ પુનઃ પ્રત્યનુભવતિ ।
દૃષ્ટં ચાદૃષ્ટં ચ શ્રુતં ચાશ્રુતં ચાનુભૂતં ચાનનુભૂતં ચ સચ્ચાસચ્ચ સર્વં પશ્યતિ ।
સર્વઃ પશ્યતિ

પ્રુપ્ભ્_4.5
અત્રોપરતેષુ શ્રોત્રાદિષુ દેહરક્ષાયૈ જાગ્રત્સુ પ્રાણાદિવાયુષુ પ્રાક્સુષુપ્તિપ્રતિપત્તેઃ એતસ્મિન્ અન્તરાલ એષ દેવોર્ઽકરશ્મિવત્ સ્વાત્મનિ સંહૃતશ્રોત્રાદિકરણઃ સ્વપ્ને મહિમાનં વિભૂતિં વિષયવિષયિલક્ષણમનેકાત્મભાવગમનમ્ અનુભવતિ પ્રતિપદ્યતે ।
નનુ મહિમાનુભવને કરણં મનો ઽનુભવિતુસ્તત્કથં સ્વાતન્ત્ર્યેણાનુભવતિ ઇત્યુચ્યતે સ્વતન્ત્રો હિ ક્ષેત્રજ્ઞઃ ।
નૈષ દોષઃ ક્ષેત્રજ્ઞસ્ય સ્વાતન્ત્ર્ય મન ઉપાધિકૃતત્વાન્ન હિ ક્ષેત્રજ્ઞઃ પરમાર્થતઃ સ્વતઃ સ્વપિતિ જાગર્તિ વા ।
મન ઉપાધિકૃતમેવ તસ્ય જાગરણં સ્વપ્નશ્ચેત્યુક્તં વાજસનેયકે"સ હિ સ્વપ્નો ભૂત્વા ધ્યાયતીવ લેલાયતીવ" (બૃ.ઉ.4 । 3 । 7) ઇત્યાદિ ।
તસ્માન્મનસો વિભૂત્યનુભવે સ્વાતન્ત્ર્યવચનં ન્યાય્યમેવ ।
મન ઉપાધિસહિતત્વે સ્વપ્નકાલે ક્ષેત્રજ્ઞસ્ય સ્વયં જ્યોતિષ્ટ્વં બાધ્યેતેતિ કેચિત્ તન્ન, શ્રુત્યર્થાપરિજ્ઞાનકૃતા ભ્રાન્તિઃ તેષામ્ ।
યસ્માત્સ્વયઞ્જ્યોતિષ્ટ્વાદિવ્યવહારો ઽપ્યામોક્ષાન્તઃ સર્વો ઽવિદ્યાવિષય એવ મન આદ્યુપાધિજનિતઃ ।
"યત્ર વા અન્યદિવ સ્યાત્તત્રાન્યો ઽન્યત્પશ્યેત્" (બૃ.ઉ.4 । 3 । 32) "માત્રાસંસર્ગસ્ત્વસ્ય ભવતિ" "યત્ર ત્વસ્ય સર્વમાત્મૈવાભૂત્તત્કેન કં પશ્યેત્" (બૃ.ઉ.2 । 4 । 14) ઇત્યાદિશ્રુતિભ્યઃ ।
અતો મન્દબ્રહ્મવિદામેવેયમાશઙ્કા ન તુ એકાત્મવિદામ્ ।
નન્વેવં સતિ"અત્રાયં પુરુષઃ સ્વયઞ્જ્યોતિઃ" (બૃ.ઉ.3 । 3 । 14) ઇતિ વિશેષણમનર્થકં ભવતિ ।
અત્રોચ્યતે અત્યલ્પમિદમુચ્યતે"ય એષઽન્તર્હૃદય આકાશસ્તસ્મિઞ્શેતે" (બૃ.ઉ.2 । 1 । 17) ઇત્યન્તર્હૃદયપરિચ્છેદે સુતરાં સ્વયઞ્જ્યોતિષ્ટ્વં બાધ્યેત ।
સત્યમેવમયં દોષો યદ્યપિ સ્યાત્સ્વપ્ને કેવલયા સ્વયઞ્જ્યોતિષ્ટ્વેનાર્ધં તાવદપનીતં ભારસ્યેતિ ચેત્ ।
ન;તત્રાપિ"પુરીતતિ શેતે"(બૃ.ઉ.2 । 1 । 19) ઇતિ શ્રુતેઃ પુરીતન્નાડીસમ્બન્ધાદત્રાપિ પુરુષસ્ય સ્વયઞ્જ્યોતિષ્ટ્વેનાર્ધભારાપનયાભિપ્રાયો મૃષૈવ ।
કથં તર્હિ"અત્રાયં પુરુષઃ સ્વયઞ્જ્યોતિઃ"(બૃ.ઉ.4 । 3 । 14) ઇતિ ।
અન્યશાખાત્વાદનપેક્ષા સા શ્રુતિરિતિ ચેત્ ।
ન અથૈકત્વસ્યેષ્ટત્વાદેકો હ્યાત્મા સર્વવેદાન્તાનામર્થો વિજિજ્ઞાપયિષિતો બુભુત્સિતશ્ચ ।
તસ્માદ્યુક્તા સ્વપ્ન આત્મનઃ સ્વયઞ્જ્યોતિષ્ટ્વોપપત્તિર્વક્તુમ્ ।
શ્રુતેર્યથાર્થતત્ત્વપ્રકાશકત્વાત્ ।
એવં તર્હિ શૃણુ શ્રુત્યર્થં હિત્વા સર્વમભિમાનં ન ત્વભિમાનેન વર્ષશતેનાપિ શ્રુત્યર્થો જ્ઞાતું શક્યતે સર્વૈઃ પણ્ડિતમ્મન્યૈઃ ।
યથા - હૃદયાકાશે પુરીતતિ નાડીષુ ચ સ્વપતસ્તત્સંબન્ધાભાવાત્તતો વિવિચ્ય દર્શયિતું શક્યત ઇત્યાત્મનઃ સ્વયઞ્જ્યોતિષ્ટ્વં ન બાધ્યતે ।
એવં મનસ્યવિદ્યાકામકર્મનિમિત્તોદ્ભૂતવાસનાવતિ કર્મનિમિત્તા વાસનાવિદ્યયાન્યદ્વસ્ત્વન્તરમિવ પશ્યતઃ સર્વકાર્યકરણેભ્યઃ પ્રવિવિક્તસ્ય દ્રષ્ટુર્વાસનાભ્યો દૃશ્યરૂપાભ્યો ઽન્યત્વેન સ્વયઞ્જ્યોતિષ્ટ્વં સુદર્પિતેનાપિ તાર્કિકેણ ન વારયિતું શક્યતે ।
તસ્માત્ સાધૂક્તં મનસિ પ્રલીનેષુ કરણેષુ અપ્રલીને ચ મનસિ મનોમયઃ સ્વપ્નાન્પશ્યતીતિ ।
કથં મહિમાનમનુભવતીત્યુચ્યતે યન્મિત્રં પુત્રાદપિ વા પૂર્વં દૃષ્ટં તદ્વાસનાવાસિતઃ પુત્રમિત્રાદિવાસનાસમુદ્ભૂતં પુત્રં મિત્રમિવ વા વિદ્યયા પશ્યતીત્યેવં મન્યતે ।
તથા શ્રુતમર્થં તદ્વાસનયાનુશૃણોતીવ ।
દેશદિગન્તરૈશ્ચ દેશાન્તરૈર્દિગન્તરૈશ્ચ પ્રત્યનુભૂતં પુનઃ પુનસ્તત્પ્રત્યનુભવતીવાવિદ્યયા તથા દૃષ્ટં ચાસ્મિઞ્જન્મન્યદૃષ્ટં ચ જન્માન્તરદૃષ્ટમિત્યર્થઃ, અત્યન્તાદૃષ્ટે વાસનાનુપપત્તેઃ, એવં શ્રુતં ચાશ્રુતં ચાનુભૂતં ચાસ્મિઞ્જન્મનિ કેવલેન મનસા અનનુભૂતં ચ મનસૈવ જન્માન્તરે ઽનુભૂતમિત્યર્થઃ ।
સચ્ચ પરમાર્થોદકાદિ, અસચ્ચ મરીચ્યુદકાદિ ।
કિં બહુનોક્તં સર્વં પશ્યતિ સર્વઃ પશ્યતિ સર્વમનોવાસનોપાધિઃ સન્નેવં સર્વકરણાત્મા મનોદેવઃ સ્વપ્નાન્પશ્યતિ ॥5॥
સ્તર્ત્ પ્રુપ્ 4.6
સ યદા તેજસાભિભૂતો ભવતિ ।
અત્રૈષ દેવઃ સ્વપ્નાન્ન પશ્યતિ ।
અથ તદૈતસ્મિઞ્ શરીર એતત્ સુખં ભવતિ

પ્રુપ્ભ્_4.6
સ યદા મનોરૂપો દેવો યસ્મિન્કાલે સૌરેણ પિત્તાખ્યેન તેજસા નાડીશયેન સર્વતોભિઽભૂતો ભવતિ તિરસ્કૃતવાસનાદ્વારો ભવતિ તથા સહ કરણૈઃ મનસો રશ્મયો હૃદ્યુપસંહૃતા ભવન્તિ ।
યદા મનો દાર્વગ્નિવદવિશેષવિજ્ઞાનરૂપેણ કૃસ્નં શરીરં વ્યાપ્યવત્ષ્ટતે તદા સુષુપ્તો ભવતિ ।
અત્રૈતસ્મિન્કાલ એષ મન આખ્યો દેવઃ સ્વપ્નાન્ન પશ્યતિ દર્શનદ્વારસ્ય તેજસા ।
અથ તદૈતસ્મિઞ્શરીર એતત્સુખં ભવતિ યદ્વિજ્ઞાનં નિરાબાધમવિશેષેણ શરીરવ્યાપકં પ્રસન્નં ભવતીત્યર્થઃ ॥ 6 ॥ એતસ્મિન્કાલે ઽવિદ્યાકામકર્મનિબન્ધનાનિ કાર્યકરણાનિ શાન્તાનિ ભવન્તિ ।
તેષુ શાન્તેષુ આત્મસ્વરૂપમુપાધિભિરન્યથા વિભાવ્યમાનમદ્વયમેકં શિવં શાન્તં ભવતીત્યેતામેવાવસ્થાં પૃથિવ્યાદ્યવિદ્યાકૃતમાત્રાનુપ્રવેશેન દર્શયિતું દૃષ્ટાન્તમાહ -
સ્તર્ત્ પ્રુપ્ 4.7
સ યથા સોમ્ય વયાંસિ વાસોવૃક્ષં સંપ્રતિષ્ઠન્તે ।
એવં હ વૈ તત્ સર્વં પર આત્મનિ સંપ્રતિષ્ઠતે

પ્રુપ્ભ્_4.7
સ દૃષ્ટાન્તો યથા યેન પ્રકારેણ સોમ્ય પ્રિયદર્શન વયાંસિ પક્ષિણો વાસાર્થં વૃક્ષં વાસોવૃક્ષં પ્રતિ સંપ્રતિષ્ઠન્તે ગચ્છન્તિ ।
એવં યથા દૃષ્ટાન્તો હ વૈ તદ્વક્ષ્યમાણં સર્વં પર આત્મન્યક્ષરે સંપ્રતિષ્ઠતે ॥7॥
કિં તત્સર્વમ્ -
સ્તર્ત્ પ્રુપ્ 4.8
પૃથિવી ચ પૃથિવીમાત્રા ચ ।
આપશ્ ચાપોમાત્રા ચ ।
તેજશ્ ચ તેજોમાત્રા ચ ।
વાયુશ્ ચ વાયુમાત્રા ચ ।
આકાશશ્ ચાકાશમાત્રા ચ ।
ચક્ષુશ્ ચ દ્રષ્ટવ્યં ચ ।
શ્રોત્રં ચ શ્રોતવ્યં ચ ।
ઘ્રાણં ચ ઘ્રાતવ્યં ચ ।
રસશ્ ચ રસયિતવ્યં ચ ।
ત્વક્ ચ સ્પર્શયિતવ્યં ચ ।
વાક્ ચ વક્તવ્યં ચ ।
હસ્તૌ ચાદાતવ્યં ચ ।
ઉપસ્થશ્ ચાનન્દયિતવ્યં ચ ।
પાયુશ્ ચ વિસર્જયિતવ્યં ચ ।
પાદૌ ચ ગન્તવ્યં ચ ।
મનશ્ ચ મન્તવ્યં ચ ।
બુદ્ધિશ્ ચ બોદ્ધવ્યં ચ ।
અહઙ્કારશ્ ચાહઙ્કર્તવ્યં ચ ।
ચિત્તં ચ ચેતયિતવ્યં ચ ।
તેજશ્ ચ વિદ્યોતયિતવ્યં ચ ।
પ્રાણશ્ ચ વિધારયિતવ્યં ચ

પ્રુપ્ભ્_4.8
પૃથિવી ચ સ્થૂલા પઞ્ચગુણા તત્કારણા ચ પૃથિવીમાત્રા ચ ગન્ધતન્માત્રા, તથાપશ્ચાપોમાત્રા ચ, તેજશ્ચ તેજોમાત્રા ચ, વાયુશ્ચ વાયુમાત્રા ચ, આકાશશ્ચાકાશમાત્રા ચ, સ્થૂલાનિ ચ સૂક્ષ્માણિ ચ ભૂતાનીત્યર્થઃ, તથા ચક્ષુશ્ચેન્દ્રિયં રૂપં ચ દ્રષ્ટવ્યં ચ, શ્રૌત્રં ચ શ્રોતવ્યં ચ, ઘ્રાણં ચ ઘ્રાતવ્યં ચ, રસશ્ચ રસયિતવ્યં ચ, ત્વક્ચ સ્પર્શયિતવ્યં ચ, વાક્ચ વક્તવ્યં ચ, હસ્તૌ ચાદાતવ્યં ચ, ઉપસ્થશ્ચાનન્દયિતવ્યં ચ, પાયુશ્ચ વિસર્જયિતવ્યં ચ, પાદૌ ચ ગન્તવ્યં ચ, બુદ્ધીન્દ્રિયાણિ કર્મેન્દ્રિયાણિ તથા ચોક્તાનિ, મનશ્ચ પૂર્વોક્તં, મન્તવ્યં ચ તદ્વિષયઃ, બુદ્ધિશ્ચ નિશ્ચયાત્મિકા, બોદ્ધવ્યં ચ તદ્વિષયઃ, અહઙ્કારશ્ચાભિમાનલક્ષણમન્તઃકરણમહઙ્કર્તવ્યં ચ તદ્વિષયઃ, ચિત્તં ચ ચેતનાવદન્તઃકરણમ્, ચેતયિતવ્યં ચ તદ્વિષયઃ, તેજશ્ચ ત્વગિન્દ્રિયવ્યતિરેકેણ પ્રકાશવિશિષ્ટા યા ત્વક્તયા નિર્ભાસ્યો વિષયો વિદ્યોતયિતવ્યમ્, પ્રાણશ્ચ સૂત્રં યદાચક્ષતે તેન વિધારયિતવ્યં સંગ્રથનીયં સર્વં હિ કાર્યકરણજાતં પારાર્થ્યેન સંહતં નામરૂપાત્મકમેતાવદેવ ॥8॥
અથઃ પરં યદાત્મરૂપં જલસૂર્યકાદિવદ્ભોક્તૃત્વકર્તૃત્વેન ઇહ અનુપ્રવિષ્ટમ્ -
સ્તર્ત્ પ્રુપ્ 4.9
એષ હિ દ્રષ્ટા સ્પ્રષ્ટા શ્રોતા ઘ્રાતા રસયિતા મન્તા બોદ્ધા કર્તા વિજ્ઞાનાત્મા પુરુષઃ ।
સ પરે ઽક્ષર આત્મનિ સંપ્રતિષ્ઠતે

પ્રુપ્ભ્_4.9
એષ હિ દ્રષ્ટા સ્પ્રષ્ટા શ્રોતા ઘ્રાતા રસયિતા મન્તા બોદ્ધા કર્તા વિજ્ઞાનાત્મા વિજ્ઞાનં વિજ્ઞાયતે ઽનેનેતિ કરણભૂતં બુદ્ધ્યાદીદં તુ વિજાનાતીતિ વિજ્ઞાનં કર્તૃકારરૂપં તદાત્મા તત્સ્વભાવો વિજ્ઞાતૃસ્વભાવ ઇત્યર્થઃ ।
પુરુષઃ કાર્યકરણસંઘાતોક્તોપાધિપૂર્ણત્વાત્પુરુષઃ ।
સ ચ જલસૂર્યકાદિપ્રતિબિમ્બસ્ય સૂર્યાદિપ્રવેશવજ્જગદાધારશેષે પરે ઽક્ષિ આત્મનિ સંપ્રતિષ્ઠતે ॥9॥
તદેકત્વવિદઃ ફલમાહ -
સ્તર્ત્ પ્રુપ્ 4.10
પરમ્ એવાક્ષરં પ્રતિપદ્યતે ।
સ યો હ વૈ તદચ્છાયમ્ અશરીરમ્ અલોહિતં શુભ્રમ્ અક્ષરં વેદયતે યસ્ તુ સોમ્ય ।
સ સર્વઃ સર્વો ભવતિ ।
તદ્ એષ શ્લોકઃ

પ્રુપ્ભ્_4.10
પરમેવાક્ષરં વક્ષ્યમાણવિશેષં પ્રતિપદ્યત ઇત્યેતદુચ્યતે ।
સ યો હ વૈ તત્સર્વૈષણાવિનિર્મુક્તો ઽચ્છાયં તમોવર્જિતમ્, અશરીરં નામરૂપસર્વોપાધિશરીરવર્જિતમ્, અલોહિતં લોહિતાદિસર્વગુણવર્જિતમ્, યત એવમતઃ શુભ્રં શુદ્ધમ્, સર્વવિશેષણરહિતત્વાદક્ષરમ્, સત્યં પુરુષાખ્યમ્, અપ્રાણમ્ અમનોગોચરમ્, શિવં શાન્તં સબાહ્યાભ્યન્તરમજં વેદયતે વિજાનાતિ યસ્તુ સર્વત્યાગી સોમ્ય સ સર્વજ્ઞો ન તેન વિદિતં કિઞ્ચિત્ સમ્ભવતિ ।
પૂર્વમવિદ્યયા સર્વજ્ઞ આસીત્પુનર્વિદ્યયાવિદ્યાપનયે સર્વો ભવતિ તદા ।
તત્તસ્મિન્નર્થ એષ શ્લોકો મન્ત્રો ભવતિ ઉક્તાર્થસંગ્રાહકઃ ॥10॥
સ્તર્ત્ પ્રુપ્ 4.11
વિજ્ઞાનાત્મા સહ દેવૈશ્ ચ સર્વૈઃ પ્રાણા ભૂતાનિ સંપ્રતિષ્ઠન્તિ યત્ર ।
તદ્ અક્ષરં વેદયતે યસ્ તુ સોમ્ય સ સર્વજ્ઞઃ સર્વમ્ એવાવિવેશેતિ